ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ମାଧୁର୍ଯ୍ଯଂ ସମ୍ବିଧାନଞ୍ଚ କୋମଲତ୍ଵମୂଦାରତା । ପ୍ରୌଢ଼ିଃ ସାମଯିକତ୍ଵଞ୍ଚ ତଦ୍‌ଭେଦାଃ ଷଟ୍‌ଚକାଶତି ।। ୩୪୬.

ମାଧୁର୍ୟ, ସମ୍ବିଧାନ, କୋମଳତା, ଉଦାରତା, ପ୍ରଉଢ଼ି ଓ ସାମୟିକତା — ଏହି ଛଅଟି ଏହାର ବିଭାଗ।

କ୍ରୋଧେର୍ଷ୍ଯାକାରଗାମ୍ଭୀର୍ଯ୍ଯାନ୍ମାଧୁର୍ଯ୍ଯଂ ଧୈର୍ଯ୍ଯଗାହିତା । ସମ୍ବିଧାନଂ ପରିକରଃ ସ୍ଯାଦପେକ୍ଷଇତସିଦ୍ଧଯେ ।। ୩୪୬.

କ୍ରୋଧ, ଇର୍ଷ୍ୟା ଓ ଗାମ୍ଭୀର୍ୟର ଗଭୀରତାରୁ ମାଧୁର୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଯେଉଁ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଦ୍ୱାରା ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଫଳ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ, ସେହି ହେଉଛି ସମ୍ବିଧାନ।

ଯତ୍‌କାଠିନ୍ଯାଦିନିର୍ମୁକ୍ତସନ୍ନିଵେଶଵିଶିଷ୍ଟତା । ତିରସ୍କୃତ୍ଯୈଵ ମୃକଦୁତା ଭାତି କୋମଲତେତି ସା ।। ୩୪୬.

ଯେଉଁଠି କଠିନତା ଓ ଏହା ପରି ଅନ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ ଗୁଣ ନାହିଁ, ଏବଂ କଠୋରତାକୁ ଦୂରେଇ ଦିଆଯାଇଛି, ସେଠି ଏହାକୁ କୋମଳତା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଲକ୍ଷ୍ଯତେ ସ୍ଥୂଲଲକ୍ଷତ୍ଵପ୍ରଵୃତ୍ତେର୍ଯତ୍ର ଲକ୍ଷଣମ୍ । ଗୁଣଲ୍ଯ ତଦୁଦାରତ୍ଵମାଶଯସ୍ଯାତିସୌଷ୍ଠଵଂ ।। ୩୪୬.

ଯେଉଁଠି ଲକ୍ଷଣ ମୋଟାମୋଟି ଚିହ୍ନ ଓ ପ୍ରବୃତ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଏ, ସେଠି ଉଦାରତା ହେଉଛି ମନର ଅତ୍ୟଧିକ ସୁନ୍ଦରତା।

ଅଭିପ୍ରେତଂ ପ୍ରତି ଯତୋ ନିର୍ଵ୍ଵାହସ୍ଯୋପପାଦିକାଃ । ଯୁକ୍ତଯୋ ହେତୁଗର୍ଭିଣ୍ଯଃ ପ୍ରୌଢାପ୍ରୌଢିରୁଦାହୃତା ।। ୩୪୬.

ଯେଉଁଠି ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ କାମ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ କାରଣ ସହିତ ଉପାୟ ଦିଆଯାଏ, ସେଠି ପ୍ରଉଢ଼ି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ସ୍ଵତନ୍ତ୍ରସ୍ଯାନ୍ଯତନ୍ତ୍ରସ୍ଯ ଵାହ୍ଯାନ୍ତଃ ସମଯୋଗତଃ । ତତ୍ର ଵ୍ଯୁତ୍ପତ୍ତିରର୍ଥସ୍ଯ ଯା ସାମଯିକତେତି ସା ।। ୩୪୬.

ସ୍ୱାଧୀନ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟରେ ନିର୍ଭର କରୁଥିବା, ବା ବାହ୍ୟ କିମ୍ବା ଅନ୍ତର୍ଗତ ଚଳିତାନୁସାରେ, ଯେଉଁଠି ଅର୍ଥର ବିକାଶ ହୁଏ, ସେଠି ସାମୟିକତା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଶବ୍ଦାର୍ଥାଵୁପକୁର୍ଵ୍ଵାଣୋ ନାମ୍ନୋଭଯଗୁଣଃ ସ୍ମୃତଃ । ତସ୍ଯ ପ୍ର୍ସାଦଃ ସୌଭାଗ୍ଯଂ ଯଥାସଙ୍‌ଖ୍ଯଂ ପ୍ରଶସ୍ତତା ।। ୩୪୬.

ଯାହା ଶବ୍ଦ ଓ ଅର୍ଥ ଉଭୟକୁ ଉନ୍ନତ କରେ, ସେହି ଦ୍ୱିତୀୟ ଗୁଣ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ; ଏହାର ପ୍ରସାଦ, ସୌଭାଗ୍ୟ ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା କ୍ରମାନୁସାରେ ପ୍ରଶଂସିତ।

କାକୋ ରାଗ ଇକତି ପ୍ରାଜ୍ଞୈଃ ଷଟ୍ ପ୍ରପଞ୍ଚଵିପଞ୍ଚିତାଃ । ପାକୋ ରାଗ ଇତି ପ୍ରାଜ୍ଞୈଃ ପାଠଭେଦଃ ସୁପ୍ରସିଦ୍ଧାର୍ଥପଦତା ପ୍ରସାଦ ଇତି ଗୀଯତେ ।। ୩୪୬.

ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ମାନେ ଏହାକୁ କାକ ବା ରାଗ ବୋଲି କହନ୍ତି; ପ୍ରପଞ୍ଚର ଛଅ ପ୍ରକାର ଭିନ୍ନତା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। କେତେକ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ମାନେ ଏହାକୁ ପାକ ବା ରାଗ ବୋଲି କହନ୍ତି; ଏହା ପାଠର ଭିନ୍ନତା। ଏହି ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକର ଅର୍ଥ ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଏହି ସ୍ପଷ୍ଟତାକୁ ସ୍ତୁତି କରାଯାଏ।

ଉତ୍କର୍ଷଵାନ୍ ଗୁଣଃ କଶ୍ଚିଦ୍ଯସ୍ମିନ୍ନୁକ୍ତେପ୍ରତୀଯତେ । ତତ୍ସୌଭାଗ୍ଯମୁଦାରତ୍ଵଂ ପ୍ରଵଦନ୍ତି ମନୀଷିଣଃ ।। ୩୪୬.

ଯେଉଁ କଥାରେ କିଛି ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ, ଶିକ୍ଷିତମାନେ କହନ୍ତି ଯେ, ଏହି କଥାରେ ଭାଗ୍ୟ ଓ ଉଦାରତା ଅଛି।

ଯଥାସଙ୍‌ଖ୍ଯମନୁଦ୍ଦେଶଃ ସାମାନ୍ଯମତିଦିଶ୍ଯତେ । ସମଯେ ଵର୍ଣନୀଯସ୍ଯ ଦାରୁଣସ୍ଯାପି ଵସ୍ତୁନଃ ।। ୩୪୬.

ଯେପରିକ୍ରମାରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି, ସାଧାରଣତଃ ସେହି କ୍ରମକୁ ଅନୁସରଣ କରାଯାଏ, ଯଦିଓ କଠିନ କଥା ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ।

ଅଦାରୁଣେନ ଶବ୍ଦେନ ପ୍ରାଶସତ୍ଯମୁପଵର୍ଣନଂ । ଉଚ୍ଚୈଃ ପରିଣତିଃ କାପି ପାକ ଇତ୍ଯଭିଧୀଯତେ ।। ୩୪୬.

କଠୋର କଥାକୁ ମୃଦୁ ଶବ୍ଦରେ, କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବାକୁ 'ପାକ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହା ଏକ ପ୍ରକାର ଉନ୍ନତି।

ମୃଦ୍ଵୀକାନାରିକେଲାମ୍ବୁପାକଭେଦାଚ୍ଚତୁଵ୍ଵିଧଃ । ଆଦାଵନ୍ତେ ଚ ସୌରସ୍ଯଂ ମୃଦ୍ଵୀକାପାକ ଏଵ ସଃ ।। ୩୪୬.

ମନ୍ଦିଆ, ନାଡ଼ିଆ ପାଣି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟର ରନ୍ଧା ପ୍ରକାର ଅନୁସାରେ ଚାରି ପ୍ରକାର ରହିଛି। ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷରେ ମିଠାସ ମନ୍ଦିଆ ରନ୍ଧା ପ୍ରସ୍ତୁତି ପରି ହୁଏ।

କାଵ୍ଯେଚ୍ଛଯା ଵିଶେଷୋ ଯଃ ସ ରାଗ ଇତି ଗୀଯତେ । ଅବ୍ଯାସୋପହିତଃ କାନ୍ତିଂ ସହଜାମପି ଵର୍ତ୍ତତେ ।। ୩୪୬.

କବିତାର ଇଚ୍ଛାରୁ ଯେ ଭିନ୍ନତା ଆସେ, ତାହାକୁ 'ରାଗ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଅଭ୍ୟାସ ସହିତ ଏହା ଜନ୍ମସିଦ୍ଧ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ ଆହୁରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରେ।

ହାରିଦ୍ରଶ୍ଚୈଵ କୌସୁମ୍ଭୋ ନୀଲୀ ରାଗଶ୍ଚ ସ ତ୍ରିଧା । ଵୈଶେଷିକଃ ପରିଜ୍ଞେଯୋ ଯଃ ସ୍ଵଲକ୍ଷଣଗୋଚରଃ ।। ୩୪୬.

ହଳଦୀ, କୁସୁମ୍ଭ ଓ ନୀଳି—ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର 'ରାଗ' ଅଛି। ଯେଉଁଟି ନିଜ ଲକ୍ଷଣରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ସେଉଁଟି ବିଶେଷ ରୂପ ଭାବେ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ଉଦ୍ଵେଗଜନକୋ ଦୋଷଃ ସଭ୍ଯାନାଂ ସ ଚ ସପ୍ତଧା । ଵକ୍ତୃଵାଚକଵାଚ୍ଯାନାମେକଦ୍ଵିତ୍ରିନିଯୋଗତଃ ।। ୩୪୭.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଯେ ଦୋଷ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ, ସେହି ଦୋଷ ସାତ ପ୍ରକାର ରହିଛି; କଥାହେବା, ଶବ୍ଦ, ଅର୍ଥ—ଏହି ଏକ, ଦୁଇ କିମ୍ବା ତିନି ଟିଏଁ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି।

ତତ୍ର ଵକ୍ତା କଵିର୍ନାମ ପ୍ରଥତେ ସ ଚ ଭେଦତଃ । ସନ୍ଦିହାନୋଽଵିନୀତଃ ସନ୍ନଜ୍ଞୋ ଜ୍ଞାତା ଚତୁର୍ଵ୍ଵିଂଧଃ ।। ୩୪୭.

ଏଠାରେ କଥାହେବାକୁ କବି ବୋଲାଯାଏ, ଏହି କବି ଚାରି ପ୍ରକାର: ସନ୍ଦେହପୂର୍ଣ୍ଣ, ଅନୀତିଶୀଳ, ଅଜ୍ଞାନୀ ଓ ଜ୍ଞାନୀ।

ନିମିତ୍ତପରିଭାଷାଭ୍ଯାମର୍ଥସଂସ୍ପର୍ଶିଵାଚକମ୍ । ତଦ୍‌ଭେଦୋ ପଦଵାକ୍ଯେ ଦ୍ଵେ କଥିତଂ ଲକ୍ଷଣଂ ଦ୍ଵ୍ଯୋଃ ।। ୩୪୭.

କାରଣ କିମ୍ବା ପରିଭାଷା ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ଶବ୍ଦ ଅର୍ଥ ସହ ସଂଯୁକ୍ତ, ତାହା ଦୁଇ ପ୍ରକାର: ପଦ ଓ ବାକ୍ୟ; ଏହି ଦୁଇଟିର ଏହା ଲକ୍ଷଣ।

ଅସାଧୁତ୍ଵାପ୍ରଯୁକ୍ତତ୍ଵେ ଦ୍ଵାଵେଵ ପଦନିଗ୍ରହୌ । ଶବ୍ଦଶାସ୍ତ୍ରଵିରୁଦ୍ଧତ୍ଵମସାଧୁତ୍ଵଂ ଵିଦୁର୍ବୁଧାଃ ।। ୩୪୭.

ଅସଠିକତା ଓ ଅପ୍ରଚଳିତ ଚଳନରେ, କେବଳ ଦୁଇଟି ପଦର ଦୋଷ। ଶବ୍ଦଶାସ୍ତ୍ରକୁ ବିରୋଧ କରିଥିବାକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ମାନେ ଅସଠିକତା ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।

ଵ୍ଯୁତ୍ପନ୍ନୈରନିବଦ୍ଧତ୍ଵମପ୍ରଯୁକ୍ତତ୍ଵମୁଚ୍ଯତେ । ଛାନ୍ଦସତ୍ଵମଵିସ୍ପଷ୍ଟତ୍ଵଞ୍ଚ କଷ୍ଟତ୍ଵମେଵ ଚ ।। ୩୪୭.

ଯେଉଁ ଶବ୍ଦ ଜଣାଶୁଣା ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାପିତ ହୋଇନାହିଁ, ତାହାକୁ ଅପ୍ରଚଳିତତା କୁହାଯାଏ। ଛନ୍ଦସ୍ୱରୂପ, ଅସ୍ପଷ୍ଟତା ଓ କଠିନତା ମଧ୍ୟ ଏହି ଦୋଷରେ ଆସେ।

ତଦସାମଯିକତ୍ଵଞ୍ଚ ଗ୍ରାମ୍ଯତ୍ଵଞ୍ଚେତି ପଞ୍ଚଧା । ଛାନ୍ଦସତ୍ଵଂ ନ ଭାଷାଯାମଵିସ୍ପଷ୍ଟମବୋଧତଃ ।। ୩୪୭.

ଏହିପରି ଅସାମୟିକତା ଓ ଗ୍ରାମ୍ୟତା ମିଳି ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ଦୋଷ ହୁଏ। ଛନ୍ଦସ୍ୱରୂପ ଶବ୍ଦ ସାଧାରଣ ଭାଷାରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏନାହିଁ; ଅସ୍ପଷ୍ଟତା ଅବୋଧତା ଦ୍ୱାରା ହୁଏ।

ଗୂଢ଼ାର୍ଥତା ଵିପର୍ଯ୍ଯସ୍ତାର୍ଥତା ସଂଶଯିତାର୍ଥତା । ଅଵିସ୍ପଷ୍ଟାର୍ଥତା ଭେଦାସ୍ତତ୍ର ଗୂଢ଼ାର୍ଥତେତି ସା ।। ୩୪୭.

ଲୁଚିଥିବା ଅର୍ଥ, ବିପରୀତ ଅର୍ଥ, ସନ୍ଦେହପୂର୍ଣ୍ଣ ଅର୍ଥ ଓ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଅର୍ଥ—ଏହିମାନେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର, ଏଠାରେ ଲୁଚିଥିବା ଅର୍ଥ ପ୍ରଥମ।

ଯତ୍ରାର୍ଥୋ ଦୁଃଖସଂଵେଦ୍ଯୋ ଵିପର୍ଯ୍ଯସ୍ତାର୍ଥ୍ତା ପୁନଃ । ଵିଵକ୍ଷିତାନ୍ଯଶବ୍ଦାର୍ଥପ୍ରତିପତ୍ତିର୍ମଲୀମସା ।। ୩୪୭.

ଯେଉଁଠାରେ ଅର୍ଥ ଦୁଃଖଦାୟକ ଅନୁଭୂତି ଦେଉଛି, ସେଉଁଠି ଲୁଚିଥିବା ଅର୍ଥ। ବିପରୀତ ଅର୍ଥ ହେଉଛି, ଯେଉଁଠି ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅର୍ଥ ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ଭୁଲ୍ ବୁଝାଯାଏ, ଏହିପରି ଅର୍ଥ ଅଶୁଦ୍ଧ।

ଅନ୍ଯାର୍ଥତ୍ଵାସମର୍ଥତ୍ଵେ ଏତାମେଵୋପସର୍ପତଃ । ସନ୍ଦିହ୍ଯମାନଵାଚ୍ଯତ୍ଵମାହୁଃ ସଂଶଯିତାର୍ଥତାଂ ।। ୩୪୭.

ଯେତେବେଳେ ଅର୍ଥ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ନୁହେଁ କିମ୍ବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାକୁ ସନ୍ଦେହପୂର୍ଣ୍ଣ ଅର୍ଥ ବୋଲି କୁହନ୍ତି, ଅର୍ଥର ଅସ୍ପଷ୍ଟତା।

ଦୋଷତ୍ଵମନୁବଧ୍ନାତି ସଜ୍ଜନୋଦ୍ଵେଜନାଦୃତେ । ଅସୁଖୋଚ୍ଚାର୍ଯ୍ଯମାଣତ୍ଵଂ କଷ୍ଟତ୍ଵଂ ସମଯାଚ୍ଯୁତିଃ ।। ୩୪୭.

ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ ଛାଡ଼ି, ଦୋଷ ସ୍ଥିର ହୁଏ। ଯେଉଁ କଥା ଉଚ୍ଚାରଣରେ କଷ୍ଟଦାୟକ କିମ୍ବା ପ୍ରଚଳିତ ରୀତିରୁ ବାହାରିଛି, ତାହାକୁ କଠିନତା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଅସାମଯିତତା ନେଯାମେତାଞ୍ଚ ମୁନଯୋ ଜଗୁଃ । ଗ୍ରାମ୍ଯତା ତୁ ଜଘନ୍ଯାର୍ଥପ୍ରତିପତ୍ତିଃ ଶଲୀକୃତା ।। ୩୪୭.

ଏହାକୁ ଅସାମୟିକତା ଭାବେ ବୁଝିବା ଉଚିତ, ମୁନିମାନେ ଏହିପରି କହିଛନ୍ତି। ଗ୍ରାମ୍ୟତା ହେଉଛି ନିମ୍ନ ବା ଅପମାନଜନକ ଅର୍ଥ ବୁଝିବା, ଯାହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ।

ଵକ୍ତଵ୍ଯଗ୍ରାମ୍ଯଵାଚ୍ଯସ୍ଯ ଵଚନାତ୍ସ୍ମରଣାଦପି । ତଦ୍ଵାଚକପଦେନାଭିସାମ୍ଯାଦ୍ଭଵତି ସା ତ୍ରିଧା ।। ୩୪୭.

ଯେଉଁ କଥା ଗ୍ରାମ୍ୟ ଓ ଅପ୍ରସଙ୍ଗିକ, ସେଠାରେ କହିବା, ସ୍ମରଣ କିମ୍ବା ଏହାକୁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଦ୍ୱାରା ତିନି ପ୍ରକାରର ଦୋଷ ହୁଏ—ବାକ୍ୟରେ, ମନରେ ଓ ଶବ୍ଦ ସଦୃଶତା ଦ୍ୱାରା।

ଦୋଷଃ ସାଧାରଣଃ ପ୍ରାତିସ୍ଵିକୋଽର୍ଥସ୍ଯ ସ ତୁ ଦ୍ଵିଧା । ଅନେକଭାଗୁପାଲମ୍ଭଃ ସାଧାରଣ ଇତି ସ୍ମୃତଃ ।। ୩୪୭.

ଦୋଷ ସାଧାରଣ କିମ୍ବା ବିଶେଷ ଅର୍ଥରେ ଥାଏ; ସାଧାରଣ ଦୋଷ ଅନେକ ଅଂଶରେ ଲାଗୁଥିବା ନିନ୍ଦା ବୋଲି ଚିହ୍ନଟ।

କ୍ରିଯାକାରକଯୋର୍ଭ୍ରଂଶୋ ଵିସନ୍ଧିଃ ପୁନରୁକ୍ତତା । ଵ୍ଯସ୍ତସମ୍ବନ୍ଧତା ଚେତି ପଞ୍ଚ ସାଧାରଣା ମତାଃ ।। ୩୪୭.

କ୍ରିୟା କିମ୍ବା କର୍ତ୍ତାର ଅଭାବ, ଯୋଗର ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣତା, ପୁନରୁକ୍ତି ଓ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ସମ୍ପର୍କ—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ସାଧାରଣ ଦୋଷ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।

ଅକ୍ରିଯତ୍ଵଂ ତ୍ରିଯାଭ୍ରଂଶୋ ଭ୍ରଷ୍ଟକାରକତା ପୁନଃ । ସର୍ତ୍ତ୍ର୍ଯାଦିକାରକାଭାଵୋ ଵିସନ୍ଧିଃ ସନ୍ଧିଦୂଷଣମ୍ ।। ୩୪୭.

କ୍ରିୟା ନ ହେବା, ତିନିଟି ଅଂଶର ଅଭାବ, କର୍ତ୍ତା ହରାଇଯିବା, କର୍ତ୍ତା ଯେପରିକି କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ନଥିବା, ଯୋଗର ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣତା ଓ ଯୋଗର ଦୁଷ୍ଟତା—ଏମିତି ଦୋଷ ଦେଖାଯାଏ।