ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ନ ଚ ଵାଚ୍ଯଂ ଗୁଣୋ ଦୋଷୋ ଭାଵ ଏଵ ଭଵିଷ୍ଯତି । ଗୁଣାଃ ଶ୍ଲେଷାଦଯୋ ଦୋଷା ଗୁଢ଼ାର୍ଥାଦ୍ଯାଃ ପୃଥକ୍ କୃତାଃ ।। ୩୪୬.

କେବଳ ଅର୍ଥରେ ଗୁଣ କିମ୍ବା ଦୋଷ ଥାଏ ବୋଲି କହିଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଗୁଣ ମାନେ ଯେପରି ଶ୍ଲେଷ ଇତ୍ୟାଦି ଏବଂ ଦୋଷ ମାନେ ଯେପରି ଅସ୍ପଷ୍ଟତା ଇତ୍ୟାଦି, ଏହାମାନେ ପୃଥକ୍ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।

ଯଃ କାଵ୍ଯେ ମହତୀଂ ଛାଯାମନୁଗୃହ୍ଣାତ୍ଯସୌ ଗୁଣଃ । ସମ୍ଭଵତ୍ଯେଷ ସାମାନ୍ଯୋ ଵୈଶେଷିକ ଇତି ଦ୍ଵିଧା ।। ୩୪୬.

ଯାହା କବିତାକୁ ବଡ଼ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଦେଇଥାଏ, ସେହି ହେଉଛି ଗୁଣ; ଏହା ସାଧାରଣ ଏବଂ ବିଶେଷ — ଏମିତି ଦୁଇ ପ୍ରକାର।

ସର୍ଵ୍ଵଂସାଧାରଣୀଭୂତଃ ସାମାନ୍ଯ ଇତି ମନ୍ଯ୍ତେ । ଶଵ୍ଦମର୍ଥମୁଭୌ ପ୍ରାପ୍ତଃ ସାମାନ୍ଯୋ ଭଵତି ତ୍ରିଧା ।। ୩୪୬.

ଯାହା ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ସାଧାରଣ, ତାକୁ ସାଧାରଣ ବୋଲି ଭାବାଯାଏ; ଶବ୍ଦ ଓ ଅର୍ଥ ଉଭୟରେ ଯେଉଁଠି ମିଳିଥାଏ, ସେଠି ସାଧାରଣ ଗୁଣ ତିନି ପ୍ରକାର ହୁଏ।

ଶବ୍ଦମାଶ୍ରଯତେ କାଵ୍ଯଂ ଶରୀରଂ ଯଃ ସ ତଦ୍‌ଗୁଣଃ । ଶ୍ଲେଷୋ ଲାଲିତ୍ଯଗାମ୍ଭୀର୍ଯ୍ଯସୌକୁମାର୍ଯ୍ଯମୁଦାରତା ।। ୩୪୬.

କବିତା ଶବ୍ଦରେ ଭିତି କରେ; ଯେଉଁ ଗୁଣ ତାହାର ଦେହ ଭାବେ ରହିଥାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି: ଶ୍ଲେଷ, ଲାଲିତ୍ୟ, ଗାମ୍ଭୀର୍ୟ, ସୌକୁମାର୍ୟ ଓ ଉଦାରତା।

ସତ୍ଯେଵ ଯୌଗିକୀ ଚେତି ଗୁଣାଃ ଶବ୍ଦସ୍ଯ ସପ୍ତଧା । ସୁଶ୍ଲିଷ୍ଟସନ୍ନିଵେଶତ୍ଵଂ ଶବ୍ଦାନାଂ ଶ୍ଲେଷ ଉଚ୍ଯତେ ।। ୩୪୬.

ନିଶ୍ଚୟ ଶବ୍ଦର ସାତଟି ଗୁଣ ଅଛି: ସତ୍ୟ ଓ ବ୍ୟୁତ୍ପନ୍ନ; ଶବ୍ଦମାନଙ୍କର ମିଳିତ ଗଠନକୁ ଶ୍ଲେଷ ବୋଲାଯାଏ।

ଗୁଣାଦେଶାଦିନା ପୂର୍ଵ୍ଵଂ ପଦସମ୍ବଦ୍ଧମକ୍ଷରଂ । ଯତ୍ର ସନ୍ଧୀଯତେ ନୈଵ ତଲ୍ଲାଲିତ୍ଯମୁଦାହୃତଂ ।। ୩୪୬.

ଯେଉଁଠି ଏକ ଅକ୍ଷର ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀ ପଦ ସହ ଗୁଣ କିମ୍ବା ତାହାର ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ଯୋଡ଼ାଯାଏ, କେବଳ ସାଧାରଣ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, ସେଠି ତାକୁ ଲାଲିତ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଵିଶିଷ୍ଟଲକ୍ଷଣୋଲ୍ଲେଖଲେଖ୍ଯମୁତ୍ତାନଶବ୍ଦକମ୍ । ଗାମ୍ଭୀର୍ଯ୍ଯଂ କଥଯନ୍ତ୍ଯାର୍ଯ୍ଯାସ୍ତଦେଵାନ୍ଯେଷୁ ଶବ୍ଦତାଂ ।। ୩୪୬.

ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ଲକ୍ଷଣ, ସ୍ପଷ୍ଟ ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି ଓ ଚିତ୍ର ଶବ୍ଦ, ଏହିଗୁଡ଼ିକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଗାମ୍ଭୀର୍ୟ ବୋଲି କୁହନ୍ତି; ଅନ୍ୟଥା ଏହା ଶବ୍ଦରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।

ଅନିଷ୍ଠୁରାକ୍ଷରପ୍ରାଯଶବ୍ଦତା ସୁକୁମାରତା । ଉତ୍ତାନପଦତୌଦାର୍ଯ୍ଯଯୁତଶ୍ଲାଘ୍ଯୈର୍ଵିଶେଷଣୈଃ ।। ୩୪୬.

ଯେଉଁଠି ଅଧିକାଂଶ ଶବ୍ଦ କଠିନ ଅକ୍ଷରରୁ ମୁକ୍ତ, ଏବଂ ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଗୌରବ ଦେଉଥିବା ବିଶେଷଣ ସହିତ ପ୍ରଶଂସିତ, ସେଠି ସୌକୁମାର୍ୟ ରହିଛି।

ଓଜଃ ସମାସଭୂଯସ୍ତ୍ଵମେତତ୍ପଦ୍ଯାଦିଜୀଵିତଂ । ଆବ୍ରହ୍ମ ସ୍ତମ୍ଭପର୍ଯ୍ଯନ୍ତମୋଜସୈକେନ ପୌରୁଷଂ ।। ୩୪୬.

ଓଜସ୍ ହେଉଛି ବହୁ ସମାସର ବ୍ୟବହାର; ଏହା ପଦ୍ୟ ଓ ଏପରି ରଚନାର ଜୀବନ। ବ୍ରହ୍ମାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଘାସ ଯାଏଁ, ଓଜସ୍ ଦ୍ୱାରା ମାନବତା ଦେଖାଯାଏ।

ଉଚ୍ଯମାନସ୍ଯ ଶବ୍ଦେନ ଯେନ କେନାପି ଵସ୍ତୁନଃ । ଉତ୍କର୍ଷମାଵହନ୍ନର୍ଥୋ ଗୁଣ ଇତ୍ଯବିଧୀଯତେ ।। ୩୪୬.

ଯେଉଁଠି କୌଣସି ବସ୍ତୁ ବିଷୟରେ କୁହାଯାଇଥିବା ଶବ୍ଦ ତାହାର ଅର୍ଥକୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କରେ, ସେଠି ଏହାକୁ ଗୁଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ମାଧୁର୍ଯ୍ଯଂ ସମ୍ବିଧାନଞ୍ଚ କୋମଲତ୍ଵମୂଦାରତା । ପ୍ରୌଢ଼ିଃ ସାମଯିକତ୍ଵଞ୍ଚ ତଦ୍‌ଭେଦାଃ ଷଟ୍‌ଚକାଶତି ।। ୩୪୬.

ମାଧୁର୍ୟ, ସମ୍ବିଧାନ, କୋମଳତା, ଉଦାରତା, ପ୍ରଉଢ଼ି ଓ ସାମୟିକତା — ଏହି ଛଅଟି ଏହାର ବିଭାଗ।

କ୍ରୋଧେର୍ଷ୍ଯାକାରଗାମ୍ଭୀର୍ଯ୍ଯାନ୍ମାଧୁର୍ଯ୍ଯଂ ଧୈର୍ଯ୍ଯଗାହିତା । ସମ୍ବିଧାନଂ ପରିକରଃ ସ୍ଯାଦପେକ୍ଷଇତସିଦ୍ଧଯେ ।। ୩୪୬.

କ୍ରୋଧ, ଇର୍ଷ୍ୟା ଓ ଗାମ୍ଭୀର୍ୟର ଗଭୀରତାରୁ ମାଧୁର୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଯେଉଁ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଦ୍ୱାରା ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଫଳ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ, ସେହି ହେଉଛି ସମ୍ବିଧାନ।

ଯତ୍‌କାଠିନ୍ଯାଦିନିର୍ମୁକ୍ତସନ୍ନିଵେଶଵିଶିଷ୍ଟତା । ତିରସ୍କୃତ୍ଯୈଵ ମୃକଦୁତା ଭାତି କୋମଲତେତି ସା ।। ୩୪୬.

ଯେଉଁଠି କଠିନତା ଓ ଏହା ପରି ଅନ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ ଗୁଣ ନାହିଁ, ଏବଂ କଠୋରତାକୁ ଦୂରେଇ ଦିଆଯାଇଛି, ସେଠି ଏହାକୁ କୋମଳତା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଲକ୍ଷ୍ଯତେ ସ୍ଥୂଲଲକ୍ଷତ୍ଵପ୍ରଵୃତ୍ତେର୍ଯତ୍ର ଲକ୍ଷଣମ୍ । ଗୁଣଲ୍ଯ ତଦୁଦାରତ୍ଵମାଶଯସ୍ଯାତିସୌଷ୍ଠଵଂ ।। ୩୪୬.

ଯେଉଁଠି ଲକ୍ଷଣ ମୋଟାମୋଟି ଚିହ୍ନ ଓ ପ୍ରବୃତ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଏ, ସେଠି ଉଦାରତା ହେଉଛି ମନର ଅତ୍ୟଧିକ ସୁନ୍ଦରତା।

ଅଭିପ୍ରେତଂ ପ୍ରତି ଯତୋ ନିର୍ଵ୍ଵାହସ୍ଯୋପପାଦିକାଃ । ଯୁକ୍ତଯୋ ହେତୁଗର୍ଭିଣ୍ଯଃ ପ୍ରୌଢାପ୍ରୌଢିରୁଦାହୃତା ।। ୩୪୬.

ଯେଉଁଠି ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ କାମ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ କାରଣ ସହିତ ଉପାୟ ଦିଆଯାଏ, ସେଠି ପ୍ରଉଢ଼ି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ସ୍ଵତନ୍ତ୍ରସ୍ଯାନ୍ଯତନ୍ତ୍ରସ୍ଯ ଵାହ୍ଯାନ୍ତଃ ସମଯୋଗତଃ । ତତ୍ର ଵ୍ଯୁତ୍ପତ୍ତିରର୍ଥସ୍ଯ ଯା ସାମଯିକତେତି ସା ।। ୩୪୬.

ସ୍ୱାଧୀନ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟରେ ନିର୍ଭର କରୁଥିବା, ବା ବାହ୍ୟ କିମ୍ବା ଅନ୍ତର୍ଗତ ଚଳିତାନୁସାରେ, ଯେଉଁଠି ଅର୍ଥର ବିକାଶ ହୁଏ, ସେଠି ସାମୟିକତା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଶବ୍ଦାର୍ଥାଵୁପକୁର୍ଵ୍ଵାଣୋ ନାମ୍ନୋଭଯଗୁଣଃ ସ୍ମୃତଃ । ତସ୍ଯ ପ୍ର୍ସାଦଃ ସୌଭାଗ୍ଯଂ ଯଥାସଙ୍‌ଖ୍ଯଂ ପ୍ରଶସ୍ତତା ।। ୩୪୬.

ଯାହା ଶବ୍ଦ ଓ ଅର୍ଥ ଉଭୟକୁ ଉନ୍ନତ କରେ, ସେହି ଦ୍ୱିତୀୟ ଗୁଣ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ; ଏହାର ପ୍ରସାଦ, ସୌଭାଗ୍ୟ ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା କ୍ରମାନୁସାରେ ପ୍ରଶଂସିତ।

କାକୋ ରାଗ ଇକତି ପ୍ରାଜ୍ଞୈଃ ଷଟ୍ ପ୍ରପଞ୍ଚଵିପଞ୍ଚିତାଃ । ପାକୋ ରାଗ ଇତି ପ୍ରାଜ୍ଞୈଃ ପାଠଭେଦଃ ସୁପ୍ରସିଦ୍ଧାର୍ଥପଦତା ପ୍ରସାଦ ଇତି ଗୀଯତେ ।। ୩୪୬.

ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ମାନେ ଏହାକୁ କାକ ବା ରାଗ ବୋଲି କହନ୍ତି; ପ୍ରପଞ୍ଚର ଛଅ ପ୍ରକାର ଭିନ୍ନତା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। କେତେକ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ମାନେ ଏହାକୁ ପାକ ବା ରାଗ ବୋଲି କହନ୍ତି; ଏହା ପାଠର ଭିନ୍ନତା। ଏହି ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକର ଅର୍ଥ ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଏହି ସ୍ପଷ୍ଟତାକୁ ସ୍ତୁତି କରାଯାଏ।

ଉତ୍କର୍ଷଵାନ୍ ଗୁଣଃ କଶ୍ଚିଦ୍ଯସ୍ମିନ୍ନୁକ୍ତେପ୍ରତୀଯତେ । ତତ୍ସୌଭାଗ୍ଯମୁଦାରତ୍ଵଂ ପ୍ରଵଦନ୍ତି ମନୀଷିଣଃ ।। ୩୪୬.

ଯେଉଁ କଥାରେ କିଛି ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ, ଶିକ୍ଷିତମାନେ କହନ୍ତି ଯେ, ଏହି କଥାରେ ଭାଗ୍ୟ ଓ ଉଦାରତା ଅଛି।

ଯଥାସଙ୍‌ଖ୍ଯମନୁଦ୍ଦେଶଃ ସାମାନ୍ଯମତିଦିଶ୍ଯତେ । ସମଯେ ଵର୍ଣନୀଯସ୍ଯ ଦାରୁଣସ୍ଯାପି ଵସ୍ତୁନଃ ।। ୩୪୬.

ଯେପରିକ୍ରମାରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି, ସାଧାରଣତଃ ସେହି କ୍ରମକୁ ଅନୁସରଣ କରାଯାଏ, ଯଦିଓ କଠିନ କଥା ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ।

ଅଦାରୁଣେନ ଶବ୍ଦେନ ପ୍ରାଶସତ୍ଯମୁପଵର୍ଣନଂ । ଉଚ୍ଚୈଃ ପରିଣତିଃ କାପି ପାକ ଇତ୍ଯଭିଧୀଯତେ ।। ୩୪୬.

କଠୋର କଥାକୁ ମୃଦୁ ଶବ୍ଦରେ, କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବାକୁ 'ପାକ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହା ଏକ ପ୍ରକାର ଉନ୍ନତି।

ମୃଦ୍ଵୀକାନାରିକେଲାମ୍ବୁପାକଭେଦାଚ୍ଚତୁଵ୍ଵିଧଃ । ଆଦାଵନ୍ତେ ଚ ସୌରସ୍ଯଂ ମୃଦ୍ଵୀକାପାକ ଏଵ ସଃ ।। ୩୪୬.

ମନ୍ଦିଆ, ନାଡ଼ିଆ ପାଣି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟର ରନ୍ଧା ପ୍ରକାର ଅନୁସାରେ ଚାରି ପ୍ରକାର ରହିଛି। ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷରେ ମିଠାସ ମନ୍ଦିଆ ରନ୍ଧା ପ୍ରସ୍ତୁତି ପରି ହୁଏ।

କାଵ୍ଯେଚ୍ଛଯା ଵିଶେଷୋ ଯଃ ସ ରାଗ ଇତି ଗୀଯତେ । ଅବ୍ଯାସୋପହିତଃ କାନ୍ତିଂ ସହଜାମପି ଵର୍ତ୍ତତେ ।। ୩୪୬.

କବିତାର ଇଚ୍ଛାରୁ ଯେ ଭିନ୍ନତା ଆସେ, ତାହାକୁ 'ରାଗ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଅଭ୍ୟାସ ସହିତ ଏହା ଜନ୍ମସିଦ୍ଧ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ ଆହୁରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରେ।

ହାରିଦ୍ରଶ୍ଚୈଵ କୌସୁମ୍ଭୋ ନୀଲୀ ରାଗଶ୍ଚ ସ ତ୍ରିଧା । ଵୈଶେଷିକଃ ପରିଜ୍ଞେଯୋ ଯଃ ସ୍ଵଲକ୍ଷଣଗୋଚରଃ ।। ୩୪୬.

ହଳଦୀ, କୁସୁମ୍ଭ ଓ ନୀଳି—ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର 'ରାଗ' ଅଛି। ଯେଉଁଟି ନିଜ ଲକ୍ଷଣରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ସେଉଁଟି ବିଶେଷ ରୂପ ଭାବେ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ଉଦ୍ଵେଗଜନକୋ ଦୋଷଃ ସଭ୍ଯାନାଂ ସ ଚ ସପ୍ତଧା । ଵକ୍ତୃଵାଚକଵାଚ୍ଯାନାମେକଦ୍ଵିତ୍ରିନିଯୋଗତଃ ।। ୩୪୭.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଯେ ଦୋଷ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ, ସେହି ଦୋଷ ସାତ ପ୍ରକାର ରହିଛି; କଥାହେବା, ଶବ୍ଦ, ଅର୍ଥ—ଏହି ଏକ, ଦୁଇ କିମ୍ବା ତିନି ଟିଏଁ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି।

ତତ୍ର ଵକ୍ତା କଵିର୍ନାମ ପ୍ରଥତେ ସ ଚ ଭେଦତଃ । ସନ୍ଦିହାନୋଽଵିନୀତଃ ସନ୍ନଜ୍ଞୋ ଜ୍ଞାତା ଚତୁର୍ଵ୍ଵିଂଧଃ ।। ୩୪୭.

ଏଠାରେ କଥାହେବାକୁ କବି ବୋଲାଯାଏ, ଏହି କବି ଚାରି ପ୍ରକାର: ସନ୍ଦେହପୂର୍ଣ୍ଣ, ଅନୀତିଶୀଳ, ଅଜ୍ଞାନୀ ଓ ଜ୍ଞାନୀ।

ନିମିତ୍ତପରିଭାଷାଭ୍ଯାମର୍ଥସଂସ୍ପର୍ଶିଵାଚକମ୍ । ତଦ୍‌ଭେଦୋ ପଦଵାକ୍ଯେ ଦ୍ଵେ କଥିତଂ ଲକ୍ଷଣଂ ଦ୍ଵ୍ଯୋଃ ।। ୩୪୭.

କାରଣ କିମ୍ବା ପରିଭାଷା ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ଶବ୍ଦ ଅର୍ଥ ସହ ସଂଯୁକ୍ତ, ତାହା ଦୁଇ ପ୍ରକାର: ପଦ ଓ ବାକ୍ୟ; ଏହି ଦୁଇଟିର ଏହା ଲକ୍ଷଣ।

ଅସାଧୁତ୍ଵାପ୍ରଯୁକ୍ତତ୍ଵେ ଦ୍ଵାଵେଵ ପଦନିଗ୍ରହୌ । ଶବ୍ଦଶାସ୍ତ୍ରଵିରୁଦ୍ଧତ୍ଵମସାଧୁତ୍ଵଂ ଵିଦୁର୍ବୁଧାଃ ।। ୩୪୭.

ଅସଠିକତା ଓ ଅପ୍ରଚଳିତ ଚଳନରେ, କେବଳ ଦୁଇଟି ପଦର ଦୋଷ। ଶବ୍ଦଶାସ୍ତ୍ରକୁ ବିରୋଧ କରିଥିବାକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ମାନେ ଅସଠିକତା ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।

ଵ୍ଯୁତ୍ପନ୍ନୈରନିବଦ୍ଧତ୍ଵମପ୍ରଯୁକ୍ତତ୍ଵମୁଚ୍ଯତେ । ଛାନ୍ଦସତ୍ଵମଵିସ୍ପଷ୍ଟତ୍ଵଞ୍ଚ କଷ୍ଟତ୍ଵମେଵ ଚ ।। ୩୪୭.

ଯେଉଁ ଶବ୍ଦ ଜଣାଶୁଣା ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାପିତ ହୋଇନାହିଁ, ତାହାକୁ ଅପ୍ରଚଳିତତା କୁହାଯାଏ। ଛନ୍ଦସ୍ୱରୂପ, ଅସ୍ପଷ୍ଟତା ଓ କଠିନତା ମଧ୍ୟ ଏହି ଦୋଷରେ ଆସେ।