ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଅଭିଧେଯାଵିନାଭୂତା ପ୍ରତୀତିର୍ଲ୍ଲକ୍ଷଣୋଚ୍ଯତେ । ଅଭିଧେଯେନ ସମ୍ବନ୍ଧାତ୍ସାମୀପ୍ଯାତ୍ସମଵାଯତଃ ।। ୩୪୫.

'ଲକ୍ଷଣା' ବୋଲି ତାକୁ କୁହାଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ଅର୍ଥ ଓ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଅଭିନ୍ନ ଭାବରେ ବୁଝାଯାଏ; ଏହା ଲକ୍ଷ୍ୟ ସହିତ ସମ୍ପର୍କ, ସାନିକଟ୍ୟ କିମ୍ବା ଏକତା ଦ୍ୱାରା ହୁଏ।

ଵୈପରୀତ୍ଯାତ୍‌କ୍ରିଯାଯୋଗାଲ୍ଲକ୍ଷଣା ପଞ୍ଚଧା ମତା । ଗୌଣୀଗୁଣାନାମାନନ୍ତ୍ଯାଦନନ୍ତା ତଦ୍ଵିଵକ୍ଷଯା ।। ୩୪୫.

ଲକ୍ଷଣା ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର—ବିପରୀତତା, କ୍ରିୟା ସହ ଯୋଗ ଇତ୍ୟାଦି; ଗୌଣ ଅର୍ଥ ଅନେକ, କାରଣ ଗୁଣ ଅସୀମ ଓ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଉପସ୍ଥିତ।

ଅନ୍ଯଧର୍ମ୍ମସ୍ତତୋଽନ୍ଯତ୍ର ଲୋକସୀମାନୁରୋଧିନା । ସମ୍ଯଗାଧୀଯତେ ଯତ୍ର ସ ସମାଧିରିହ ସ୍ମୃତଃ ।। ୩୪୫.

ଯେଉଁଠାରେ ଅନ୍ୟ ଗୁଣ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ଅନ୍ୟଠାରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ, ଲୋକର ଚାଳିତ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ, ସେଉଁଠି 'ସମାଧି' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଶ୍ରୁତେରଲଭ୍ଯମାନୋଽର୍ଥୋ ଯସ୍ମାଦ୍ଭାତି ସଚେତନଃ । ସ ଆକ୍ଷଏପୋ ଧ୍ଵନିଃ ସ୍ଯାଚ୍ଚ ଧ୍ଵନିନା ଵ୍ଯଜ୍ଯତେ ଯତଃ ।। ୩୪୫.

ଯେତେବେଳେ ଶ୍ରୁତି ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଅର୍ଥ ମିଳେନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଜାଣିବାରେ ଦେଖାଯାଏ, ଏହାକୁ 'ଇଙ୍ଗିତ' କୁହାଯାଏ, ଏହିପରି ଧ୍ୱନି କୁହାଯାଏ, କାରଣ ଏହା ଇଙ୍ଗିତ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶିତ।

ଶବ୍ଦେନାର୍ଥେନ ଯତ୍ରାର୍ଥଃ କୃତ୍ଵା ସ୍ଵଯମୁପାର୍ଜନମ୍ । ପ୍ରତିଷେଧ ଇଵେଷ୍ଟସ୍ଯ ଯୋ ଵିଶେଷୋଽଭିଧିତ୍ସଯା ।। ୩୪୫.

ଯେଉଁଠି ଶବ୍ଦ ଓ ଅର୍ଥ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟ ଅର୍ଥ ନିଜେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯେପରି ଆକାଂକ୍ଷିତ ଜିନିଷର ବିରୋଧ ହୁଏ, ସେଉଁଠି ବିଶେଷ ଇଚ୍ଛାରୁ ଏହି ଅର୍ଥ ଆସେ।

ତମାକ୍ଷେପଂ ବ୍ରୁଵନ୍ତ୍ଯତ୍ର ସ୍ତୁତଂ ସ୍ତୋତ୍ରମିଦଂ ପୁନଃ । ଅଧିକାରାଦପେତସ୍ଯ ଵସ୍ତୁନୋଽନ୍ଯସ୍ଯ ଯା ସ୍ତୁତିଃ ।। ୩୪୫.

ଏହି ଇଙ୍ଗିତକୁ ଏଠାରେ 'ସ୍ତୁତି' ବୋଲି କୁହନ୍ତି, ଏହି ହେଉଛି ପୁନି ସ୍ତୋତ୍ର; ଯେତେବେଳେ ଯଥାଯଥ ବସ୍ତୁ ନଥିଲେ ଅନ୍ୟ ବସ୍ତୁର ସ୍ତୁତି ହୁଏ, ସେଠାରେ ଅନୁସଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ଏହା ହୁଏ।

ଯତ୍ରୋକ୍ତଂ ଗମ୍ଯତେ ନାର୍ଥସ୍ତତ୍‌ସମାନଵିଶେଷଣଂ । ସା ସମାସୋକ୍ତିରୁଦିତା ସଙ୍‌କ୍ଷେପାର୍ଥତଯା ବୁଧୈଃ ।। ୩୪୫.

ଯେଉଁଠି କଥା ସିଧାସଳଖ ନ କହାଯାଇ ଅନୁମାନ କରାଯାଏ, ଏହାକୁ 'ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଉକ୍ତି' କୁହନ୍ତି, ଜଣାଶୁଣା ଲୋକେ ଏହାକୁ ଅର୍ଥର ସଂକ୍ଷିପ୍ତତା ଭାବେ ମାନନ୍ତି।

ଅପହ୍ନୁତିରପହ୍ନୁତ୍ଯ କିଞ୍ଚିଦନ୍ଯାର୍ଥସୂଚନମ୍ । ପର୍ଯ୍ଯାଯୋକ୍ତଂ ଯଦନ୍ଯେନ ପ୍ରକାରେଣାଭିଧୀଯତେ ।। ୩୪୫.

'ଲୁଚାଇବା' ହେଉଛି କିଛି ଲୁଚାଇ ଅନ୍ୟ ଅର୍ଥ ଇଙ୍ଗିତ କରିବା; 'ପର୍ୟ୍ୟାୟ ଉକ୍ତି' ହେଉଛି ଯେତେବେଳେ କିଛି ଅନ୍ୟ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ।

ଏଷାମେକଂତମସ୍ଯେଵ ସମାଖ୍ଯା ଧ୍ଵନିରିତ୍ଯତଃ ।। ୩୪୫.

ଏହାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ସବୁଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ହେଉଛି 'ଧ୍ୱନି'।

କାଵ୍ଯଗୁଣଵିଵେକଃ । ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ । ଅଲଂକୃତମପି ପ୍ରୀତ୍ଯୈ ନ କାଵ୍ଯଂ ନିର୍ଗୁଣଂ ଭଵେତ୍ । ଵପୁଷ୍ଯ ଲଲିତେ ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ହାରୋ ଭାରଯତେ ପରଂ ।। ୩୪୬.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ: କବିତା ଯଦି ଶୃଙ୍ଗାରିତ ହେଉଥିବା ସତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, ଯଦି ତାହାର ଗୁଣ ନାହିଁ, ତେବେ ତାହା କେବେ ମନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇପାରେନାହିଁ; ଯେପରି ଏକ ସୁନ୍ଦର ହାର ମଧୁର ଶରୀରରେ ପିନ୍ଧିଲେ ମଧ୍ୟ ତାହା ଭାର ଲାଗେ।

ନ ଚ ଵାଚ୍ଯଂ ଗୁଣୋ ଦୋଷୋ ଭାଵ ଏଵ ଭଵିଷ୍ଯତି । ଗୁଣାଃ ଶ୍ଲେଷାଦଯୋ ଦୋଷା ଗୁଢ଼ାର୍ଥାଦ୍ଯାଃ ପୃଥକ୍ କୃତାଃ ।। ୩୪୬.

କେବଳ ଅର୍ଥରେ ଗୁଣ କିମ୍ବା ଦୋଷ ଥାଏ ବୋଲି କହିଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଗୁଣ ମାନେ ଯେପରି ଶ୍ଲେଷ ଇତ୍ୟାଦି ଏବଂ ଦୋଷ ମାନେ ଯେପରି ଅସ୍ପଷ୍ଟତା ଇତ୍ୟାଦି, ଏହାମାନେ ପୃଥକ୍ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।

ଯଃ କାଵ୍ଯେ ମହତୀଂ ଛାଯାମନୁଗୃହ୍ଣାତ୍ଯସୌ ଗୁଣଃ । ସମ୍ଭଵତ୍ଯେଷ ସାମାନ୍ଯୋ ଵୈଶେଷିକ ଇତି ଦ୍ଵିଧା ।। ୩୪୬.

ଯାହା କବିତାକୁ ବଡ଼ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଦେଇଥାଏ, ସେହି ହେଉଛି ଗୁଣ; ଏହା ସାଧାରଣ ଏବଂ ବିଶେଷ — ଏମିତି ଦୁଇ ପ୍ରକାର।

ସର୍ଵ୍ଵଂସାଧାରଣୀଭୂତଃ ସାମାନ୍ଯ ଇତି ମନ୍ଯ୍ତେ । ଶଵ୍ଦମର୍ଥମୁଭୌ ପ୍ରାପ୍ତଃ ସାମାନ୍ଯୋ ଭଵତି ତ୍ରିଧା ।। ୩୪୬.

ଯାହା ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ସାଧାରଣ, ତାକୁ ସାଧାରଣ ବୋଲି ଭାବାଯାଏ; ଶବ୍ଦ ଓ ଅର୍ଥ ଉଭୟରେ ଯେଉଁଠି ମିଳିଥାଏ, ସେଠି ସାଧାରଣ ଗୁଣ ତିନି ପ୍ରକାର ହୁଏ।

ଶବ୍ଦମାଶ୍ରଯତେ କାଵ୍ଯଂ ଶରୀରଂ ଯଃ ସ ତଦ୍‌ଗୁଣଃ । ଶ୍ଲେଷୋ ଲାଲିତ୍ଯଗାମ୍ଭୀର୍ଯ୍ଯସୌକୁମାର୍ଯ୍ଯମୁଦାରତା ।। ୩୪୬.

କବିତା ଶବ୍ଦରେ ଭିତି କରେ; ଯେଉଁ ଗୁଣ ତାହାର ଦେହ ଭାବେ ରହିଥାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି: ଶ୍ଲେଷ, ଲାଲିତ୍ୟ, ଗାମ୍ଭୀର୍ୟ, ସୌକୁମାର୍ୟ ଓ ଉଦାରତା।

ସତ୍ଯେଵ ଯୌଗିକୀ ଚେତି ଗୁଣାଃ ଶବ୍ଦସ୍ଯ ସପ୍ତଧା । ସୁଶ୍ଲିଷ୍ଟସନ୍ନିଵେଶତ୍ଵଂ ଶବ୍ଦାନାଂ ଶ୍ଲେଷ ଉଚ୍ଯତେ ।। ୩୪୬.

ନିଶ୍ଚୟ ଶବ୍ଦର ସାତଟି ଗୁଣ ଅଛି: ସତ୍ୟ ଓ ବ୍ୟୁତ୍ପନ୍ନ; ଶବ୍ଦମାନଙ୍କର ମିଳିତ ଗଠନକୁ ଶ୍ଲେଷ ବୋଲାଯାଏ।

ଗୁଣାଦେଶାଦିନା ପୂର୍ଵ୍ଵଂ ପଦସମ୍ବଦ୍ଧମକ୍ଷରଂ । ଯତ୍ର ସନ୍ଧୀଯତେ ନୈଵ ତଲ୍ଲାଲିତ୍ଯମୁଦାହୃତଂ ।। ୩୪୬.

ଯେଉଁଠି ଏକ ଅକ୍ଷର ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀ ପଦ ସହ ଗୁଣ କିମ୍ବା ତାହାର ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ଯୋଡ଼ାଯାଏ, କେବଳ ସାଧାରଣ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, ସେଠି ତାକୁ ଲାଲିତ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଵିଶିଷ୍ଟଲକ୍ଷଣୋଲ୍ଲେଖଲେଖ୍ଯମୁତ୍ତାନଶବ୍ଦକମ୍ । ଗାମ୍ଭୀର୍ଯ୍ଯଂ କଥଯନ୍ତ୍ଯାର୍ଯ୍ଯାସ୍ତଦେଵାନ୍ଯେଷୁ ଶବ୍ଦତାଂ ।। ୩୪୬.

ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ଲକ୍ଷଣ, ସ୍ପଷ୍ଟ ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି ଓ ଚିତ୍ର ଶବ୍ଦ, ଏହିଗୁଡ଼ିକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଗାମ୍ଭୀର୍ୟ ବୋଲି କୁହନ୍ତି; ଅନ୍ୟଥା ଏହା ଶବ୍ଦରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।

ଅନିଷ୍ଠୁରାକ୍ଷରପ୍ରାଯଶବ୍ଦତା ସୁକୁମାରତା । ଉତ୍ତାନପଦତୌଦାର୍ଯ୍ଯଯୁତଶ୍ଲାଘ୍ଯୈର୍ଵିଶେଷଣୈଃ ।। ୩୪୬.

ଯେଉଁଠି ଅଧିକାଂଶ ଶବ୍ଦ କଠିନ ଅକ୍ଷରରୁ ମୁକ୍ତ, ଏବଂ ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଗୌରବ ଦେଉଥିବା ବିଶେଷଣ ସହିତ ପ୍ରଶଂସିତ, ସେଠି ସୌକୁମାର୍ୟ ରହିଛି।

ଓଜଃ ସମାସଭୂଯସ୍ତ୍ଵମେତତ୍ପଦ୍ଯାଦିଜୀଵିତଂ । ଆବ୍ରହ୍ମ ସ୍ତମ୍ଭପର୍ଯ୍ଯନ୍ତମୋଜସୈକେନ ପୌରୁଷଂ ।। ୩୪୬.

ଓଜସ୍ ହେଉଛି ବହୁ ସମାସର ବ୍ୟବହାର; ଏହା ପଦ୍ୟ ଓ ଏପରି ରଚନାର ଜୀବନ। ବ୍ରହ୍ମାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଘାସ ଯାଏଁ, ଓଜସ୍ ଦ୍ୱାରା ମାନବତା ଦେଖାଯାଏ।

ଉଚ୍ଯମାନସ୍ଯ ଶବ୍ଦେନ ଯେନ କେନାପି ଵସ୍ତୁନଃ । ଉତ୍କର୍ଷମାଵହନ୍ନର୍ଥୋ ଗୁଣ ଇତ୍ଯବିଧୀଯତେ ।। ୩୪୬.

ଯେଉଁଠି କୌଣସି ବସ୍ତୁ ବିଷୟରେ କୁହାଯାଇଥିବା ଶବ୍ଦ ତାହାର ଅର୍ଥକୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କରେ, ସେଠି ଏହାକୁ ଗୁଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ମାଧୁର୍ଯ୍ଯଂ ସମ୍ବିଧାନଞ୍ଚ କୋମଲତ୍ଵମୂଦାରତା । ପ୍ରୌଢ଼ିଃ ସାମଯିକତ୍ଵଞ୍ଚ ତଦ୍‌ଭେଦାଃ ଷଟ୍‌ଚକାଶତି ।। ୩୪୬.

ମାଧୁର୍ୟ, ସମ୍ବିଧାନ, କୋମଳତା, ଉଦାରତା, ପ୍ରଉଢ଼ି ଓ ସାମୟିକତା — ଏହି ଛଅଟି ଏହାର ବିଭାଗ।

କ୍ରୋଧେର୍ଷ୍ଯାକାରଗାମ୍ଭୀର୍ଯ୍ଯାନ୍ମାଧୁର୍ଯ୍ଯଂ ଧୈର୍ଯ୍ଯଗାହିତା । ସମ୍ବିଧାନଂ ପରିକରଃ ସ୍ଯାଦପେକ୍ଷଇତସିଦ୍ଧଯେ ।। ୩୪୬.

କ୍ରୋଧ, ଇର୍ଷ୍ୟା ଓ ଗାମ୍ଭୀର୍ୟର ଗଭୀରତାରୁ ମାଧୁର୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଯେଉଁ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଦ୍ୱାରା ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଫଳ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ, ସେହି ହେଉଛି ସମ୍ବିଧାନ।

ଯତ୍‌କାଠିନ୍ଯାଦିନିର୍ମୁକ୍ତସନ୍ନିଵେଶଵିଶିଷ୍ଟତା । ତିରସ୍କୃତ୍ଯୈଵ ମୃକଦୁତା ଭାତି କୋମଲତେତି ସା ।। ୩୪୬.

ଯେଉଁଠି କଠିନତା ଓ ଏହା ପରି ଅନ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ ଗୁଣ ନାହିଁ, ଏବଂ କଠୋରତାକୁ ଦୂରେଇ ଦିଆଯାଇଛି, ସେଠି ଏହାକୁ କୋମଳତା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଲକ୍ଷ୍ଯତେ ସ୍ଥୂଲଲକ୍ଷତ୍ଵପ୍ରଵୃତ୍ତେର୍ଯତ୍ର ଲକ୍ଷଣମ୍ । ଗୁଣଲ୍ଯ ତଦୁଦାରତ୍ଵମାଶଯସ୍ଯାତିସୌଷ୍ଠଵଂ ।। ୩୪୬.

ଯେଉଁଠି ଲକ୍ଷଣ ମୋଟାମୋଟି ଚିହ୍ନ ଓ ପ୍ରବୃତ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଏ, ସେଠି ଉଦାରତା ହେଉଛି ମନର ଅତ୍ୟଧିକ ସୁନ୍ଦରତା।

ଅଭିପ୍ରେତଂ ପ୍ରତି ଯତୋ ନିର୍ଵ୍ଵାହସ୍ଯୋପପାଦିକାଃ । ଯୁକ୍ତଯୋ ହେତୁଗର୍ଭିଣ୍ଯଃ ପ୍ରୌଢାପ୍ରୌଢିରୁଦାହୃତା ।। ୩୪୬.

ଯେଉଁଠି ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ କାମ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ କାରଣ ସହିତ ଉପାୟ ଦିଆଯାଏ, ସେଠି ପ୍ରଉଢ଼ି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ସ୍ଵତନ୍ତ୍ରସ୍ଯାନ୍ଯତନ୍ତ୍ରସ୍ଯ ଵାହ୍ଯାନ୍ତଃ ସମଯୋଗତଃ । ତତ୍ର ଵ୍ଯୁତ୍ପତ୍ତିରର୍ଥସ୍ଯ ଯା ସାମଯିକତେତି ସା ।। ୩୪୬.

ସ୍ୱାଧୀନ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟରେ ନିର୍ଭର କରୁଥିବା, ବା ବାହ୍ୟ କିମ୍ବା ଅନ୍ତର୍ଗତ ଚଳିତାନୁସାରେ, ଯେଉଁଠି ଅର୍ଥର ବିକାଶ ହୁଏ, ସେଠି ସାମୟିକତା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଶବ୍ଦାର୍ଥାଵୁପକୁର୍ଵ୍ଵାଣୋ ନାମ୍ନୋଭଯଗୁଣଃ ସ୍ମୃତଃ । ତସ୍ଯ ପ୍ର୍ସାଦଃ ସୌଭାଗ୍ଯଂ ଯଥାସଙ୍‌ଖ୍ଯଂ ପ୍ରଶସ୍ତତା ।। ୩୪୬.

ଯାହା ଶବ୍ଦ ଓ ଅର୍ଥ ଉଭୟକୁ ଉନ୍ନତ କରେ, ସେହି ଦ୍ୱିତୀୟ ଗୁଣ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ; ଏହାର ପ୍ରସାଦ, ସୌଭାଗ୍ୟ ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା କ୍ରମାନୁସାରେ ପ୍ରଶଂସିତ।

କାକୋ ରାଗ ଇକତି ପ୍ରାଜ୍ଞୈଃ ଷଟ୍ ପ୍ରପଞ୍ଚଵିପଞ୍ଚିତାଃ । ପାକୋ ରାଗ ଇତି ପ୍ରାଜ୍ଞୈଃ ପାଠଭେଦଃ ସୁପ୍ରସିଦ୍ଧାର୍ଥପଦତା ପ୍ରସାଦ ଇତି ଗୀଯତେ ।। ୩୪୬.

ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ମାନେ ଏହାକୁ କାକ ବା ରାଗ ବୋଲି କହନ୍ତି; ପ୍ରପଞ୍ଚର ଛଅ ପ୍ରକାର ଭିନ୍ନତା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। କେତେକ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ମାନେ ଏହାକୁ ପାକ ବା ରାଗ ବୋଲି କହନ୍ତି; ଏହା ପାଠର ଭିନ୍ନତା। ଏହି ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକର ଅର୍ଥ ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଏହି ସ୍ପଷ୍ଟତାକୁ ସ୍ତୁତି କରାଯାଏ।

ଉତ୍କର୍ଷଵାନ୍ ଗୁଣଃ କଶ୍ଚିଦ୍ଯସ୍ମିନ୍ନୁକ୍ତେପ୍ରତୀଯତେ । ତତ୍ସୌଭାଗ୍ଯମୁଦାରତ୍ଵଂ ପ୍ରଵଦନ୍ତି ମନୀଷିଣଃ ।। ୩୪୬.

ଯେଉଁ କଥାରେ କିଛି ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ, ଶିକ୍ଷିତମାନେ କହନ୍ତି ଯେ, ଏହି କଥାରେ ଭାଗ୍ୟ ଓ ଉଦାରତା ଅଛି।