ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଉପମୈଵ ତିରୋଭୂତଭେଦା ରୂପକମେଵ ଵା । ସହୋକ୍ତିଃ ସହଭାଵେନ କଥନଂ ତୁଲ୍ଯଧର୍ମ୍ମିଣାଂ ।। ୩୪୪.

ଯେତେବେଳେ ଉପମାର ଭିନ୍ନତା ଲୁଚିଯାଏ, କିମ୍ବା ରୂପକ ମଧ୍ୟ ହୋଇଯାଏ, ସେତେବେଳେ ସଦୃଶ ଗୁଣ ଥିବା ଦୁଇଟି ଜିନିଷକୁ ଏକାସାଥି କୁହାଯାଏ, ଏହିକୁ ସହୋକ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଭଵେଦର୍ଥାନ୍ତରନ୍ଯାସଃ ସାଦୃଶ୍ଯେନୋତ୍ତରେଣ ସଃ । ଅନ୍ଯଥୋପସ୍ଥିତା ଵୃତ୍ତିଶ୍ଚେତନ୍ସ୍ଯେତରସ୍ଯ ଚ ।। ୩୪୪.

ସାଦୃଶ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପରେ ଅନ୍ୟ ଅର୍ଥ ଆଣାଯାଏ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଭାବେ ଭାସିଥିବା କ୍ରିୟା ଦେଖାଯାଏ, ତେବେ ଏହାକୁ ଅର୍ଥାନ୍ତରନ୍ୟାସ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ପ୍ରକାରର ବୃତ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଅନ୍ଯଥା ମନ୍ଯତେ ଯତ୍ର ତାମୁତ୍ପ୍ରେକ୍ଷଆଂ ପ୍ରଚକ୍ଷତେ । ଲୋକସୀମାନିଵୃତ୍ତସ୍ଯ ଵସ୍ତୁଧର୍ମ୍ମସ୍ଯ କୀର୍ତ୍ତନମ୍ ।। ୩୪୪.

ଯେଉଁଠାରେ କିଛିକୁ ଅନ୍ୟ ଭାବରେ କଳ୍ପନା କରାଯାଏ, ତାହାକୁ ଉତ୍ପ୍ରେକ୍ଷା ବୋଲି କୁହାଯାଏ—ଯାହା ସାଧାରଣ ଜଗତର ସୀମାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥାଏ।

ଭଵେଦତିଶଯୋ ନାମ ସମ୍ଭଵାସମ୍ଭଵାଦ୍ ଦ୍ଵିଧା । ଗୁଣଜାତିକ୍ରିଯାଦୀନାଂ ଯତ୍ର ଵୈକଲ୍ଯଦର୍ଶନଂ ।। ୩୪୪.

ଅତିଶୟ ବୋଲି ଯାହାକୁ କୁହାଯାଏ, ସେଠି ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଥାଏ—ସମ୍ଭବ ଓ ଅସମ୍ଭବ। ଯେଉଁଠାରେ ଗୁଣ, ପ୍ରକୃତି, କ୍ରିୟା ଇତ୍ୟାଦିରେ ଅପୂର୍ଣ୍ଣତା ଦେଖାଯାଏ।

ଵିଶେଷଦର୍ଶନାଯୈଵ ସା ଵିଶେଷୋକ୍ତିରୁଚ୍ଯତେ । ପ୍ରସିଦ୍ଧହେତୁଵ୍ଯାଵୃତ୍ଯା ଯତ୍ କିଞ୍ଚିତ୍ କାରଣଆନ୍ତରମ୍ ।। ୩୪୪.

ବିଶେଷତା ଦେଖାଇବା ପାଇଁ ଯାହାକୁ ବିଶେଷୋକ୍ତି କୁହାଯାଏ; ଯେତେବେଳେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ କାରଣକୁ ବାଦ ଦେଇ, ଅନ୍ୟ କିଛି କାରଣ ଦିଆଯାଏ।

ଯତ୍ର ସ୍ଵାଭାଵିକତ୍ଵଂ ଵା ଵିଭାଵ୍ଯଂ ସା ଵିଭାଵନା । ସଙ୍ଗତୀକରଣଂ ଯୁକ୍ତ୍ଯା ଯଦସଂଗଚ୍ଛମାନଯୋଃ ।। ୩୪୪.

ଯେଉଁଠାରେ ସ୍ୱାଭାବିକତା କିମ୍ବା ଜନ୍ମସିଦ୍ଧ ଗୁଣକୁ ଅନୁମାନ କରିବାକୁ ପଡ଼େ, ସେଠି ଭାବନା ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ଦୁଇଟି ଅସମ୍ବନ୍ଧିତ ଜିନିଷକୁ ଯୁକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏକାସାଥି କରାଯାଏ।

ଵିରୋଧପୂର୍ଵକତ୍ଵେନ ତଦ୍ଵିରୋଧ ଇତି ସ୍ମୃତଂ । ସିସାଧଯିଷିତାର୍ଥସ୍ଯ ହେତୁର୍ଭଵତି ସାଧକଃ ।। ୩୪୪.

ଯେତେବେଳେ ପ୍ରଥମେ ବିରୋଧ ଦେଖାଯାଏ, ସେଠି ତାହାକୁ ବିରୋଧ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯାହାକୁ ସିଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଚାହାଯାଏ, ତାହା ପାଇଁ କାରଣ ସାଧକ ହୁଏ।

କାରକୋ ଜ୍ଞାପକ ଇତି ଦ୍ଵିଧା ସୋଽପ୍ଯୁପଜାଯତେ । ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ କାରକାଖ୍ଯଃ ପ୍ରାକ୍ ପଶ୍ଚାତ୍ କାର୍ଯ୍ଯଜନ୍ମନଃ ।। ୩୪୪.

କାରଣ ଦୁଇ ପ୍ରକାର—କର୍ତ୍ତା ଓ ଜ୍ଞାପକ। କର୍ତ୍ତା କାର୍ଯ୍ୟ ହେବା ପୂର୍ବରୁ କାମ କରେ, ଜ୍ଞାପକ କାର୍ଯ୍ୟ ହେବା ପରେ ଚଳିଥାଏ।

ପୂର୍ଵ୍ଵଶେଷ ଇତି ଖ୍ଯାତସ୍ତଯୋରେଵ ଵିଶେଷଯୋଃ । କାର୍ଯ୍ଯକାରଣଭାଵଦ୍ଵା ସ୍ଵଭାଵାଦ୍ଵା ନିଯାମକାତ୍ ।। ୩୪୪.

ଏହାକୁ ପୂର୍ବଶେଷ ବୋଲି ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଏ, ଏହି ଦୁଇଟିର ଭିନ୍ନତାରେ। କାର୍ଯ୍ୟ-କାରଣ ସମ୍ପର୍କ କିମ୍ବା ନିୟମ ଦ୍ୱାରା ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ଏହା ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ।

ଈପକାଖ୍ଯସ୍ଯ ଭେଦୋଽସ୍ତି ନଦୀପୂରାଦିଦର୍ଶନାତ୍ । ଅଵିନାଭାଵନିଯମୋ ହ୍ଯଵିନାଭାଵଦର୍ଶନାତ୍ ।। ୩୪୪.

ଏଠାରେ ଇପକ ନାମକ ଏକ ପ୍ରକାର ଅଛି, ଯେପରି ନଦୀ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବାରେ ଦେଖାଯାଏ। ଅବିନାଭାବ ନିୟମ ମଧ୍ୟ ଅବିନାଭାବ ଦେଖିଲେ ଜଣାଯାଏ।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ଶବ୍ଦାର୍ଥଯୋରଲଙ୍କାରୋ ଦ୍ଵାଵଲଙ୍କୁରୁତେ ସମଂ । ଏକତ୍ର ନିହିତୋ ହାରଃ ସ୍ତନଂ ଗ୍ରୀଵାମିଵ ତ୍ରିଯାଃ ।। ୩୪୫.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ଶବ୍ଦ ଓ ଅର୍ଥର ଅଳଙ୍କାର ଦୁଇ ପ୍ରକାର। ଏହା ଦୁହିଁକୁ ସମାନ ଭାବେ ଶୋଭା ଦେଇଥାଏ, ଯେପରି ଏକ ହାର ଜଣେ ନାରୀଙ୍କ ଗଳା ଓ ସ୍ତନ ଉପରେ ପିନ୍ଧାଯାଏ।

ପ୍ରଶସ୍ତିଃ କାନ୍ତିରୌଚିତ୍ଯଂ ସଂକ୍ଷେପୋ ଯାଵଦର୍ଥତା । ଅବିଵ୍ଯକ୍ତିରିତି ଵ୍ଯକ୍ତଂ ଷଡ୍‌ଭେଦାସ୍ତସ୍ଯ ଜାଗ୍ରତି ।। ୩୪୫.

ଏହାରେ ଛଅ ପ୍ରକାରର ଗୁଣ ଦେଖାଯାଏ—ସ୍ତୁତି, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା, ଯଥାଯଥତା, ସଂକ୍ଷିପ୍ତତା, ପ୍ରୟୋଜନ ପୂରଣ ଓ ସ୍ପଷ୍ଟତା।

ପ୍ରଶସ୍ତିଃ ପରଵନ୍ମର୍ମ୍ମଦ୍ରଵୀକରଣକର୍ମ୍ମଣଃ । ଵାଚୋ ଯୁକ୍ତିର୍ଦ୍ଵିଧା ସା ଚ ପ୍ରେମୋକ୍ତିସ୍ତୁତିଭେଦତଃ ।। ୩୪୫.

ସ୍ତୁତି ହେଉଛି ଅନ୍ୟର ହୃଦୟକୁ ପିଗଳାଇଦେବା କାର୍ଯ୍ୟ; କଥା ଦୁଇ ପ୍ରକାର, ଏହିପରି ଭାବପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ମଧ୍ୟ ସ୍ତୁତିର ପ୍ରକାର ଅନୁଯାୟୀ ଦୁଇ ପ୍ରକାର।

ପ୍ରେମୋକ୍ତିସ୍ତୁତିପର୍ଯ୍ଯାଯୌ ପ୍ରିଯୋକ୍ତିଗୁଣକୀର୍ତ୍ତନେ । କାନ୍ତିଃ ସର୍ଵ୍ଵମନୋରୁଚ୍ଯଵାଚ୍ଯଵାଚକସଙ୍ଗତିଃ ।। ୩୪୫.

ଭାବପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ଓ ସ୍ତୁତି ଏକାର୍ଥକ; ପ୍ରିୟ କଥା କିମ୍ବା ଗୁଣର କୀର୍ତ୍ତନ ମଧ୍ୟ ଏହାର ସମାନ; ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ହେଉଛି ସମସ୍ତ ମନପସନ୍ଦ ଜିନିଷ, କହାଯାଇଥିବା ଓ ଅର୍ଥର ସମନ୍ୱୟ।

ଯଥା ଵସ୍ତୁ ତଥା ରୀତିର୍ଯଥା ଵୃତ୍ତିସ୍ତଥା ରସଃ । ଉର୍ଜ୍ଜସ୍ଵିମୃଦୁସନ୍ଦର୍ଭାଦୌଚିତ୍ଯମୁପଜାଯତେ ।। ୩୪୫.

ଯେପରି ଅବସ୍ଥା, ସେପରି ଶୈଳୀ; ଯେପରି ଛନ୍ଦ, ସେପରି ରସ; ଶକ୍ତିଶାଳୀ, କୋମଳ ଓ ଭଲ ଭାବରେ ଗଠିତ ପରିପ୍ରେକ୍ଷିତରୁ ଯଥାଯଥତା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

ସଂକ୍ଷେଣୋ ଵାଚକୈରସ୍ପୈର୍ଵହୋରର୍ଥସ୍ଯ ସଂଗ୍ରହଃ । ଅନ୍ଯୂନାଧିକତା ଶବ୍ଦଵସ୍ତୁନୋର୍ଯାଵଦର୍ଥତା ।। ୩୪୫.

ଅତିରିକ୍ତ ନୁହେଁଥିବା ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ଅର୍ଥର ସଂଗ୍ରହ କୁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତତା କୁହାଯାଏ; ଶବ୍ଦ ଓ ବସ୍ତୁର ମଧ୍ୟରେ କିଛି କମ୍ କିମ୍ବା ବେଶି ନଥିଲେ ଯାହା ମିଳେ, ତାକୁ ପ୍ରୟୋଜନ ପୂରଣ କୁହାଯାଏ।

ପ୍ରକଟତ୍ଵମଭିଵ୍ଯକ୍ତିଃ ଶ୍ରୁତିରାକ୍ଷେପ ଇତ୍ଯପି । ତସ୍ଯା ଭେଦୌ ଶ୍ରୁତିସ୍ତତ୍ର ଶବ୍ଦଂ ସ୍ଵାର୍ଥସମର୍ପଣମ୍ ।। ୩୪୫.

ସ୍ପଷ୍ଟତା ହେଉଛି ପ୍ରକଟତା; ଏହାକୁ 'ଶ୍ରୁତି' କିମ୍ବା 'ଇଙ୍ଗିତ' ମଧ୍ୟ କୁହନ୍ତି; ଏହାର ଦୁଇ ପ୍ରକାର—'ଶ୍ରୁତି' ହେଉଛି ଶବ୍ଦ ନିଜ ଅର୍ଥକୁ ପ୍ରଦାନ କରିଥାଏ।

ଭଵେନ୍ନୈମିତ୍ତିକୀ ପାରିଭାଷିକୀ ଦ୍ଵିଵିଧୈଵ ସା । ସଙ୍କେତଃ ପରିଭାଷେତି ତତଃ ସ୍ଯାତ୍ ପାରିଭାଷିକୀ ।। ୩୪୫.

ଏହା ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ସାଧାରଣ ଓ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ; 'ସଂକେତ' ଓ 'ପରିଭାଷା' ଦ୍ୱାରା ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପ ହୁଏ।

ମୁଖ୍ଯୌପଚାରିକୀ ଚେତି ସା ଚ ସା ଚ ଦ୍ଵିଧା ଦ୍ଵିଧା । ସ୍ଵାଭିଧେଯସ୍ଖଲଦ୍‌ଵୃତ୍ତିରମୁଖ୍ଯାର୍ଥସ୍ଯ ଵାଚକଃ ।। ୩୪୫.

ଏହା ମଧ୍ୟ ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ପ୍ରଧାନ ଅର୍ଥ ଓ ଉପଚାରିକ ଅର୍ଥ; ଉପଚାରିକ ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଯେତେବେଳେ ସାଧାରଣ ଅର୍ଥ ଚୁକିଯାଏ, ତେବେ ଅପ୍ରଧାନ ଅର୍ଥ ବ୍ୟକ୍ତ ହୁଏ।

ଯଯା ଶବ୍ଦୋ ନିମିତ୍ତେନ କେନଚିତ୍ସୌପଚାରିକୀ । ସା ଚ ଲାକ୍ଷଣିକୀ ଗୌଣୀ ଲକ୍ଷଣାଗୁଣଯୋଗତଃ ।। ୩୪୫.

ଯେତେବେଳେ କୌଣସି କାରଣରେ ଶବ୍ଦ ଉପଚାରିକ ଭାବେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ, ଏହାକୁ 'ଲକ୍ଷଣା' କିମ୍ବା 'ଗୌଣ' କୁହାଯାଏ, ଇଙ୍ଗିତ କିମ୍ବା ଗୁଣ ସହିତ ସମ୍ପୃକ୍ତି ଦ୍ୱାରା।

ଅଭିଧେଯାଵିନାଭୂତା ପ୍ରତୀତିର୍ଲ୍ଲକ୍ଷଣୋଚ୍ଯତେ । ଅଭିଧେଯେନ ସମ୍ବନ୍ଧାତ୍ସାମୀପ୍ଯାତ୍ସମଵାଯତଃ ।। ୩୪୫.

'ଲକ୍ଷଣା' ବୋଲି ତାକୁ କୁହାଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ଅର୍ଥ ଓ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଅଭିନ୍ନ ଭାବରେ ବୁଝାଯାଏ; ଏହା ଲକ୍ଷ୍ୟ ସହିତ ସମ୍ପର୍କ, ସାନିକଟ୍ୟ କିମ୍ବା ଏକତା ଦ୍ୱାରା ହୁଏ।

ଵୈପରୀତ୍ଯାତ୍‌କ୍ରିଯାଯୋଗାଲ୍ଲକ୍ଷଣା ପଞ୍ଚଧା ମତା । ଗୌଣୀଗୁଣାନାମାନନ୍ତ୍ଯାଦନନ୍ତା ତଦ୍ଵିଵକ୍ଷଯା ।। ୩୪୫.

ଲକ୍ଷଣା ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର—ବିପରୀତତା, କ୍ରିୟା ସହ ଯୋଗ ଇତ୍ୟାଦି; ଗୌଣ ଅର୍ଥ ଅନେକ, କାରଣ ଗୁଣ ଅସୀମ ଓ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଉପସ୍ଥିତ।

ଅନ୍ଯଧର୍ମ୍ମସ୍ତତୋଽନ୍ଯତ୍ର ଲୋକସୀମାନୁରୋଧିନା । ସମ୍ଯଗାଧୀଯତେ ଯତ୍ର ସ ସମାଧିରିହ ସ୍ମୃତଃ ।। ୩୪୫.

ଯେଉଁଠାରେ ଅନ୍ୟ ଗୁଣ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ଅନ୍ୟଠାରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ, ଲୋକର ଚାଳିତ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ, ସେଉଁଠି 'ସମାଧି' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଶ୍ରୁତେରଲଭ୍ଯମାନୋଽର୍ଥୋ ଯସ୍ମାଦ୍ଭାତି ସଚେତନଃ । ସ ଆକ୍ଷଏପୋ ଧ୍ଵନିଃ ସ୍ଯାଚ୍ଚ ଧ୍ଵନିନା ଵ୍ଯଜ୍ଯତେ ଯତଃ ।। ୩୪୫.

ଯେତେବେଳେ ଶ୍ରୁତି ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଅର୍ଥ ମିଳେନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଜାଣିବାରେ ଦେଖାଯାଏ, ଏହାକୁ 'ଇଙ୍ଗିତ' କୁହାଯାଏ, ଏହିପରି ଧ୍ୱନି କୁହାଯାଏ, କାରଣ ଏହା ଇଙ୍ଗିତ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶିତ।

ଶବ୍ଦେନାର୍ଥେନ ଯତ୍ରାର୍ଥଃ କୃତ୍ଵା ସ୍ଵଯମୁପାର୍ଜନମ୍ । ପ୍ରତିଷେଧ ଇଵେଷ୍ଟସ୍ଯ ଯୋ ଵିଶେଷୋଽଭିଧିତ୍ସଯା ।। ୩୪୫.

ଯେଉଁଠି ଶବ୍ଦ ଓ ଅର୍ଥ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟ ଅର୍ଥ ନିଜେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯେପରି ଆକାଂକ୍ଷିତ ଜିନିଷର ବିରୋଧ ହୁଏ, ସେଉଁଠି ବିଶେଷ ଇଚ୍ଛାରୁ ଏହି ଅର୍ଥ ଆସେ।

ତମାକ୍ଷେପଂ ବ୍ରୁଵନ୍ତ୍ଯତ୍ର ସ୍ତୁତଂ ସ୍ତୋତ୍ରମିଦଂ ପୁନଃ । ଅଧିକାରାଦପେତସ୍ଯ ଵସ୍ତୁନୋଽନ୍ଯସ୍ଯ ଯା ସ୍ତୁତିଃ ।। ୩୪୫.

ଏହି ଇଙ୍ଗିତକୁ ଏଠାରେ 'ସ୍ତୁତି' ବୋଲି କୁହନ୍ତି, ଏହି ହେଉଛି ପୁନି ସ୍ତୋତ୍ର; ଯେତେବେଳେ ଯଥାଯଥ ବସ୍ତୁ ନଥିଲେ ଅନ୍ୟ ବସ୍ତୁର ସ୍ତୁତି ହୁଏ, ସେଠାରେ ଅନୁସଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ଏହା ହୁଏ।

ଯତ୍ରୋକ୍ତଂ ଗମ୍ଯତେ ନାର୍ଥସ୍ତତ୍‌ସମାନଵିଶେଷଣଂ । ସା ସମାସୋକ୍ତିରୁଦିତା ସଙ୍‌କ୍ଷେପାର୍ଥତଯା ବୁଧୈଃ ।। ୩୪୫.

ଯେଉଁଠି କଥା ସିଧାସଳଖ ନ କହାଯାଇ ଅନୁମାନ କରାଯାଏ, ଏହାକୁ 'ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଉକ୍ତି' କୁହନ୍ତି, ଜଣାଶୁଣା ଲୋକେ ଏହାକୁ ଅର୍ଥର ସଂକ୍ଷିପ୍ତତା ଭାବେ ମାନନ୍ତି।

ଅପହ୍ନୁତିରପହ୍ନୁତ୍ଯ କିଞ୍ଚିଦନ୍ଯାର୍ଥସୂଚନମ୍ । ପର୍ଯ୍ଯାଯୋକ୍ତଂ ଯଦନ୍ଯେନ ପ୍ରକାରେଣାଭିଧୀଯତେ ।। ୩୪୫.

'ଲୁଚାଇବା' ହେଉଛି କିଛି ଲୁଚାଇ ଅନ୍ୟ ଅର୍ଥ ଇଙ୍ଗିତ କରିବା; 'ପର୍ୟ୍ୟାୟ ଉକ୍ତି' ହେଉଛି ଯେତେବେଳେ କିଛି ଅନ୍ୟ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ।

ଏଷାମେକଂତମସ୍ଯେଵ ସମାଖ୍ଯା ଧ୍ଵନିରିତ୍ଯତଃ ।। ୩୪୫.

ଏହାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ସବୁଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ହେଉଛି 'ଧ୍ୱନି'।