ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ସମୁଚ୍ଯତେପମାତୋଽନ୍ଯଧର୍ମ୍ମଵାହୁଲ୍ଯକୀର୍ତ୍ତନାତ୍ । ଵହୋର୍ଧର୍ମ୍ମସ୍ଯ ସାମ୍ଯେପି ଵୈଲକ୍ଷଣ୍ଯଂ ଵିଵକ୍ଷିତଂ ।। ୩୪୪.

ଉପମା ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ଅନେକ ଗୁଣ ଉଲ୍ଲେଖ ହେଲେ, ମୂଳ ଗୁଣର ସାମ୍ୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଭିନ୍ନତା ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୁଏ।

ଯଦୁଚ୍ଯତେଽତିରିକ୍ତତ୍ଵଂ ଵ୍ଯତିରେକୋପମା ତୁ ସା । ଯତ୍ରୋପମା ସ୍ଯାଦ୍ଵହୁଭିଃ ସଦୃଶୈଃ ସା ବହୂପମା ।। ୩୪୪.

ଯେଉଁଠାରେ ଅତିରିକ୍ତତା କୁହାଯାଏ, ସେଠି ଅତିରିକ୍ତ ଉପମା; ଯେଉଁଠାରେ ଅନେକ ସାଦୃଶ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଉପମା ହୁଏ, ସେଠି ବହୁଉପମା।

ଧର୍ମ୍ମାଃ ପ୍ରତ୍ଯୁପମାନଞ୍ଚେଦନ୍ଯେ ମାଲୋପମୈଵ ସା। ଉପମାନଵିକାରେଣ ଲୁଲନା ଵିକ୍ରିଯୋପମା ।। ୩୪୪.

ଯଦି ଗୁଣମାନେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ବସ୍ତୁ ସହିତ ତୁଳନା କରାଯାଏ, ସେଠି ମାଳାଉପମା; ଉପମାନର ରୂପାନ୍ତର ହେଲେ, ତାକୁ ବିକୃତି ଉପମା କୁହାଯାଏ।

ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯାସମ୍ଭଵି କିମପ୍ଯାରୋପ୍ଯ ପ୍ରତିଯୋଗିନି । କଵିନୋପମୀଯତେ ଯା ପ୍ରଥତେ ସାଦ୍‌ଭୁତୋପମା ।। ୩୪୪.

ତିନି ଜଗତରେ ଯାହା କେବେ ହେବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, ସେପରି କିଛି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀକୁ ଉପରେ ଆରୋପ କରାଯାଇ, କବି ତାହାକୁ ତୁଳନା କରିଥିଲେ, ସେହି ଉପମାକୁ ଅଦ୍ଭୁତ ଉପମା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ପ୍ରତିଯୋଗିନମାରୋଷ୍ଯ ତଦଭେଦେନ କୀର୍ତ୍ତନମ୍ । ଉପମେଯସ୍ଯ ସା ମୋହୋପମାଽସୌ ଭ୍ରାନ୍ତିମଦ୍ଵଚଃ ।। ୩୪୪.

ଯେତେବେଳେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀକୁ ଉପରେ ଆରୋପ କରାଯାଇ, ଏବଂ ଉପମେୟକୁ ସେହି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀ ସହିତ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଏକାଟିଏ ବେଖାଯାଏ, ସେହି ଉପମାକୁ ମୂଢ଼ ଉପମା ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହା ଭ୍ରମିତ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର କଥା।

ଉଭଯୋର୍ଧର୍ମ୍ମିଣୋସ୍ତଥ୍ଯାନିଶ୍ଚଯାତ୍ ସଂଶଯୋପମା । ଉପମେଯସ୍ଯ ସଂଶଯ୍ଯ ନିଶ୍ଚଯାନ୍ନିଶ୍ଚଯୋପମା ।। ୩୪୪.

ଯେତେବେଳେ ଉଭୟର ଗୁଣ ନେଇ ସନ୍ଦେହ ରହିଥାଏ, ତାହାକୁ ସନ୍ଦିଗ୍ଧ ଉପମା କୁହାଯାଏ। ଉପମେୟ ଉପରେ ସନ୍ଦେହ ଥିଲେ, ତାହାକୁ ନିଶ୍ଚୟ-ଅନିଶ୍ଚୟ ଉପମା କୁହାଯାଏ। ନିଶ୍ଚୟ ହେଲେ, ତାହାକୁ ନିଶ୍ଚୟ ଉପମା କୁହାଯାଏ।

ଵାକ୍ଯାର୍ଥେନୈଵ ଵାକ୍ଯାର୍ଥୋପମା ସ୍ଯାଦୁପମାନତଃ । ଆତ୍ମନୋପମାନାଦୁପମା ସାଧାରଣ୍ଯତିଶାଯିନୀ ।। ୩୪୪.

ଯେତେବେଳେ ଏକ ବାକ୍ୟର ଅର୍ଥକୁ ଅନ୍ୟ ବାକ୍ୟର ଅର୍ଥ ସହିତ ତୁଳନା କରାଯାଏ, ସେହିଠାରେ ବାକ୍ୟାର୍ଥ ଉପମା ହୁଏ। ନିଜ ସହିତ ତୁଳନା କରାଯାଇଲେ, ସେହିଠାରେ ସାଧାରଣତାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରୁଥିବା ଉପମା ହୁଏ।

ଉପମେଯଂ ଯଦନ୍ଯସ୍ଯ ତଦନ୍ଯସ୍ଯୋପମା ମତା । ଯଦ୍ଯୁତ୍ତରୋତ୍ତରଂ ଯାତି ତଦାଽସୌ ଗଗନୋପମା ।। ୩୪୪.

ଯେତେବେଳେ ଉପମେୟକୁ ଅନ୍ୟ କିଛି ସହିତ ତୁଳନା କରାଯାଏ, ତାହାକୁ ଉପମା ବୋଲି ମନାଯାଏ। ଏହି ତୁଳନା ଯଦି ପଦେପଦେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଯାଏ, ତେବେ ତାହାକୁ ଆକାଶ ଉପମା କୁହାଯାଏ।

ପ୍ରଶଂସା ଚୈଵ ନିନ୍ଦା ଚ କଲ୍ପିତା ସଦୃଶୋ ତଥା । କିଞ୍ଚିଚ୍ଚ ସଦୃଶୀ ଜ୍ଞେଯା ଉପମା ପଞ୍ଚଧା ପୁନଃ ।। ୩୪୪.

ସ୍ତୁତି, ନିନ୍ଦା, କଳ୍ପିତ ସାଦୃଶ୍ୟ ଏବଂ କିଛି ଅଂଶରେ ସାଦୃଶ୍ୟ—ଏହିପରି ଉପମା ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାରର ଥାଏ।

ଉପମାନେନ ଯତ୍ତତ୍ତ୍ଵମୁପମେଯସ୍ଯ ରୂପ୍ଯତେ । ଗୁଣାନାଂ ସମତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରୂପକଂ ନାମ ତଦ୍ଵିଦୁଃ ।। ୩୪୪.

ଉପମାନ ଦ୍ୱାରା ଉପମେୟର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ଦେଖାଯାଏ, ଗୁଣର ସମତା ଦେଖିଲେ, ତାହାକୁ ରୂପକ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।

ଉପମୈଵ ତିରୋଭୂତଭେଦା ରୂପକମେଵ ଵା । ସହୋକ୍ତିଃ ସହଭାଵେନ କଥନଂ ତୁଲ୍ଯଧର୍ମ୍ମିଣାଂ ।। ୩୪୪.

ଯେତେବେଳେ ଉପମାର ଭିନ୍ନତା ଲୁଚିଯାଏ, କିମ୍ବା ରୂପକ ମଧ୍ୟ ହୋଇଯାଏ, ସେତେବେଳେ ସଦୃଶ ଗୁଣ ଥିବା ଦୁଇଟି ଜିନିଷକୁ ଏକାସାଥି କୁହାଯାଏ, ଏହିକୁ ସହୋକ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଭଵେଦର୍ଥାନ୍ତରନ୍ଯାସଃ ସାଦୃଶ୍ଯେନୋତ୍ତରେଣ ସଃ । ଅନ୍ଯଥୋପସ୍ଥିତା ଵୃତ୍ତିଶ୍ଚେତନ୍ସ୍ଯେତରସ୍ଯ ଚ ।। ୩୪୪.

ସାଦୃଶ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପରେ ଅନ୍ୟ ଅର୍ଥ ଆଣାଯାଏ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଭାବେ ଭାସିଥିବା କ୍ରିୟା ଦେଖାଯାଏ, ତେବେ ଏହାକୁ ଅର୍ଥାନ୍ତରନ୍ୟାସ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ପ୍ରକାରର ବୃତ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଅନ୍ଯଥା ମନ୍ଯତେ ଯତ୍ର ତାମୁତ୍ପ୍ରେକ୍ଷଆଂ ପ୍ରଚକ୍ଷତେ । ଲୋକସୀମାନିଵୃତ୍ତସ୍ଯ ଵସ୍ତୁଧର୍ମ୍ମସ୍ଯ କୀର୍ତ୍ତନମ୍ ।। ୩୪୪.

ଯେଉଁଠାରେ କିଛିକୁ ଅନ୍ୟ ଭାବରେ କଳ୍ପନା କରାଯାଏ, ତାହାକୁ ଉତ୍ପ୍ରେକ୍ଷା ବୋଲି କୁହାଯାଏ—ଯାହା ସାଧାରଣ ଜଗତର ସୀମାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥାଏ।

ଭଵେଦତିଶଯୋ ନାମ ସମ୍ଭଵାସମ୍ଭଵାଦ୍ ଦ୍ଵିଧା । ଗୁଣଜାତିକ୍ରିଯାଦୀନାଂ ଯତ୍ର ଵୈକଲ୍ଯଦର୍ଶନଂ ।। ୩୪୪.

ଅତିଶୟ ବୋଲି ଯାହାକୁ କୁହାଯାଏ, ସେଠି ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଥାଏ—ସମ୍ଭବ ଓ ଅସମ୍ଭବ। ଯେଉଁଠାରେ ଗୁଣ, ପ୍ରକୃତି, କ୍ରିୟା ଇତ୍ୟାଦିରେ ଅପୂର୍ଣ୍ଣତା ଦେଖାଯାଏ।

ଵିଶେଷଦର୍ଶନାଯୈଵ ସା ଵିଶେଷୋକ୍ତିରୁଚ୍ଯତେ । ପ୍ରସିଦ୍ଧହେତୁଵ୍ଯାଵୃତ୍ଯା ଯତ୍ କିଞ୍ଚିତ୍ କାରଣଆନ୍ତରମ୍ ।। ୩୪୪.

ବିଶେଷତା ଦେଖାଇବା ପାଇଁ ଯାହାକୁ ବିଶେଷୋକ୍ତି କୁହାଯାଏ; ଯେତେବେଳେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ କାରଣକୁ ବାଦ ଦେଇ, ଅନ୍ୟ କିଛି କାରଣ ଦିଆଯାଏ।

ଯତ୍ର ସ୍ଵାଭାଵିକତ୍ଵଂ ଵା ଵିଭାଵ୍ଯଂ ସା ଵିଭାଵନା । ସଙ୍ଗତୀକରଣଂ ଯୁକ୍ତ୍ଯା ଯଦସଂଗଚ୍ଛମାନଯୋଃ ।। ୩୪୪.

ଯେଉଁଠାରେ ସ୍ୱାଭାବିକତା କିମ୍ବା ଜନ୍ମସିଦ୍ଧ ଗୁଣକୁ ଅନୁମାନ କରିବାକୁ ପଡ଼େ, ସେଠି ଭାବନା ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ଦୁଇଟି ଅସମ୍ବନ୍ଧିତ ଜିନିଷକୁ ଯୁକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏକାସାଥି କରାଯାଏ।

ଵିରୋଧପୂର୍ଵକତ୍ଵେନ ତଦ୍ଵିରୋଧ ଇତି ସ୍ମୃତଂ । ସିସାଧଯିଷିତାର୍ଥସ୍ଯ ହେତୁର୍ଭଵତି ସାଧକଃ ।। ୩୪୪.

ଯେତେବେଳେ ପ୍ରଥମେ ବିରୋଧ ଦେଖାଯାଏ, ସେଠି ତାହାକୁ ବିରୋଧ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯାହାକୁ ସିଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଚାହାଯାଏ, ତାହା ପାଇଁ କାରଣ ସାଧକ ହୁଏ।

କାରକୋ ଜ୍ଞାପକ ଇତି ଦ୍ଵିଧା ସୋଽପ୍ଯୁପଜାଯତେ । ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ କାରକାଖ୍ଯଃ ପ୍ରାକ୍ ପଶ୍ଚାତ୍ କାର୍ଯ୍ଯଜନ୍ମନଃ ।। ୩୪୪.

କାରଣ ଦୁଇ ପ୍ରକାର—କର୍ତ୍ତା ଓ ଜ୍ଞାପକ। କର୍ତ୍ତା କାର୍ଯ୍ୟ ହେବା ପୂର୍ବରୁ କାମ କରେ, ଜ୍ଞାପକ କାର୍ଯ୍ୟ ହେବା ପରେ ଚଳିଥାଏ।

ପୂର୍ଵ୍ଵଶେଷ ଇତି ଖ୍ଯାତସ୍ତଯୋରେଵ ଵିଶେଷଯୋଃ । କାର୍ଯ୍ଯକାରଣଭାଵଦ୍ଵା ସ୍ଵଭାଵାଦ୍ଵା ନିଯାମକାତ୍ ।। ୩୪୪.

ଏହାକୁ ପୂର୍ବଶେଷ ବୋଲି ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଏ, ଏହି ଦୁଇଟିର ଭିନ୍ନତାରେ। କାର୍ଯ୍ୟ-କାରଣ ସମ୍ପର୍କ କିମ୍ବା ନିୟମ ଦ୍ୱାରା ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ଏହା ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ।

ଈପକାଖ୍ଯସ୍ଯ ଭେଦୋଽସ୍ତି ନଦୀପୂରାଦିଦର୍ଶନାତ୍ । ଅଵିନାଭାଵନିଯମୋ ହ୍ଯଵିନାଭାଵଦର୍ଶନାତ୍ ।। ୩୪୪.

ଏଠାରେ ଇପକ ନାମକ ଏକ ପ୍ରକାର ଅଛି, ଯେପରି ନଦୀ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବାରେ ଦେଖାଯାଏ। ଅବିନାଭାବ ନିୟମ ମଧ୍ୟ ଅବିନାଭାବ ଦେଖିଲେ ଜଣାଯାଏ।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ଶବ୍ଦାର୍ଥଯୋରଲଙ୍କାରୋ ଦ୍ଵାଵଲଙ୍କୁରୁତେ ସମଂ । ଏକତ୍ର ନିହିତୋ ହାରଃ ସ୍ତନଂ ଗ୍ରୀଵାମିଵ ତ୍ରିଯାଃ ।। ୩୪୫.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ଶବ୍ଦ ଓ ଅର୍ଥର ଅଳଙ୍କାର ଦୁଇ ପ୍ରକାର। ଏହା ଦୁହିଁକୁ ସମାନ ଭାବେ ଶୋଭା ଦେଇଥାଏ, ଯେପରି ଏକ ହାର ଜଣେ ନାରୀଙ୍କ ଗଳା ଓ ସ୍ତନ ଉପରେ ପିନ୍ଧାଯାଏ।

ପ୍ରଶସ୍ତିଃ କାନ୍ତିରୌଚିତ୍ଯଂ ସଂକ୍ଷେପୋ ଯାଵଦର୍ଥତା । ଅବିଵ୍ଯକ୍ତିରିତି ଵ୍ଯକ୍ତଂ ଷଡ୍‌ଭେଦାସ୍ତସ୍ଯ ଜାଗ୍ରତି ।। ୩୪୫.

ଏହାରେ ଛଅ ପ୍ରକାରର ଗୁଣ ଦେଖାଯାଏ—ସ୍ତୁତି, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା, ଯଥାଯଥତା, ସଂକ୍ଷିପ୍ତତା, ପ୍ରୟୋଜନ ପୂରଣ ଓ ସ୍ପଷ୍ଟତା।

ପ୍ରଶସ୍ତିଃ ପରଵନ୍ମର୍ମ୍ମଦ୍ରଵୀକରଣକର୍ମ୍ମଣଃ । ଵାଚୋ ଯୁକ୍ତିର୍ଦ୍ଵିଧା ସା ଚ ପ୍ରେମୋକ୍ତିସ୍ତୁତିଭେଦତଃ ।। ୩୪୫.

ସ୍ତୁତି ହେଉଛି ଅନ୍ୟର ହୃଦୟକୁ ପିଗଳାଇଦେବା କାର୍ଯ୍ୟ; କଥା ଦୁଇ ପ୍ରକାର, ଏହିପରି ଭାବପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ମଧ୍ୟ ସ୍ତୁତିର ପ୍ରକାର ଅନୁଯାୟୀ ଦୁଇ ପ୍ରକାର।

ପ୍ରେମୋକ୍ତିସ୍ତୁତିପର୍ଯ୍ଯାଯୌ ପ୍ରିଯୋକ୍ତିଗୁଣକୀର୍ତ୍ତନେ । କାନ୍ତିଃ ସର୍ଵ୍ଵମନୋରୁଚ୍ଯଵାଚ୍ଯଵାଚକସଙ୍ଗତିଃ ।। ୩୪୫.

ଭାବପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ଓ ସ୍ତୁତି ଏକାର୍ଥକ; ପ୍ରିୟ କଥା କିମ୍ବା ଗୁଣର କୀର୍ତ୍ତନ ମଧ୍ୟ ଏହାର ସମାନ; ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ହେଉଛି ସମସ୍ତ ମନପସନ୍ଦ ଜିନିଷ, କହାଯାଇଥିବା ଓ ଅର୍ଥର ସମନ୍ୱୟ।

ଯଥା ଵସ୍ତୁ ତଥା ରୀତିର୍ଯଥା ଵୃତ୍ତିସ୍ତଥା ରସଃ । ଉର୍ଜ୍ଜସ୍ଵିମୃଦୁସନ୍ଦର୍ଭାଦୌଚିତ୍ଯମୁପଜାଯତେ ।। ୩୪୫.

ଯେପରି ଅବସ୍ଥା, ସେପରି ଶୈଳୀ; ଯେପରି ଛନ୍ଦ, ସେପରି ରସ; ଶକ୍ତିଶାଳୀ, କୋମଳ ଓ ଭଲ ଭାବରେ ଗଠିତ ପରିପ୍ରେକ୍ଷିତରୁ ଯଥାଯଥତା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

ସଂକ୍ଷେଣୋ ଵାଚକୈରସ୍ପୈର୍ଵହୋରର୍ଥସ୍ଯ ସଂଗ୍ରହଃ । ଅନ୍ଯୂନାଧିକତା ଶବ୍ଦଵସ୍ତୁନୋର୍ଯାଵଦର୍ଥତା ।। ୩୪୫.

ଅତିରିକ୍ତ ନୁହେଁଥିବା ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ଅର୍ଥର ସଂଗ୍ରହ କୁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତତା କୁହାଯାଏ; ଶବ୍ଦ ଓ ବସ୍ତୁର ମଧ୍ୟରେ କିଛି କମ୍ କିମ୍ବା ବେଶି ନଥିଲେ ଯାହା ମିଳେ, ତାକୁ ପ୍ରୟୋଜନ ପୂରଣ କୁହାଯାଏ।

ପ୍ରକଟତ୍ଵମଭିଵ୍ଯକ୍ତିଃ ଶ୍ରୁତିରାକ୍ଷେପ ଇତ୍ଯପି । ତସ୍ଯା ଭେଦୌ ଶ୍ରୁତିସ୍ତତ୍ର ଶବ୍ଦଂ ସ୍ଵାର୍ଥସମର୍ପଣମ୍ ।। ୩୪୫.

ସ୍ପଷ୍ଟତା ହେଉଛି ପ୍ରକଟତା; ଏହାକୁ 'ଶ୍ରୁତି' କିମ୍ବା 'ଇଙ୍ଗିତ' ମଧ୍ୟ କୁହନ୍ତି; ଏହାର ଦୁଇ ପ୍ରକାର—'ଶ୍ରୁତି' ହେଉଛି ଶବ୍ଦ ନିଜ ଅର୍ଥକୁ ପ୍ରଦାନ କରିଥାଏ।

ଭଵେନ୍ନୈମିତ୍ତିକୀ ପାରିଭାଷିକୀ ଦ୍ଵିଵିଧୈଵ ସା । ସଙ୍କେତଃ ପରିଭାଷେତି ତତଃ ସ୍ଯାତ୍ ପାରିଭାଷିକୀ ।। ୩୪୫.

ଏହା ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ସାଧାରଣ ଓ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ; 'ସଂକେତ' ଓ 'ପରିଭାଷା' ଦ୍ୱାରା ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପ ହୁଏ।

ମୁଖ୍ଯୌପଚାରିକୀ ଚେତି ସା ଚ ସା ଚ ଦ୍ଵିଧା ଦ୍ଵିଧା । ସ୍ଵାଭିଧେଯସ୍ଖଲଦ୍‌ଵୃତ୍ତିରମୁଖ୍ଯାର୍ଥସ୍ଯ ଵାଚକଃ ।। ୩୪୫.

ଏହା ମଧ୍ୟ ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ପ୍ରଧାନ ଅର୍ଥ ଓ ଉପଚାରିକ ଅର୍ଥ; ଉପଚାରିକ ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଯେତେବେଳେ ସାଧାରଣ ଅର୍ଥ ଚୁକିଯାଏ, ତେବେ ଅପ୍ରଧାନ ଅର୍ଥ ବ୍ୟକ୍ତ ହୁଏ।