ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଵିଭାଵନା ଵିରୋଧଶ୍ଚ ହେତୁଶ୍ଚ ସମମଷ୍ଟଧା । ସ୍ଵଭାଵ ଏଵ ଭାଵାନାଂ ସ୍ଵରୂପମଭିଧୀଯତେ ।। ୩୪୪.

କଳ୍ପନା, ବିରୋଧ ଓ କାରଣ—ଏହି ଆଠ ପ୍ରକାର ଏକସାଥିରେ; ଜିନିଷମାନଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ ଗୁଣକୁ ସ୍ୱରୂପ କୁହାଯାଏ।

ନିଜମାଗନ୍ତୁକଞ୍ଚେତି ଦ୍ଵିଵିଧଂ ତଦୁଦାହୃତମ୍ । ସାଂସିଦ୍ଧିକଂ ନିଜଂ ନୈମିତ୍ତିକମାଗନ୍ତୁକଂ ତଥା ।। ୩୪୪.

ଏହାକୁ ଦୁଇ ପ୍ରକାର କୁହାଯାଏ: ଜନ୍ମସିଦ୍ଧ ଓ ଅନ୍ୟଠାରୁ ଆସିଥିବା; ଜନ୍ମସିଦ୍ଧ ହେଉଛି ସ୍ୱାଭାବିକ, ଯାହା କାରଣରୁ ହୁଏ ତାହା ଅନ୍ୟଠାରୁ ଆସିଥିବା।

ସାଦୃଶ୍ଯଂ ଧର୍ମ୍ମସାମାନ୍ଯମୁପମା ରୂପକଂ ତଥା । ସହୋକ୍ତ୍ଯର୍ଥାନ୍ତରନ୍ଯାସାଵିତି ସ୍ଯାତ୍ତୁ ଚତୁର୍ଵିଧମ୍ ।। ୩୪୪.

ସାଦୃଶ୍ୟ, ସାଧାରଣ ଗୁଣ, ଉପମା ଓ ରୂପକ; ସହଉଚ୍ଚାରଣ ଓ ଅନ୍ୟ ଅର୍ଥର ସ୍ଥାନାନ୍ତର—ଏଭଳି ଚାରି ପ୍ରକାର ଅଛି।

ଉପମା ନାମ ସା ଯସ୍ଯାମୁପମାନୋପମେଯଯୋଃ । ସତ୍ତା ଚାନ୍ତରସାମାନ୍ଯଯୋଗିତ୍ଵେପି ଵିଵକ୍ଷିତଂ ।। ୩୪୪.

ଉପମା ହେଉଛି ସେଉଠି, ଯେଉଁଠାରେ ଉପମାନ ଓ ଉପମେୟ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସାମ୍ୟ ଥାଏ, ଯଦିଓ ସେ କେବଳ ସାଧାରଣ ସାଦୃଶ୍ୟ ହେଉ।

କିଞ୍ଚିଦାଦାଯ ସାରୂପ୍ଯଂ ଲୋକଯାତ୍ରା ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ । ସମାସେନାସମାସେନ ସା ଦ୍ଵିଧା ପ୍ରତିଯୋଗିନଃ ।। ୩୪୪.

କିଛି ସାଦୃଶ୍ୟ ନେଇ ଲୋକ ଆଳୋଚନା ଚାଲିଥାଏ; ସଂକ୍ଷେପ କିମ୍ବା ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ, ଏହାର ଦୁଇ ପ୍ରକାର ପ୍ରତିଯୋଗୀ ଅଛି।

ଵିଗ୍ରହାଦଭିଧାନଶ୍ଯ ସସଭାସାଽନ୍ଯଥୋତ୍ତରା । ଉପମାଦ୍ଯୋତକପଦେନୋପମେଯପଦେନ ଚ ।। ୩୪୪.

ବ୍ୟାଖ୍ୟାରୁ ବୁଝାଯାଏ, ସାଦୃଶ୍ୟ ବୋଧକ ଶବ୍ଦ ସହିତ କିମ୍ବା ଛାଡ଼ି, ଉପମେୟ ଶବ୍ଦ ସହିତ—

ତାଭ୍ଯାଞ୍ଚ ଵିଗ୍ରହାତ୍ ତ୍ରେଧା ସସମାସାନ୍ତିମାତ୍ ତ୍ରିଧା । ଵିଶିଷ୍ଯମାଣା ଉପମା ଭଵନ୍ତ୍ଯଷ୍ଟାଦଶ ସ୍ଫୁଟାଃ ।। ୩୪୪.

ଏହି ଦୁଇ ଓ ବ୍ୟାଖ୍ୟାରୁ ତିନି ପ୍ରକାର; ସମାସ ସହିତ କିମ୍ବା ଛାଡ଼ି, ତିନି ପ୍ରକାର ଅଛି; ଏଭଳି, ବିଶିଷ୍ଟ ଉପମା ମୋଟେ ଅଠରଟି ସ୍ପଷ୍ଟ ରୂପରେ ଥାଏ।

ଯତ୍ର ସାଧାରଣୋ ଧର୍ମ୍ମଃ କଥ୍ଯତେ ଗମ୍ଯତେଽପି ଵା । ତେ ଧର୍ମ୍ମଵସ୍ତୁପ୍ରାଧାନ୍ଯାଦ୍ଧର୍ମ୍ମଵସ୍ତୂପମେ ଉଭେ ।। ୩୪୪.

ଯେଉଁଠାରେ ସାଧାରଣ ଗୁଣ କୁହାଯାଏ କିମ୍ବା ଅନୁମାନ କରାଯାଏ, ଗୁଣ କିମ୍ବା ବସ୍ତୁର ପ୍ରମୁଖତା ଅନୁସାରେ, ଦୁହେଁକୁ ଗୁଣଉପମା କିମ୍ବା ବସ୍ତୁଉପମା କୁହାଯାଏ।

ତୁଲ୍ଯମେଵୋପମୀଯେତେ ଯତ୍ରାନ୍ଯୋନ୍ଯେନ ଧର୍ମ୍ମଣୌ । ପରସ୍ପରୋପମା ସା ସ୍ଯାତ୍ ପ୍ରସିଦ୍ଧେରନ୍ଯଥା ତଯୋ ।। ୩୪୪.

ଯେଉଁଠାରେ ଦୁହେଁ ଏକ ଗୁଣରେ ପରସ୍ପରକୁ ଉପମା କରାଯାଏ, ସେଠି ପରସ୍ପର ଉପମା କୁହାଯାଏ; ଅନ୍ୟଥା ଏହା ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୁଏନାହିଁ।

ଵିପରୀତୋପମା ସା ସ୍ଯାଦ୍ଵ୍ଯାଵୃତ୍ତେର୍ନ୍ନିଯମୋପମା । ଅନ୍ଯତ୍ରାପ୍ଯନୁଵୃତ୍ତେସ୍ତୁ ଭଵେଦନିଯମୋପମା ।। ୩୪୪.

ଯେଉଁଠାରେ ବିପରୀତ ଦେଖାଯାଏ, ସେଠି ବିପରୀତ ଉପମା; ଯେଉଁଠାରେ ସାଦୃଶ୍ୟ ଅନ୍ୟଠି ମଧ୍ୟ ମିଳେ, ସେଠି ଅନିୟମ ଉପମା।

ସମୁଚ୍ଯତେପମାତୋଽନ୍ଯଧର୍ମ୍ମଵାହୁଲ୍ଯକୀର୍ତ୍ତନାତ୍ । ଵହୋର୍ଧର୍ମ୍ମସ୍ଯ ସାମ୍ଯେପି ଵୈଲକ୍ଷଣ୍ଯଂ ଵିଵକ୍ଷିତଂ ।। ୩୪୪.

ଉପମା ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ଅନେକ ଗୁଣ ଉଲ୍ଲେଖ ହେଲେ, ମୂଳ ଗୁଣର ସାମ୍ୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଭିନ୍ନତା ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୁଏ।

ଯଦୁଚ୍ଯତେଽତିରିକ୍ତତ୍ଵଂ ଵ୍ଯତିରେକୋପମା ତୁ ସା । ଯତ୍ରୋପମା ସ୍ଯାଦ୍ଵହୁଭିଃ ସଦୃଶୈଃ ସା ବହୂପମା ।। ୩୪୪.

ଯେଉଁଠାରେ ଅତିରିକ୍ତତା କୁହାଯାଏ, ସେଠି ଅତିରିକ୍ତ ଉପମା; ଯେଉଁଠାରେ ଅନେକ ସାଦୃଶ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଉପମା ହୁଏ, ସେଠି ବହୁଉପମା।

ଧର୍ମ୍ମାଃ ପ୍ରତ୍ଯୁପମାନଞ୍ଚେଦନ୍ଯେ ମାଲୋପମୈଵ ସା। ଉପମାନଵିକାରେଣ ଲୁଲନା ଵିକ୍ରିଯୋପମା ।। ୩୪୪.

ଯଦି ଗୁଣମାନେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ବସ୍ତୁ ସହିତ ତୁଳନା କରାଯାଏ, ସେଠି ମାଳାଉପମା; ଉପମାନର ରୂପାନ୍ତର ହେଲେ, ତାକୁ ବିକୃତି ଉପମା କୁହାଯାଏ।

ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯାସମ୍ଭଵି କିମପ୍ଯାରୋପ୍ଯ ପ୍ରତିଯୋଗିନି । କଵିନୋପମୀଯତେ ଯା ପ୍ରଥତେ ସାଦ୍‌ଭୁତୋପମା ।। ୩୪୪.

ତିନି ଜଗତରେ ଯାହା କେବେ ହେବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, ସେପରି କିଛି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀକୁ ଉପରେ ଆରୋପ କରାଯାଇ, କବି ତାହାକୁ ତୁଳନା କରିଥିଲେ, ସେହି ଉପମାକୁ ଅଦ୍ଭୁତ ଉପମା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ପ୍ରତିଯୋଗିନମାରୋଷ୍ଯ ତଦଭେଦେନ କୀର୍ତ୍ତନମ୍ । ଉପମେଯସ୍ଯ ସା ମୋହୋପମାଽସୌ ଭ୍ରାନ୍ତିମଦ୍ଵଚଃ ।। ୩୪୪.

ଯେତେବେଳେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀକୁ ଉପରେ ଆରୋପ କରାଯାଇ, ଏବଂ ଉପମେୟକୁ ସେହି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀ ସହିତ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଏକାଟିଏ ବେଖାଯାଏ, ସେହି ଉପମାକୁ ମୂଢ଼ ଉପମା ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହା ଭ୍ରମିତ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର କଥା।

ଉଭଯୋର୍ଧର୍ମ୍ମିଣୋସ୍ତଥ୍ଯାନିଶ୍ଚଯାତ୍ ସଂଶଯୋପମା । ଉପମେଯସ୍ଯ ସଂଶଯ୍ଯ ନିଶ୍ଚଯାନ୍ନିଶ୍ଚଯୋପମା ।। ୩୪୪.

ଯେତେବେଳେ ଉଭୟର ଗୁଣ ନେଇ ସନ୍ଦେହ ରହିଥାଏ, ତାହାକୁ ସନ୍ଦିଗ୍ଧ ଉପମା କୁହାଯାଏ। ଉପମେୟ ଉପରେ ସନ୍ଦେହ ଥିଲେ, ତାହାକୁ ନିଶ୍ଚୟ-ଅନିଶ୍ଚୟ ଉପମା କୁହାଯାଏ। ନିଶ୍ଚୟ ହେଲେ, ତାହାକୁ ନିଶ୍ଚୟ ଉପମା କୁହାଯାଏ।

ଵାକ୍ଯାର୍ଥେନୈଵ ଵାକ୍ଯାର୍ଥୋପମା ସ୍ଯାଦୁପମାନତଃ । ଆତ୍ମନୋପମାନାଦୁପମା ସାଧାରଣ୍ଯତିଶାଯିନୀ ।। ୩୪୪.

ଯେତେବେଳେ ଏକ ବାକ୍ୟର ଅର୍ଥକୁ ଅନ୍ୟ ବାକ୍ୟର ଅର୍ଥ ସହିତ ତୁଳନା କରାଯାଏ, ସେହିଠାରେ ବାକ୍ୟାର୍ଥ ଉପମା ହୁଏ। ନିଜ ସହିତ ତୁଳନା କରାଯାଇଲେ, ସେହିଠାରେ ସାଧାରଣତାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରୁଥିବା ଉପମା ହୁଏ।

ଉପମେଯଂ ଯଦନ୍ଯସ୍ଯ ତଦନ୍ଯସ୍ଯୋପମା ମତା । ଯଦ୍ଯୁତ୍ତରୋତ୍ତରଂ ଯାତି ତଦାଽସୌ ଗଗନୋପମା ।। ୩୪୪.

ଯେତେବେଳେ ଉପମେୟକୁ ଅନ୍ୟ କିଛି ସହିତ ତୁଳନା କରାଯାଏ, ତାହାକୁ ଉପମା ବୋଲି ମନାଯାଏ। ଏହି ତୁଳନା ଯଦି ପଦେପଦେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଯାଏ, ତେବେ ତାହାକୁ ଆକାଶ ଉପମା କୁହାଯାଏ।

ପ୍ରଶଂସା ଚୈଵ ନିନ୍ଦା ଚ କଲ୍ପିତା ସଦୃଶୋ ତଥା । କିଞ୍ଚିଚ୍ଚ ସଦୃଶୀ ଜ୍ଞେଯା ଉପମା ପଞ୍ଚଧା ପୁନଃ ।। ୩୪୪.

ସ୍ତୁତି, ନିନ୍ଦା, କଳ୍ପିତ ସାଦୃଶ୍ୟ ଏବଂ କିଛି ଅଂଶରେ ସାଦୃଶ୍ୟ—ଏହିପରି ଉପମା ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାରର ଥାଏ।

ଉପମାନେନ ଯତ୍ତତ୍ତ୍ଵମୁପମେଯସ୍ଯ ରୂପ୍ଯତେ । ଗୁଣାନାଂ ସମତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରୂପକଂ ନାମ ତଦ୍ଵିଦୁଃ ।। ୩୪୪.

ଉପମାନ ଦ୍ୱାରା ଉପମେୟର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ଦେଖାଯାଏ, ଗୁଣର ସମତା ଦେଖିଲେ, ତାହାକୁ ରୂପକ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।

ଉପମୈଵ ତିରୋଭୂତଭେଦା ରୂପକମେଵ ଵା । ସହୋକ୍ତିଃ ସହଭାଵେନ କଥନଂ ତୁଲ୍ଯଧର୍ମ୍ମିଣାଂ ।। ୩୪୪.

ଯେତେବେଳେ ଉପମାର ଭିନ୍ନତା ଲୁଚିଯାଏ, କିମ୍ବା ରୂପକ ମଧ୍ୟ ହୋଇଯାଏ, ସେତେବେଳେ ସଦୃଶ ଗୁଣ ଥିବା ଦୁଇଟି ଜିନିଷକୁ ଏକାସାଥି କୁହାଯାଏ, ଏହିକୁ ସହୋକ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଭଵେଦର୍ଥାନ୍ତରନ୍ଯାସଃ ସାଦୃଶ୍ଯେନୋତ୍ତରେଣ ସଃ । ଅନ୍ଯଥୋପସ୍ଥିତା ଵୃତ୍ତିଶ୍ଚେତନ୍ସ୍ଯେତରସ୍ଯ ଚ ।। ୩୪୪.

ସାଦୃଶ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପରେ ଅନ୍ୟ ଅର୍ଥ ଆଣାଯାଏ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଭାବେ ଭାସିଥିବା କ୍ରିୟା ଦେଖାଯାଏ, ତେବେ ଏହାକୁ ଅର୍ଥାନ୍ତରନ୍ୟାସ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ପ୍ରକାରର ବୃତ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଅନ୍ଯଥା ମନ୍ଯତେ ଯତ୍ର ତାମୁତ୍ପ୍ରେକ୍ଷଆଂ ପ୍ରଚକ୍ଷତେ । ଲୋକସୀମାନିଵୃତ୍ତସ୍ଯ ଵସ୍ତୁଧର୍ମ୍ମସ୍ଯ କୀର୍ତ୍ତନମ୍ ।। ୩୪୪.

ଯେଉଁଠାରେ କିଛିକୁ ଅନ୍ୟ ଭାବରେ କଳ୍ପନା କରାଯାଏ, ତାହାକୁ ଉତ୍ପ୍ରେକ୍ଷା ବୋଲି କୁହାଯାଏ—ଯାହା ସାଧାରଣ ଜଗତର ସୀମାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥାଏ।

ଭଵେଦତିଶଯୋ ନାମ ସମ୍ଭଵାସମ୍ଭଵାଦ୍ ଦ୍ଵିଧା । ଗୁଣଜାତିକ୍ରିଯାଦୀନାଂ ଯତ୍ର ଵୈକଲ୍ଯଦର୍ଶନଂ ।। ୩୪୪.

ଅତିଶୟ ବୋଲି ଯାହାକୁ କୁହାଯାଏ, ସେଠି ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଥାଏ—ସମ୍ଭବ ଓ ଅସମ୍ଭବ। ଯେଉଁଠାରେ ଗୁଣ, ପ୍ରକୃତି, କ୍ରିୟା ଇତ୍ୟାଦିରେ ଅପୂର୍ଣ୍ଣତା ଦେଖାଯାଏ।

ଵିଶେଷଦର୍ଶନାଯୈଵ ସା ଵିଶେଷୋକ୍ତିରୁଚ୍ଯତେ । ପ୍ରସିଦ୍ଧହେତୁଵ୍ଯାଵୃତ୍ଯା ଯତ୍ କିଞ୍ଚିତ୍ କାରଣଆନ୍ତରମ୍ ।। ୩୪୪.

ବିଶେଷତା ଦେଖାଇବା ପାଇଁ ଯାହାକୁ ବିଶେଷୋକ୍ତି କୁହାଯାଏ; ଯେତେବେଳେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ କାରଣକୁ ବାଦ ଦେଇ, ଅନ୍ୟ କିଛି କାରଣ ଦିଆଯାଏ।

ଯତ୍ର ସ୍ଵାଭାଵିକତ୍ଵଂ ଵା ଵିଭାଵ୍ଯଂ ସା ଵିଭାଵନା । ସଙ୍ଗତୀକରଣଂ ଯୁକ୍ତ୍ଯା ଯଦସଂଗଚ୍ଛମାନଯୋଃ ।। ୩୪୪.

ଯେଉଁଠାରେ ସ୍ୱାଭାବିକତା କିମ୍ବା ଜନ୍ମସିଦ୍ଧ ଗୁଣକୁ ଅନୁମାନ କରିବାକୁ ପଡ଼େ, ସେଠି ଭାବନା ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ଦୁଇଟି ଅସମ୍ବନ୍ଧିତ ଜିନିଷକୁ ଯୁକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏକାସାଥି କରାଯାଏ।

ଵିରୋଧପୂର୍ଵକତ୍ଵେନ ତଦ୍ଵିରୋଧ ଇତି ସ୍ମୃତଂ । ସିସାଧଯିଷିତାର୍ଥସ୍ଯ ହେତୁର୍ଭଵତି ସାଧକଃ ।। ୩୪୪.

ଯେତେବେଳେ ପ୍ରଥମେ ବିରୋଧ ଦେଖାଯାଏ, ସେଠି ତାହାକୁ ବିରୋଧ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯାହାକୁ ସିଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଚାହାଯାଏ, ତାହା ପାଇଁ କାରଣ ସାଧକ ହୁଏ।

କାରକୋ ଜ୍ଞାପକ ଇତି ଦ୍ଵିଧା ସୋଽପ୍ଯୁପଜାଯତେ । ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ କାରକାଖ୍ଯଃ ପ୍ରାକ୍ ପଶ୍ଚାତ୍ କାର୍ଯ୍ଯଜନ୍ମନଃ ।। ୩୪୪.

କାରଣ ଦୁଇ ପ୍ରକାର—କର୍ତ୍ତା ଓ ଜ୍ଞାପକ। କର୍ତ୍ତା କାର୍ଯ୍ୟ ହେବା ପୂର୍ବରୁ କାମ କରେ, ଜ୍ଞାପକ କାର୍ଯ୍ୟ ହେବା ପରେ ଚଳିଥାଏ।

ପୂର୍ଵ୍ଵଶେଷ ଇତି ଖ୍ଯାତସ୍ତଯୋରେଵ ଵିଶେଷଯୋଃ । କାର୍ଯ୍ଯକାରଣଭାଵଦ୍ଵା ସ୍ଵଭାଵାଦ୍ଵା ନିଯାମକାତ୍ ।। ୩୪୪.

ଏହାକୁ ପୂର୍ବଶେଷ ବୋଲି ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଏ, ଏହି ଦୁଇଟିର ଭିନ୍ନତାରେ। କାର୍ଯ୍ୟ-କାରଣ ସମ୍ପର୍କ କିମ୍ବା ନିୟମ ଦ୍ୱାରା ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ଏହା ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ।