ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ସମୌ ତୁର୍ଯ୍ଯଂ ପଞ୍ଚମନ୍ତୁ କ୍ରମେଣ ଵିନିଯୋଜଯେତ୍ । ତୁର୍ଯ୍ଯୌ ଯୋଜ୍ଯୌ ତୁ ତଦ୍ଵଚ୍ଚ ଦଲାନ୍ତାଃ କ୍ରମପାଦଯୋଃ ।। ୩୪୩.

ଚତୁର୍ଥ ଓ ପଞ୍ଚମ ସମାନ ଅଛି, ଏହାକୁ କ୍ରମକ୍ରମେ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବା ଉଚିତ୍। ଚତୁର୍ଥ ଅଂଶ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଦଳର ଶେଷରେ, ପଦକ୍ରମ ଅନୁଯାୟୀ ଯୋଡ଼ିବା ଦରକାର।

ଅର୍ଦ୍ଧଯୋରନ୍ତିମାଦ୍ଯୌ ତୁ ମୁରଜେ ସଦୃଶାଵୁଭୌ । ପାଦାର୍ଦ୍ଧପତିତୋ ଵର୍ଣଃ ପ୍ରାତିଲୋମ୍ଯାନୁଲୋମତଃ ।। ୩୪୩.

ଅର୍ଦ୍ଧ ଅଂଶର ଶେଷ ଓ ଆରମ୍ଭରେ, ଦୁଇଟି ସଦୃଶ ଅଛି, ମୁରଜ ଆକୃତିରେ। ପଦ ଅର୍ଦ୍ଧରେ ଅକ୍ଷର ବିପରୀତ ଓ ସିଧା କ୍ରମରେ ରଖିବା ଉଚିତ୍।

ଅନ୍ତିମଂ ପରିବଧ୍ନୀଯାଦ୍ଯାଵତ୍ତୁର୍ଯ୍ଯମିହାଦିମତ୍ । ପାଦାତ୍ତୁର୍ଯ୍ଯାଦ୍ଯଦେଵାଦ୍ଯଂ ନଵମାତ୍ ଷୋଡ଼ଶାଦପି ।। ୩୪୩.

ଶେଷଟିକୁ ଚତୁର୍ଥ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆରମ୍ଭରୁ ବାନ୍ଧିବା ଦରକାର। ଚତୁର୍ଥ ପଦରୁ ପ୍ରଥମ ଏବଂ ନବମରୁ ଷୋଳଖ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମଧ୍ୟ।

ଅକ୍ଷରାତ୍ ପୁଟକେ ମଧ୍ଯେ ମଦ୍ଯେଽକ୍ଷରଚତୁଷ୍ଟଯମ୍ । କୃତ୍ଵା କୁର୍ଯ୍ଯାଦ୍ଯଥୈତସ୍ଯ ମୁରଜାକାରତା ଭଵେତ୍ ।। ୩୪୩.

ଅକ୍ଷରରୁ, ପୁଟିକାର ମଧ୍ୟଭାଗରେ, ଚାରିଟି ଅକ୍ଷର ଏକଠା କରି ଏମିତି ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବା ଉଚିତ୍, ଯାହା ମୁରଜ ଆକୃତି ନେଇଥାଏ।

ଦ୍ଵିତୀଯଂ ଚକ୍ରଶାର୍ଦୂଲଵିକ୍ରୀଡିତକସମ୍ପଦମ୍ । ଗୋମୂତ୍ରିକା ସର୍ଵଵୃତ୍ତୈରନ୍ଯେ ବନ୍ଧାସ୍ତ୍ଵନୁଷ୍ଟୁଭା ।। ୩୪୩.

ଦ୍ୱିତୀୟଟି ହେଉଛି ଚକ୍ର, ବାଘର ଖେଳ, ଓ ଗୋମୂତ୍ରିକା, ସମସ୍ତ ଛନ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ସଫଳ ହୁଏ; ଅନ୍ୟ ବନ୍ଧନ ଅନୁଷ୍ଟୁପ୍ ଛନ୍ଦ ପାଇଁ।

ନାମଧେଯଂ ଯଦି ନ ଚେଦମୀଷୁ କଵିକାଵ୍ଯଯୋଃ । ମିତ୍ରଧେଯାଭିତୁଷ୍ଯନ୍ତି ନାମିତ୍ରଃ ଖିଦ୍ଯତେ ତଥା ।। ୩୪୩.

ଯଦି କବି କିମ୍ବା କବିତାର ନାମ ନଥାଏ, ତେବେ ମିତ୍ରମାନେ ନାମ ଦେଇ ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଶତ୍ରୁମାନେ ଏହାରେ ଦୁଃଖିତ ହୁଅନ୍ତି।

ଵାଣବାଣାସନଵ୍ଯୋମଖଡ୍ଗମୁଦ୍ଗରଶକ୍ତଯଃ । ଦ୍ଵିଚତୁର୍ଥତ୍ରିଶ୍ରୃଙ୍ଗାଟା ଦମ୍ଭୋଲିମୁଷ୍ଲାଙ୍କୁଶାଃ ।। ୩୪୩.

ବାଣ, ଧନୁଷ, ତୁଣୀର, ତଳୱାର, ଗଦା, ଶୁଳ, ଦୁଇ, ତିନି, ଚାରି ଶିଖର ଥିବା ଦଣ୍ଡ, ଢୋଳ, ମୁଷଳ, ଅଙ୍କୁଶ—

ପଦଂ ରଥସ୍ଯ ନାଗସ୍ଯ ପୁଷ୍କରିଣ୍ଯସିପୁତ୍ରିକା । ଏତେ ବନ୍ଧାସ୍ତଥା ଚାନ୍ଯେ ଏଵଂ ଜ୍ଞେଯାଃ ସ୍ଵଯଂ ବୁଧୈଃ ।। ୩୪୩.

ରଥର ପଦ, ହାତୀ, ପଦ୍ମପୋଖରୀ, ତଳୱାରର ମଝା—ଏହାମାନେ ବନ୍ଧନ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଅନେକ ମଧ୍ୟ ଅଛି; ଏହିପରି ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ନିଜେ ବୁଝିବା ଉଚିତ।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ଅଲଙ୍କରଣମର୍ଥାନାମର୍ଥାଲଙ୍କାର ଇଷ୍ଯତେ । ତଂ ଵିନା ଶବ୍ଦସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ଯମପି ନାସ୍ତି ମନୋହରମ୍ ।। ୩୪୪.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ଅର୍ଥମାନଙ୍କର ଶୃଙ୍ଗାରକୁ 'ଅର୍ଥ ଶୃଙ୍ଗାର' କୁହାଯାଏ; ଏହା ଛାଡ଼ି ଶବ୍ଦର ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଆକର୍ଷକ ନୁହେଁ।

ଅର୍ଥାଲଙ୍କାରରହିତା ଵିଧଵେଵ ସରସ୍ଵତୀ । ସ୍ଵରୂପମଥ ସାଦୃଶ୍ଯମୁତପ୍ରେକ୍ଷାତିଶଯାଵପି ।। ୩୪୪.

ଅର୍ଥ ଶୃଙ୍ଗାର ନଥିଲେ, ସରସ୍ୱତୀ ଜଣେ ବିଧବା ପରି ହୋଇଯାନ୍ତି; ତାଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ, ସାଦୃଶ୍ୟ, କଳ୍ପନା ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଥାଏ।

ଵିଭାଵନା ଵିରୋଧଶ୍ଚ ହେତୁଶ୍ଚ ସମମଷ୍ଟଧା । ସ୍ଵଭାଵ ଏଵ ଭାଵାନାଂ ସ୍ଵରୂପମଭିଧୀଯତେ ।। ୩୪୪.

କଳ୍ପନା, ବିରୋଧ ଓ କାରଣ—ଏହି ଆଠ ପ୍ରକାର ଏକସାଥିରେ; ଜିନିଷମାନଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ ଗୁଣକୁ ସ୍ୱରୂପ କୁହାଯାଏ।

ନିଜମାଗନ୍ତୁକଞ୍ଚେତି ଦ୍ଵିଵିଧଂ ତଦୁଦାହୃତମ୍ । ସାଂସିଦ୍ଧିକଂ ନିଜଂ ନୈମିତ୍ତିକମାଗନ୍ତୁକଂ ତଥା ।। ୩୪୪.

ଏହାକୁ ଦୁଇ ପ୍ରକାର କୁହାଯାଏ: ଜନ୍ମସିଦ୍ଧ ଓ ଅନ୍ୟଠାରୁ ଆସିଥିବା; ଜନ୍ମସିଦ୍ଧ ହେଉଛି ସ୍ୱାଭାବିକ, ଯାହା କାରଣରୁ ହୁଏ ତାହା ଅନ୍ୟଠାରୁ ଆସିଥିବା।

ସାଦୃଶ୍ଯଂ ଧର୍ମ୍ମସାମାନ୍ଯମୁପମା ରୂପକଂ ତଥା । ସହୋକ୍ତ୍ଯର୍ଥାନ୍ତରନ୍ଯାସାଵିତି ସ୍ଯାତ୍ତୁ ଚତୁର୍ଵିଧମ୍ ।। ୩୪୪.

ସାଦୃଶ୍ୟ, ସାଧାରଣ ଗୁଣ, ଉପମା ଓ ରୂପକ; ସହଉଚ୍ଚାରଣ ଓ ଅନ୍ୟ ଅର୍ଥର ସ୍ଥାନାନ୍ତର—ଏଭଳି ଚାରି ପ୍ରକାର ଅଛି।

ଉପମା ନାମ ସା ଯସ୍ଯାମୁପମାନୋପମେଯଯୋଃ । ସତ୍ତା ଚାନ୍ତରସାମାନ୍ଯଯୋଗିତ୍ଵେପି ଵିଵକ୍ଷିତଂ ।। ୩୪୪.

ଉପମା ହେଉଛି ସେଉଠି, ଯେଉଁଠାରେ ଉପମାନ ଓ ଉପମେୟ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସାମ୍ୟ ଥାଏ, ଯଦିଓ ସେ କେବଳ ସାଧାରଣ ସାଦୃଶ୍ୟ ହେଉ।

କିଞ୍ଚିଦାଦାଯ ସାରୂପ୍ଯଂ ଲୋକଯାତ୍ରା ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ । ସମାସେନାସମାସେନ ସା ଦ୍ଵିଧା ପ୍ରତିଯୋଗିନଃ ।। ୩୪୪.

କିଛି ସାଦୃଶ୍ୟ ନେଇ ଲୋକ ଆଳୋଚନା ଚାଲିଥାଏ; ସଂକ୍ଷେପ କିମ୍ବା ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ, ଏହାର ଦୁଇ ପ୍ରକାର ପ୍ରତିଯୋଗୀ ଅଛି।

ଵିଗ୍ରହାଦଭିଧାନଶ୍ଯ ସସଭାସାଽନ୍ଯଥୋତ୍ତରା । ଉପମାଦ୍ଯୋତକପଦେନୋପମେଯପଦେନ ଚ ।। ୩୪୪.

ବ୍ୟାଖ୍ୟାରୁ ବୁଝାଯାଏ, ସାଦୃଶ୍ୟ ବୋଧକ ଶବ୍ଦ ସହିତ କିମ୍ବା ଛାଡ଼ି, ଉପମେୟ ଶବ୍ଦ ସହିତ—

ତାଭ୍ଯାଞ୍ଚ ଵିଗ୍ରହାତ୍ ତ୍ରେଧା ସସମାସାନ୍ତିମାତ୍ ତ୍ରିଧା । ଵିଶିଷ୍ଯମାଣା ଉପମା ଭଵନ୍ତ୍ଯଷ୍ଟାଦଶ ସ୍ଫୁଟାଃ ।। ୩୪୪.

ଏହି ଦୁଇ ଓ ବ୍ୟାଖ୍ୟାରୁ ତିନି ପ୍ରକାର; ସମାସ ସହିତ କିମ୍ବା ଛାଡ଼ି, ତିନି ପ୍ରକାର ଅଛି; ଏଭଳି, ବିଶିଷ୍ଟ ଉପମା ମୋଟେ ଅଠରଟି ସ୍ପଷ୍ଟ ରୂପରେ ଥାଏ।

ଯତ୍ର ସାଧାରଣୋ ଧର୍ମ୍ମଃ କଥ୍ଯତେ ଗମ୍ଯତେଽପି ଵା । ତେ ଧର୍ମ୍ମଵସ୍ତୁପ୍ରାଧାନ୍ଯାଦ୍ଧର୍ମ୍ମଵସ୍ତୂପମେ ଉଭେ ।। ୩୪୪.

ଯେଉଁଠାରେ ସାଧାରଣ ଗୁଣ କୁହାଯାଏ କିମ୍ବା ଅନୁମାନ କରାଯାଏ, ଗୁଣ କିମ୍ବା ବସ୍ତୁର ପ୍ରମୁଖତା ଅନୁସାରେ, ଦୁହେଁକୁ ଗୁଣଉପମା କିମ୍ବା ବସ୍ତୁଉପମା କୁହାଯାଏ।

ତୁଲ୍ଯମେଵୋପମୀଯେତେ ଯତ୍ରାନ୍ଯୋନ୍ଯେନ ଧର୍ମ୍ମଣୌ । ପରସ୍ପରୋପମା ସା ସ୍ଯାତ୍ ପ୍ରସିଦ୍ଧେରନ୍ଯଥା ତଯୋ ।। ୩୪୪.

ଯେଉଁଠାରେ ଦୁହେଁ ଏକ ଗୁଣରେ ପରସ୍ପରକୁ ଉପମା କରାଯାଏ, ସେଠି ପରସ୍ପର ଉପମା କୁହାଯାଏ; ଅନ୍ୟଥା ଏହା ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୁଏନାହିଁ।

ଵିପରୀତୋପମା ସା ସ୍ଯାଦ୍ଵ୍ଯାଵୃତ୍ତେର୍ନ୍ନିଯମୋପମା । ଅନ୍ଯତ୍ରାପ୍ଯନୁଵୃତ୍ତେସ୍ତୁ ଭଵେଦନିଯମୋପମା ।। ୩୪୪.

ଯେଉଁଠାରେ ବିପରୀତ ଦେଖାଯାଏ, ସେଠି ବିପରୀତ ଉପମା; ଯେଉଁଠାରେ ସାଦୃଶ୍ୟ ଅନ୍ୟଠି ମଧ୍ୟ ମିଳେ, ସେଠି ଅନିୟମ ଉପମା।

ସମୁଚ୍ଯତେପମାତୋଽନ୍ଯଧର୍ମ୍ମଵାହୁଲ୍ଯକୀର୍ତ୍ତନାତ୍ । ଵହୋର୍ଧର୍ମ୍ମସ୍ଯ ସାମ୍ଯେପି ଵୈଲକ୍ଷଣ୍ଯଂ ଵିଵକ୍ଷିତଂ ।। ୩୪୪.

ଉପମା ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ଅନେକ ଗୁଣ ଉଲ୍ଲେଖ ହେଲେ, ମୂଳ ଗୁଣର ସାମ୍ୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଭିନ୍ନତା ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୁଏ।

ଯଦୁଚ୍ଯତେଽତିରିକ୍ତତ୍ଵଂ ଵ୍ଯତିରେକୋପମା ତୁ ସା । ଯତ୍ରୋପମା ସ୍ଯାଦ୍ଵହୁଭିଃ ସଦୃଶୈଃ ସା ବହୂପମା ।। ୩୪୪.

ଯେଉଁଠାରେ ଅତିରିକ୍ତତା କୁହାଯାଏ, ସେଠି ଅତିରିକ୍ତ ଉପମା; ଯେଉଁଠାରେ ଅନେକ ସାଦୃଶ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଉପମା ହୁଏ, ସେଠି ବହୁଉପମା।

ଧର୍ମ୍ମାଃ ପ୍ରତ୍ଯୁପମାନଞ୍ଚେଦନ୍ଯେ ମାଲୋପମୈଵ ସା। ଉପମାନଵିକାରେଣ ଲୁଲନା ଵିକ୍ରିଯୋପମା ।। ୩୪୪.

ଯଦି ଗୁଣମାନେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ବସ୍ତୁ ସହିତ ତୁଳନା କରାଯାଏ, ସେଠି ମାଳାଉପମା; ଉପମାନର ରୂପାନ୍ତର ହେଲେ, ତାକୁ ବିକୃତି ଉପମା କୁହାଯାଏ।

ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯାସମ୍ଭଵି କିମପ୍ଯାରୋପ୍ଯ ପ୍ରତିଯୋଗିନି । କଵିନୋପମୀଯତେ ଯା ପ୍ରଥତେ ସାଦ୍‌ଭୁତୋପମା ।। ୩୪୪.

ତିନି ଜଗତରେ ଯାହା କେବେ ହେବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, ସେପରି କିଛି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀକୁ ଉପରେ ଆରୋପ କରାଯାଇ, କବି ତାହାକୁ ତୁଳନା କରିଥିଲେ, ସେହି ଉପମାକୁ ଅଦ୍ଭୁତ ଉପମା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ପ୍ରତିଯୋଗିନମାରୋଷ୍ଯ ତଦଭେଦେନ କୀର୍ତ୍ତନମ୍ । ଉପମେଯସ୍ଯ ସା ମୋହୋପମାଽସୌ ଭ୍ରାନ୍ତିମଦ୍ଵଚଃ ।। ୩୪୪.

ଯେତେବେଳେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀକୁ ଉପରେ ଆରୋପ କରାଯାଇ, ଏବଂ ଉପମେୟକୁ ସେହି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀ ସହିତ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଏକାଟିଏ ବେଖାଯାଏ, ସେହି ଉପମାକୁ ମୂଢ଼ ଉପମା ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହା ଭ୍ରମିତ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର କଥା।

ଉଭଯୋର୍ଧର୍ମ୍ମିଣୋସ୍ତଥ୍ଯାନିଶ୍ଚଯାତ୍ ସଂଶଯୋପମା । ଉପମେଯସ୍ଯ ସଂଶଯ୍ଯ ନିଶ୍ଚଯାନ୍ନିଶ୍ଚଯୋପମା ।। ୩୪୪.

ଯେତେବେଳେ ଉଭୟର ଗୁଣ ନେଇ ସନ୍ଦେହ ରହିଥାଏ, ତାହାକୁ ସନ୍ଦିଗ୍ଧ ଉପମା କୁହାଯାଏ। ଉପମେୟ ଉପରେ ସନ୍ଦେହ ଥିଲେ, ତାହାକୁ ନିଶ୍ଚୟ-ଅନିଶ୍ଚୟ ଉପମା କୁହାଯାଏ। ନିଶ୍ଚୟ ହେଲେ, ତାହାକୁ ନିଶ୍ଚୟ ଉପମା କୁହାଯାଏ।

ଵାକ୍ଯାର୍ଥେନୈଵ ଵାକ୍ଯାର୍ଥୋପମା ସ୍ଯାଦୁପମାନତଃ । ଆତ୍ମନୋପମାନାଦୁପମା ସାଧାରଣ୍ଯତିଶାଯିନୀ ।। ୩୪୪.

ଯେତେବେଳେ ଏକ ବାକ୍ୟର ଅର୍ଥକୁ ଅନ୍ୟ ବାକ୍ୟର ଅର୍ଥ ସହିତ ତୁଳନା କରାଯାଏ, ସେହିଠାରେ ବାକ୍ୟାର୍ଥ ଉପମା ହୁଏ। ନିଜ ସହିତ ତୁଳନା କରାଯାଇଲେ, ସେହିଠାରେ ସାଧାରଣତାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରୁଥିବା ଉପମା ହୁଏ।

ଉପମେଯଂ ଯଦନ୍ଯସ୍ଯ ତଦନ୍ଯସ୍ଯୋପମା ମତା । ଯଦ୍ଯୁତ୍ତରୋତ୍ତରଂ ଯାତି ତଦାଽସୌ ଗଗନୋପମା ।। ୩୪୪.

ଯେତେବେଳେ ଉପମେୟକୁ ଅନ୍ୟ କିଛି ସହିତ ତୁଳନା କରାଯାଏ, ତାହାକୁ ଉପମା ବୋଲି ମନାଯାଏ। ଏହି ତୁଳନା ଯଦି ପଦେପଦେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଯାଏ, ତେବେ ତାହାକୁ ଆକାଶ ଉପମା କୁହାଯାଏ।

ପ୍ରଶଂସା ଚୈଵ ନିନ୍ଦା ଚ କଲ୍ପିତା ସଦୃଶୋ ତଥା । କିଞ୍ଚିଚ୍ଚ ସଦୃଶୀ ଜ୍ଞେଯା ଉପମା ପଞ୍ଚଧା ପୁନଃ ।। ୩୪୪.

ସ୍ତୁତି, ନିନ୍ଦା, କଳ୍ପିତ ସାଦୃଶ୍ୟ ଏବଂ କିଛି ଅଂଶରେ ସାଦୃଶ୍ୟ—ଏହିପରି ଉପମା ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାରର ଥାଏ।