ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଦ୍ଵିଧା ଚକ୍ରଂ ଚତୁରରଂ ଷଡ଼ରନ୍ତତ୍ର ଚାଦିମଂ । ପୂର୍ଵ୍ଵାର୍ଦ୍ଧେ ସଦୃଶା ଵର୍ଣାଃ ପାଦପ୍ରଥମପଞ୍ଚମା ।। ୩୪୩.

ଚକ୍ରକୁ ଦୁଇଭାଗ କରି, ଚାରିଟି କାଠି ରଖିବା ଦରକାର। ପୂର୍ବ ଅର୍ଦ୍ଧରେ ପଦର ପ୍ରଥମ ଓ ପଞ୍ଚମ ଅକ୍ଷର ସଦୃଶ ଅକ୍ଷର ରଖିବା ଉଚିତ୍।

ଅଯୁଜୋଽଶ୍ଵଯୁଜଶ୍ଚୈଵ ତୁର୍ଯ୍ଯାଵପ୍ଯଷ୍ଟମାଵପି । ତସ୍ଯୋପପାଦପ୍ରାକ୍ପ୍ରତ୍ଯଗରେଷୁ ଚ ଯଥାକ୍ରମଂ ।। ୩୪୩.

ଯେଉଁଠି ବିସମ ଓ ସମ, ଚତୁର୍ଥ ଓ ଅଷ୍ଟମ ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ତାଲିକାନୁସାରେ ପୂର୍ବ ଓ ପଛ ଚତୁର୍ଥାଂଶରେ ରଖିବା ଦରକାର।

ସ୍ଯାତ୍ପାଦାର୍ଦ୍ଧଚତୁଷ୍କନ୍ତୁ ନାଭୌ ତସ୍ଯାଦ୍ଯମକ୍ଷରଂ । ପଶ୍ଚିମାରାଵଧି ନଯେନ୍ନେମୌ ଶେଷେ ପଦଦ୍ଵଯୀ ।। ୩୪୩.

ପଦର ଅର୍ଦ୍ଧ ଚାରିଟି ଦଳ ହେବା ଉଚିତ୍, ତାହାର ପ୍ରଥମ ଅକ୍ଷର ନାଭିରେ ରଖିବା ଦରକାର। ଏହି ଦୁଇଟିକୁ ପଶ୍ଚିମ ସୀମା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନେଇଯିବା ଏବଂ ଅବଶିଷ୍ଟ ଦୁଇଟି ପଦ ଅନ୍ୟଅଞ୍ଚଳରେ ରଖିବା ଉଚିତ୍।

ତୃତୀଯଂ ତୁର୍ଯ୍ଯପାଦାନ୍ତେ ପ୍ରଥମୌ ସଦୃଶାଵୁଭୌ । ଵର୍ଣୌ ପାଢ଼ତ୍ରଯସ୍ଯାପି ଦଶମଃ ସଦୃଶୋ ଯଦି ।। ୩୪୩.

ତୃତୀୟଟି ଚତୁର୍ଥ ପଦର ଶେଷରେ, ଏବଂ ପ୍ରଥମ ଦୁଇଟି ସଦୃଶ ଅଛି। ଏହିପରି ତିନି ଚତୁର୍ଥାଂଶର ଦଶମ ଅକ୍ଷର ମଧ୍ୟ ସଦୃଶ ହେଲେ।

ପ୍ରଥମେ ଚରମେ ତସ୍ଯ ଷଡ୍‌ଵର୍ଣାଃ ପଶ୍ଚିମେ ଯଦି । ଭଵନ୍ତି ଦ୍ଵ୍ଯନ୍ତରଂ ତର୍ହି ଵୃହଚ୍ଚକ୍ରମୁଦାହୃତଂ ।। ୩୪୩.

ଯଦି ପ୍ରଥମ ଓ ଶେଷରେ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ଛଅଟି ଅକ୍ଷର ଥାଏ, ଏବଂ ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତର ଥାଏ, ତେବେ ଏହାକୁ ବଡ଼ ଚକ୍ର ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ସମ୍ମୁଖାଦ୍ଵଯେ ପାଦମେକୈକଂ କ୍ରମଶୋ ଲିଖେତ୍ । ନାଭୌ ତୁ ଵର୍ଣଂ ଦଶମଂ ନେମୌ ତୁର୍ଯ୍ଯପଦନ୍ନଯେତ୍ ।। ୩୪୩.

ସମ୍ମୁଖରେ ଥିବା ଦୁଇଟି ପଦକୁ କ୍ରମକ୍ରମେ ଲେଖିବା ଦରକାର। ନାଭିରେ ଦଶମ ଅକ୍ଷର ରଖିବା ଏବଂ ଏହି ଦୁଇଟିକୁ ଚତୁର୍ଥ ପଦ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନେଇଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

ଶ୍ଲୋକସ୍ଯାଦ୍ଯନ୍ତଦଶମାଃ ସମା ଆଦ୍ଯନ୍ତିମୌ ଯୁଜୋଃ । ଆଦୌ ଵର୍ଣଃ ସମୌ ତୁର୍ଯ୍ଯପଞ୍ଚମାଵାଦ୍ଯତୁର୍ଯ୍ଯଯୋଃ ।। ୩୪୩.

ଶ୍ଲୋକର ପ୍ରଥମ, ଶେଷ ଓ ଦଶମ ଅକ୍ଷର ସମାନ ହୁଏ, ସେପରି ସମ ଅଂଶର ପ୍ରଥମ ଓ ଶେଷ ମଧ୍ୟ ସମାନ। ଆରମ୍ଭରେ ଚତୁର୍ଥ ଓ ପଞ୍ଚମର ଅକ୍ଷର ସମାନ ଥାଏ, ଚତୁର୍ଥ ଆରମ୍ଭରେ।

ଦ୍ଵିତାଯପ୍ରାତିଲୋମ୍ଯେନ ତୃତୀଯଂ ଜାଯତେ ଯଦି । ପଦଂ ଵିଦଧ୍ଯାତ୍ ପତ୍ରସ୍ଯ ଦଣ୍ଡଶ୍ଚକ୍ରାବ୍ଜକଂ କୃତେଃ ।। ୩୪୩.

ଯଦି ଦ୍ୱିତୀୟଟି ପ୍ରତିକ୍ରମ କରି ତୃତୀୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ତେବେ ପଦକୁ ପତ୍ରରେ ଓ ଦଣ୍ଡକୁ ଚକ୍ରପଦ୍ମରେ ରଖିବା ଉଚିତ୍।

ଦ୍ଵିତୀଯୌ ପ୍ରାଗ୍ଦଲେ ତୁଲ୍ଯୌ ସପ୍ତମୌ ଚ ତଥାପରୌ । ସଟ୍ଟଶାଵୁତ୍ତରଦଲୌ ଦ୍ଵିତୀଯାଭ୍ଯାମଥାର୍ଦ୍ଧଯୋଃ ।। ୩୪୩.

ଦ୍ୱିତୀୟଟି ପୂର୍ବ ଦଳରେ ଏବଂ ସପ୍ତମଟି ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦଳରେ ରଖିବା ଉଚିତ୍। ଷଷ୍ଠ ଓ ସପ୍ତମ ଉତ୍ତର ଦଳରେ ଏବଂ ଦ୍ୱିତୀୟର ଅର୍ଦ୍ଧ ମଧ୍ୟ।

ଦ୍ଵିତୀଯଷଷ୍ଠାଃ ସଟ୍ଟଶାଶ୍ଚତୁର୍ଥପଞ୍ଚମାଵପି । ଆଦ୍ଯନ୍ତପାଦଯୋସ୍ତୁଲ୍ଯୌ ପରାର୍ଦ୍ଧସପ୍ତମାଵପି ।। ୩୪୩.

ଦ୍ୱିତୀୟ ଓ ଷଷ୍ଠ, ଷଷ୍ଠ ଓ ସପ୍ତମ, ଚତୁର୍ଥ ଓ ପଞ୍ଚମ ଅକ୍ଷର; ପ୍ରଥମ ଓ ଶେଷ ପଦର ଦ୍ୱିତୀୟ ଅର୍ଦ୍ଧରେ ସପ୍ତମ ମଧ୍ୟ।

ସମୌ ତୁର୍ଯ୍ଯଂ ପଞ୍ଚମନ୍ତୁ କ୍ରମେଣ ଵିନିଯୋଜଯେତ୍ । ତୁର୍ଯ୍ଯୌ ଯୋଜ୍ଯୌ ତୁ ତଦ୍ଵଚ୍ଚ ଦଲାନ୍ତାଃ କ୍ରମପାଦଯୋଃ ।। ୩୪୩.

ଚତୁର୍ଥ ଓ ପଞ୍ଚମ ସମାନ ଅଛି, ଏହାକୁ କ୍ରମକ୍ରମେ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବା ଉଚିତ୍। ଚତୁର୍ଥ ଅଂଶ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଦଳର ଶେଷରେ, ପଦକ୍ରମ ଅନୁଯାୟୀ ଯୋଡ଼ିବା ଦରକାର।

ଅର୍ଦ୍ଧଯୋରନ୍ତିମାଦ୍ଯୌ ତୁ ମୁରଜେ ସଦୃଶାଵୁଭୌ । ପାଦାର୍ଦ୍ଧପତିତୋ ଵର୍ଣଃ ପ୍ରାତିଲୋମ୍ଯାନୁଲୋମତଃ ।। ୩୪୩.

ଅର୍ଦ୍ଧ ଅଂଶର ଶେଷ ଓ ଆରମ୍ଭରେ, ଦୁଇଟି ସଦୃଶ ଅଛି, ମୁରଜ ଆକୃତିରେ। ପଦ ଅର୍ଦ୍ଧରେ ଅକ୍ଷର ବିପରୀତ ଓ ସିଧା କ୍ରମରେ ରଖିବା ଉଚିତ୍।

ଅନ୍ତିମଂ ପରିବଧ୍ନୀଯାଦ୍ଯାଵତ୍ତୁର୍ଯ୍ଯମିହାଦିମତ୍ । ପାଦାତ୍ତୁର୍ଯ୍ଯାଦ୍ଯଦେଵାଦ୍ଯଂ ନଵମାତ୍ ଷୋଡ଼ଶାଦପି ।। ୩୪୩.

ଶେଷଟିକୁ ଚତୁର୍ଥ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆରମ୍ଭରୁ ବାନ୍ଧିବା ଦରକାର। ଚତୁର୍ଥ ପଦରୁ ପ୍ରଥମ ଏବଂ ନବମରୁ ଷୋଳଖ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମଧ୍ୟ।

ଅକ୍ଷରାତ୍ ପୁଟକେ ମଧ୍ଯେ ମଦ୍ଯେଽକ୍ଷରଚତୁଷ୍ଟଯମ୍ । କୃତ୍ଵା କୁର୍ଯ୍ଯାଦ୍ଯଥୈତସ୍ଯ ମୁରଜାକାରତା ଭଵେତ୍ ।। ୩୪୩.

ଅକ୍ଷରରୁ, ପୁଟିକାର ମଧ୍ୟଭାଗରେ, ଚାରିଟି ଅକ୍ଷର ଏକଠା କରି ଏମିତି ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବା ଉଚିତ୍, ଯାହା ମୁରଜ ଆକୃତି ନେଇଥାଏ।

ଦ୍ଵିତୀଯଂ ଚକ୍ରଶାର୍ଦୂଲଵିକ୍ରୀଡିତକସମ୍ପଦମ୍ । ଗୋମୂତ୍ରିକା ସର୍ଵଵୃତ୍ତୈରନ୍ଯେ ବନ୍ଧାସ୍ତ୍ଵନୁଷ୍ଟୁଭା ।। ୩୪୩.

ଦ୍ୱିତୀୟଟି ହେଉଛି ଚକ୍ର, ବାଘର ଖେଳ, ଓ ଗୋମୂତ୍ରିକା, ସମସ୍ତ ଛନ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ସଫଳ ହୁଏ; ଅନ୍ୟ ବନ୍ଧନ ଅନୁଷ୍ଟୁପ୍ ଛନ୍ଦ ପାଇଁ।

ନାମଧେଯଂ ଯଦି ନ ଚେଦମୀଷୁ କଵିକାଵ୍ଯଯୋଃ । ମିତ୍ରଧେଯାଭିତୁଷ୍ଯନ୍ତି ନାମିତ୍ରଃ ଖିଦ୍ଯତେ ତଥା ।। ୩୪୩.

ଯଦି କବି କିମ୍ବା କବିତାର ନାମ ନଥାଏ, ତେବେ ମିତ୍ରମାନେ ନାମ ଦେଇ ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଶତ୍ରୁମାନେ ଏହାରେ ଦୁଃଖିତ ହୁଅନ୍ତି।

ଵାଣବାଣାସନଵ୍ଯୋମଖଡ୍ଗମୁଦ୍ଗରଶକ୍ତଯଃ । ଦ୍ଵିଚତୁର୍ଥତ୍ରିଶ୍ରୃଙ୍ଗାଟା ଦମ୍ଭୋଲିମୁଷ୍ଲାଙ୍କୁଶାଃ ।। ୩୪୩.

ବାଣ, ଧନୁଷ, ତୁଣୀର, ତଳୱାର, ଗଦା, ଶୁଳ, ଦୁଇ, ତିନି, ଚାରି ଶିଖର ଥିବା ଦଣ୍ଡ, ଢୋଳ, ମୁଷଳ, ଅଙ୍କୁଶ—

ପଦଂ ରଥସ୍ଯ ନାଗସ୍ଯ ପୁଷ୍କରିଣ୍ଯସିପୁତ୍ରିକା । ଏତେ ବନ୍ଧାସ୍ତଥା ଚାନ୍ଯେ ଏଵଂ ଜ୍ଞେଯାଃ ସ୍ଵଯଂ ବୁଧୈଃ ।। ୩୪୩.

ରଥର ପଦ, ହାତୀ, ପଦ୍ମପୋଖରୀ, ତଳୱାରର ମଝା—ଏହାମାନେ ବନ୍ଧନ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଅନେକ ମଧ୍ୟ ଅଛି; ଏହିପରି ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ନିଜେ ବୁଝିବା ଉଚିତ।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ଅଲଙ୍କରଣମର୍ଥାନାମର୍ଥାଲଙ୍କାର ଇଷ୍ଯତେ । ତଂ ଵିନା ଶବ୍ଦସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ଯମପି ନାସ୍ତି ମନୋହରମ୍ ।। ୩୪୪.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ଅର୍ଥମାନଙ୍କର ଶୃଙ୍ଗାରକୁ 'ଅର୍ଥ ଶୃଙ୍ଗାର' କୁହାଯାଏ; ଏହା ଛାଡ଼ି ଶବ୍ଦର ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଆକର୍ଷକ ନୁହେଁ।

ଅର୍ଥାଲଙ୍କାରରହିତା ଵିଧଵେଵ ସରସ୍ଵତୀ । ସ୍ଵରୂପମଥ ସାଦୃଶ୍ଯମୁତପ୍ରେକ୍ଷାତିଶଯାଵପି ।। ୩୪୪.

ଅର୍ଥ ଶୃଙ୍ଗାର ନଥିଲେ, ସରସ୍ୱତୀ ଜଣେ ବିଧବା ପରି ହୋଇଯାନ୍ତି; ତାଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ, ସାଦୃଶ୍ୟ, କଳ୍ପନା ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଥାଏ।

ଵିଭାଵନା ଵିରୋଧଶ୍ଚ ହେତୁଶ୍ଚ ସମମଷ୍ଟଧା । ସ୍ଵଭାଵ ଏଵ ଭାଵାନାଂ ସ୍ଵରୂପମଭିଧୀଯତେ ।। ୩୪୪.

କଳ୍ପନା, ବିରୋଧ ଓ କାରଣ—ଏହି ଆଠ ପ୍ରକାର ଏକସାଥିରେ; ଜିନିଷମାନଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ ଗୁଣକୁ ସ୍ୱରୂପ କୁହାଯାଏ।

ନିଜମାଗନ୍ତୁକଞ୍ଚେତି ଦ୍ଵିଵିଧଂ ତଦୁଦାହୃତମ୍ । ସାଂସିଦ୍ଧିକଂ ନିଜଂ ନୈମିତ୍ତିକମାଗନ୍ତୁକଂ ତଥା ।। ୩୪୪.

ଏହାକୁ ଦୁଇ ପ୍ରକାର କୁହାଯାଏ: ଜନ୍ମସିଦ୍ଧ ଓ ଅନ୍ୟଠାରୁ ଆସିଥିବା; ଜନ୍ମସିଦ୍ଧ ହେଉଛି ସ୍ୱାଭାବିକ, ଯାହା କାରଣରୁ ହୁଏ ତାହା ଅନ୍ୟଠାରୁ ଆସିଥିବା।

ସାଦୃଶ୍ଯଂ ଧର୍ମ୍ମସାମାନ୍ଯମୁପମା ରୂପକଂ ତଥା । ସହୋକ୍ତ୍ଯର୍ଥାନ୍ତରନ୍ଯାସାଵିତି ସ୍ଯାତ୍ତୁ ଚତୁର୍ଵିଧମ୍ ।। ୩୪୪.

ସାଦୃଶ୍ୟ, ସାଧାରଣ ଗୁଣ, ଉପମା ଓ ରୂପକ; ସହଉଚ୍ଚାରଣ ଓ ଅନ୍ୟ ଅର୍ଥର ସ୍ଥାନାନ୍ତର—ଏଭଳି ଚାରି ପ୍ରକାର ଅଛି।

ଉପମା ନାମ ସା ଯସ୍ଯାମୁପମାନୋପମେଯଯୋଃ । ସତ୍ତା ଚାନ୍ତରସାମାନ୍ଯଯୋଗିତ୍ଵେପି ଵିଵକ୍ଷିତଂ ।। ୩୪୪.

ଉପମା ହେଉଛି ସେଉଠି, ଯେଉଁଠାରେ ଉପମାନ ଓ ଉପମେୟ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସାମ୍ୟ ଥାଏ, ଯଦିଓ ସେ କେବଳ ସାଧାରଣ ସାଦୃଶ୍ୟ ହେଉ।

କିଞ୍ଚିଦାଦାଯ ସାରୂପ୍ଯଂ ଲୋକଯାତ୍ରା ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ । ସମାସେନାସମାସେନ ସା ଦ୍ଵିଧା ପ୍ରତିଯୋଗିନଃ ।। ୩୪୪.

କିଛି ସାଦୃଶ୍ୟ ନେଇ ଲୋକ ଆଳୋଚନା ଚାଲିଥାଏ; ସଂକ୍ଷେପ କିମ୍ବା ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ, ଏହାର ଦୁଇ ପ୍ରକାର ପ୍ରତିଯୋଗୀ ଅଛି।

ଵିଗ୍ରହାଦଭିଧାନଶ୍ଯ ସସଭାସାଽନ୍ଯଥୋତ୍ତରା । ଉପମାଦ୍ଯୋତକପଦେନୋପମେଯପଦେନ ଚ ।। ୩୪୪.

ବ୍ୟାଖ୍ୟାରୁ ବୁଝାଯାଏ, ସାଦୃଶ୍ୟ ବୋଧକ ଶବ୍ଦ ସହିତ କିମ୍ବା ଛାଡ଼ି, ଉପମେୟ ଶବ୍ଦ ସହିତ—

ତାଭ୍ଯାଞ୍ଚ ଵିଗ୍ରହାତ୍ ତ୍ରେଧା ସସମାସାନ୍ତିମାତ୍ ତ୍ରିଧା । ଵିଶିଷ୍ଯମାଣା ଉପମା ଭଵନ୍ତ୍ଯଷ୍ଟାଦଶ ସ୍ଫୁଟାଃ ।। ୩୪୪.

ଏହି ଦୁଇ ଓ ବ୍ୟାଖ୍ୟାରୁ ତିନି ପ୍ରକାର; ସମାସ ସହିତ କିମ୍ବା ଛାଡ଼ି, ତିନି ପ୍ରକାର ଅଛି; ଏଭଳି, ବିଶିଷ୍ଟ ଉପମା ମୋଟେ ଅଠରଟି ସ୍ପଷ୍ଟ ରୂପରେ ଥାଏ।

ଯତ୍ର ସାଧାରଣୋ ଧର୍ମ୍ମଃ କଥ୍ଯତେ ଗମ୍ଯତେଽପି ଵା । ତେ ଧର୍ମ୍ମଵସ୍ତୁପ୍ରାଧାନ୍ଯାଦ୍ଧର୍ମ୍ମଵସ୍ତୂପମେ ଉଭେ ।। ୩୪୪.

ଯେଉଁଠାରେ ସାଧାରଣ ଗୁଣ କୁହାଯାଏ କିମ୍ବା ଅନୁମାନ କରାଯାଏ, ଗୁଣ କିମ୍ବା ବସ୍ତୁର ପ୍ରମୁଖତା ଅନୁସାରେ, ଦୁହେଁକୁ ଗୁଣଉପମା କିମ୍ବା ବସ୍ତୁଉପମା କୁହାଯାଏ।

ତୁଲ୍ଯମେଵୋପମୀଯେତେ ଯତ୍ରାନ୍ଯୋନ୍ଯେନ ଧର୍ମ୍ମଣୌ । ପରସ୍ପରୋପମା ସା ସ୍ଯାତ୍ ପ୍ରସିଦ୍ଧେରନ୍ଯଥା ତଯୋ ।। ୩୪୪.

ଯେଉଁଠାରେ ଦୁହେଁ ଏକ ଗୁଣରେ ପରସ୍ପରକୁ ଉପମା କରାଯାଏ, ସେଠି ପରସ୍ପର ଉପମା କୁହାଯାଏ; ଅନ୍ୟଥା ଏହା ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୁଏନାହିଁ।