ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ତଦଙ୍ଗଵିହିତାକାଙ୍କ୍ଷସ୍ତଚ୍ଚୁତଂ ସ୍ଯାଚ୍ଚତୁର୍ଵିଧମ୍ । ସ୍ଵରଵ୍ଯଞ୍ଜନଵିନ୍ଦୂନାଂ ଵିସର୍ଗସ୍ଯ ଚ ଵିଚ୍ଯୁତେଃ ।। ୩୪୩.

ଯେତେବେଳେ ବାକ୍ୟର କୌଣସି ଅଂଶ ଆଶା କରାଯାଏ, ଏବଂ ସେଠାରେ ତାହା ନଥାଏ, ଏହି ଅଭାବ ଚାରି ପ୍ରକାରର ହୁଏ—ସ୍ୱର, ବ୍ୟଞ୍ଜନ, ବିନ୍ଦୁ କିମ୍ବା ବିସର୍ଗ ଛାଡ଼ି ଦେବା।

ଦତ୍ତେପି ଯତ୍ର ଵାକ୍ଯାଙ୍ଗେ ଦ୍ଵିତୀଯୋର୍ଥଃ ପ୍ରତୀଯତେ । ତଦ୍ଦ୍ନ୍ତଦାହୁସ୍ତଦ୍ଭେଦାଃ ସ୍ଵରାଦ୍ଯୈଃ ପୂର୍ଵ୍ଵଵନ୍ମତାଃ ।। ୩୪୩.

ଯଦିଓ ବାକ୍ୟର କୌଣସି ଅଂଶ ଥାଏ, ତଥାପି ଯଦି ତାହାରୁ ଦ୍ୱିତୀୟ ଅର୍ଥ ବୁଝାଯାଏ, ସେଉଠି ଏହି ନାମ ଦିଆଯାଏ; ଏହାର ପ୍ରକାରଗୁଡ଼ିକ ସ୍ୱର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, ଯେପରି ପୂର୍ବରୁ କହାଯାଇଛି।

ଅପନୀତାକ୍ଷରସ୍ଥାନେ ନ୍ଯସ୍ତେ ଵର୍ଣାନ୍ତରେଽପି ଚ । ଭାସତେଽର୍ଥାନ୍ତରଂ ଯତ୍ର ଚ୍ଯୁତଦତ୍ତଂ ତଦୁଚ୍ଯତେ ।। ୩୪୩.

ଯେଉଁଠାରେ କୌଣସି ଅକ୍ଷର କାଢ଼ି ଦିଆଯାଏ ଏବଂ ସେଠାରେ ଅନ୍ୟ ଅକ୍ଷର ରଖାଯାଏ, ଏବଂ ଏହା ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟ ଅର୍ଥ ପ୍ରକାଶ ପାଏ, ଏହାକୁ 'ଛୁଟାଦତ୍ତ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ସୁଶ୍ଲିଷ୍ଟପଦ୍ଯମେକଂ ଯନ୍ନାନାଶ୍ଲୋକାଂଶନିର୍ମ୍ମିତମ୍ । ସା ମମସ୍ଯା ପରସ୍ଯାତ୍ମପରଯୋଃ କୃତିସଙ୍କରାତ୍ ।। ୩୪୩.

ଯେଉଁ ଏକ ସୁନିଯୁକ୍ତ ପଦ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ଶ୍ଲୋକର ଅଂଶ ଯୋଗେ ତିଆରି ହୋଇଥାଏ, ତାହାକୁ 'ମମସ୍ୟା' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, କାରଣ ଏଠାରେ ନିଜ ଓ ଅନ୍ୟର କୃତି ମିଶିଥାଏ।

ଦୁଃଖେନ କୃତମତ୍ଯର୍ଥଂ କଵିସାମର୍ଥ୍ଯସୂଚକମ୍ । ଦୁଷ୍କରଂ ନୀରସତ୍ଵେପି ଵିଦଗ୍ଧାନାଂ ମହୋତ୍ସଵଃ ।। ୩୪୩.

ଏହା ଏତେ ଦୁର୍ଲଭ ଓ କଠିନ ହେଉଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, କବିଙ୍କ ଦକ୍ଷତା ପ୍ରମାଣ କରେ; ଯଦିଓ ରସହୀନ ହେଉଥିବା ସମ୍ଭାବନା ରହିଥାଏ, ତଥାପି ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହାରେ ବଡ଼ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବନ୍ତି।

ନିଯମାଚ୍ଚ ଵିଦର୍ବାଚ୍ଚ ବନ୍ଧାଚ୍ଚ ଭଵତି ତ୍ରିଧା । କଵେଃ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ନିର୍ମ୍ମାଣରମ୍ଯସ୍ଯ ନିଯମଃ ସମୃତଃ ।। ୩୪୩.

ନିୟମ, ବିନ୍ୟାସ ଓ ଗଠନ ଦ୍ୱାରା ଏହା ତିନି ପ୍ରକାରର ହୁଏ; କବିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରମ୍ୟ କବିତା ତିଆରି ପାଇଁ ଏହି ନିୟମ ଦିଆଯାଇଛି।

ପ୍ରାତିଲୋମ୍ଯାନୁଲୋମ୍ଯଞ୍ଚ ଶବ୍ଦେନାର୍ଥେନ ଜାଯତେ । ଅନେକଧାଵୃତ୍ତଵର୍ଣଵିନ୍ଯାସୈଃ ଶିଲ୍ପକଲ୍ପନା ।। ୩୪୩.

ପଦ ଓ ଅର୍ଥରେ ପ୍ରତିଲୋମ ଓ ଅନୁଲୋମ ଭାବରେ, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଛନ୍ଦ ଓ ଅକ୍ଷର ବିନ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା କବିତାର କଳା ତିଆରି ହୁଏ।

ପ୍ରାତିଲୋମ୍ଯାନୁଲୋମ୍ଯଞ୍ଚ ଶବ୍ଦେନାର୍ଥେନ ଜାଯତେ । ଅନେକଧାଵୃତ୍ତଵର୍ଣଵିନ୍ଯାସୈଃ ଶିଲ୍ପକଲ୍ପନା ।। ୩୪୩.

ପଦ ଓ ଅର୍ଥରେ ପ୍ରତିଲୋମ ଓ ଅନୁଲୋମ ଭାବରେ, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଛନ୍ଦ ଓ ଅକ୍ଷର ବିନ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା କବିତାର କଳା ତିଆରି ହୁଏ।

ତତ୍ତତ୍ପ୍ରସିଦ୍ଧଵସ୍ତୂନାଂ ବନ୍ଧ ଇତ୍ଯଭିଧୀଯତେ । ଗୋମୂତ୍ରିକାର୍ଦ୍ଧଭ୍ରମଣେ ସର୍ଵ୍ଵତୋଭଦ୍ରମମ୍ବୁଜମ୍ ।। ୩୪୩.

ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବିଭିନ୍ନ ବନ୍ଧନ ପ୍ରକାରକୁ 'ବନ୍ଧ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହାରେ ଗୋମୂତ୍ରିକା, ଅର୍ଦ୍ଧଭ୍ରମଣ, ସର୍ବତୋଭଦ୍ର ଓ ପଦ୍ମ ରହିଛି।

ଚକ୍ରଞ୍ଚକ୍ରାବ୍ଜକଂ ଦଣ୍ଡୋ ମୁରଜାଶ୍ଚେତି ଚାଷ୍ଟଧା । ପ୍ରତ୍ଯର୍ଧଂ ପ୍ରତିପାଦଂ ସ୍ଯାଦେକାନ୍ତରସମାକ୍ଷରା ।। ୩୪୩.

ଚକ୍ର, ଚକ୍ରାବ୍ଜକ, ଦଣ୍ଡ, ମୁରଜ—ଏହି ଆଠ ପ୍ରକାର; ଅର୍ଦ୍ଧ ଅର୍ଦ୍ଧ, ପଦ ପଦରେ କିମ୍ବା ଏକ ଛାଡ଼ି ଏକ ଅକ୍ଷର ରଖି ତିଆରି ହୁଏ।

ଦ୍ଵିଧା ଗୋମୂତ୍ରିକାଂ ପୂର୍ଵ୍ଵାମାହୁରଶ୍ଵପଦାଂ ପରେ । ଅନ୍ତ୍ଯାଙ୍ଗୋମୂତ୍ରିକାଂ ଧେନୁଂ ଜାଲବନ୍ଧଂ ଵଦନ୍ତି ହି ।। ୩୪୩.

ଗୋମୂତ୍ରିକାକୁ ଦୁଇ ପ୍ରକାର କୁହନ୍ତି: ପ୍ରଥମଟିକୁ ଅଶ୍ୱପଦା, ଦ୍ୱିତୀୟଟିରେ ଶେଷରେ ଗୋମୂତ୍ରିକା ଥିଲେ ଧେନୁ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଜାଲ ବନ୍ଧ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ।

ଅର୍ଦ୍ଧାଭ୍ଯାମର୍ଧପାଦୈଶ୍ଚ କୁର୍ଯ୍ଯାଦ୍ଵିନ୍ଯାସମେତଯୋଃ । ନ୍ଯସ୍ତାନାମିହ ଵର୍ଣାନାମଧୋଧଃ କ୍ରମଭାଗିନାଂ ।। ୩୪୩.

ଅର୍ଦ୍ଧ ଓ ଅର୍ଦ୍ଧ ପଦ ଦ୍ୱାରା, ଏହି ଦୁଇଟିର ଅକ୍ଷରଗୁଡ଼ିକୁ ତଳେ ଅନୁକ୍ରମରେ ବିନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ।

ଅଧୋଧଃ ସ୍ଥିତଵର୍ଣାନାଂ ଯାଵତ୍ତୂର୍ଯ୍ଯପଦନ୍ନଯେତ୍ । ତୁର୍ଯ୍ଯପାଦାନ୍ନଯେଦୂଦ୍‌ର୍ଧ୍ଵଂ ପାଦାର୍ଦ୍ଧଂ ପ୍ରାତିଲୋମ୍ଯତଃ ।। ୩୪୩.

ତଳେ ଥିବା ଅକ୍ଷରଗୁଡ଼ିକୁ ଚତୁର୍ଥ ପଦ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନେବା ଉଚିତ; ଚତୁର୍ଥ ପଦରୁ ଉପରକୁ ଏବଂ ଅର୍ଦ୍ଧ ପଦ ପ୍ରତିଲୋମରେ ନେବା ଉଚିତ।

ତଦେଵ ସର୍ଵ୍ଵତୋଭଦ୍ରଂ ତ୍ରିଵିଧଂ ସରସୀରୁହଂ । ଚତୁଷ୍ପତ୍ରଂ ତତୋ ଵିଘ୍ନଂ ଚତୁଷ୍ପତ୍ରେ ଉଭେ ଅପି ।। ୩୪୩.

ଏହି ସର୍ବତୋଭଦ୍ର ତିନି ପ୍ରକାରର ଅଛି, ପଦ୍ମ ମଧ୍ୟ ତିନି ପ୍ରକାର; ଚାରିପତ୍ର ଆକୃତିକୁ ବିଘ୍ନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ଏହି ଦୁଇଟି ଚାରିପତ୍ର ବିନ୍ୟାସରେ ମିଳିଥାଏ।

ଅଥ ପ୍ରଥମପାଦସ୍ଯ ମୂର୍ଦ୍ଧନ୍ଯସ୍ତ୍ରିପଦାକ୍ଷରଂ । ସର୍ଵ୍ଵେଷାମେଵ ପାଦାନାମନ୍ତେ ତଦୁପଜାଯତେ ।। ୩୪୩.

ଏବେ, ପ୍ରଥମ ପଦର ଆରମ୍ଭରେ ଥିବା ତିନିଟି ଅକ୍ଷର ସମସ୍ତ ପଦର ଶେଷରେ ଦେଖାଯାଏ।

ପ୍ରାକ୍ପଦସ୍ଯାନ୍ତିମଂ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ ପାଦାଦୌ ପ୍ରାତିଲୋମ୍ଯତଃ । ଅନ୍ତ୍ଯପାଦାନ୍ତିମଞ୍ଚାଦ୍ଯପାଦାଦାଵକ୍ଷରଦ୍ଵଯଂ ।। ୩୪୩.

ପୂର୍ବ ପଦର ଶେଷ ଅକ୍ଷର ପରବର୍ତ୍ତୀ ପଦର ଆରମ୍ଭରେ ପ୍ରତିଲୋମରେ ରଖାଯାଏ; ଏବଂ ଶେଷ ପଦର ଶେଷ ଅକ୍ଷର ପ୍ରଥମ ପଦର ଆରମ୍ଭରେ ଦୁଇଟି ଅକ୍ଷର ସହିତ ରଖାଯାଏ।

ଚତୁଶ୍ଛଦେ ଭଵେଦଷ୍ଟଚ୍ଛଦେ ଵର୍ଣତ୍ରଯଂ ପୁନଃ । ସ୍ଯାତ୍ ଷୋଡ଼ଶଚ୍ଛଦେ ତ୍ଵେକାନ୍ତରଞ୍ଚେଦେକମକ୍ଷରଂ ।। ୩୪୩.

ଚାରିପାଟି ଆକୃତିରେ ତିନିଟି ଅକ୍ଷର ଥାଏ, ଅଷ୍ଟପାଟିରେ ପୁଣି ତିନିଟି; ଷୋଳପାଟିରେ ଯଦି ଏକ ଅନ୍ତର ରହିଥାଏ, ତେବେ ଏକ ଅକ୍ଷର ହୁଏ।

କର୍ଣିକାଂ ତୋଲଯେଦୂଦ୍‌ର୍ଧ୍ଵଂ ପତ୍ରାକାରାକ୍ଷରାଵଲିଂ । ପ୍ରଵେଶଯେତ୍ କର୍ଣିକାଯାଞ୍ଚତୁଷ୍ପତ୍ରସରୋରୁହେ ।। ୩୪୩.

କର୍ଣ୍ଣିକାକୁ ଉପରକୁ ଉଠାଇ, ପତ୍ରର ଆକାରରେ ଅକ୍ଷରମାଳା ରଖିବା ଉଚିତ୍। ଏହି କର୍ଣ୍ଣିକାକୁ ଚାରିଟି ପତ୍ର ଥିବା ପଦ୍ମର ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରାଯିବ।

କର୍ଣିକାଯାଂ ଲିଖେଦେକଂ ଦ୍ଵେ ଦ୍ଵେ ଦିକ୍ଷୁ ଵିଦିକ୍ଷୁ ଚ । ପ୍ରଵେଶନିର୍ଗମୌ ଦିକ୍ଷୁ କୁର୍ଯ୍ଯାଦଷ୍ଟଚ୍ଛଦେଽମ୍ବୁଜେ ।। ୩୪୩.

କର୍ଣ୍ଣିକା ଭିତରେ ଗୋଟିଏ ଅକ୍ଷର ଲେଖିବା ଦରକାର, ଏବଂ ଚାରି ଦିଗ ଓ ଉପଦିଗରେ ଦୁଇଟି ଦୁଇଟି ଅକ୍ଷର ଲେଖିବା ଉଚିତ୍। ପ୍ରବେଶ ଓ ବାହାରିବା କାମ ଆଠଟି ପତ୍ର ଥିବା ପଦ୍ମରେ କରିବା ଦରକାର।

ଵିଶ୍ଵଗ୍ଵିଷମଵର୍ଣାନାଂ ତାଵତ୍ ପତ୍ରାବଲୀଜୁଷାଂ । ମଧ୍ଯେ ସମାକ୍ଷରନ୍ଯାସଃ ସରୋଜେ ଷୋଡ଼ଶଚ୍ଛଦେ ।। ୩୪୩.

ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଛିଟିଯାଇଥିବା ଅକ୍ଷରଗୁଡ଼ିକୁ, ଯେତେ ପତ୍ର ଅଛି ସେତେ ଅକ୍ଷର ମଧ୍ୟରେ, ଷୋଳଖ ପତ୍ର ଥିବା ପଦ୍ମର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ରଖିବା ଉଚିତ୍।

ଦ୍ଵିଧା ଚକ୍ରଂ ଚତୁରରଂ ଷଡ଼ରନ୍ତତ୍ର ଚାଦିମଂ । ପୂର୍ଵ୍ଵାର୍ଦ୍ଧେ ସଦୃଶା ଵର୍ଣାଃ ପାଦପ୍ରଥମପଞ୍ଚମା ।। ୩୪୩.

ଚକ୍ରକୁ ଦୁଇଭାଗ କରି, ଚାରିଟି କାଠି ରଖିବା ଦରକାର। ପୂର୍ବ ଅର୍ଦ୍ଧରେ ପଦର ପ୍ରଥମ ଓ ପଞ୍ଚମ ଅକ୍ଷର ସଦୃଶ ଅକ୍ଷର ରଖିବା ଉଚିତ୍।

ଅଯୁଜୋଽଶ୍ଵଯୁଜଶ୍ଚୈଵ ତୁର୍ଯ୍ଯାଵପ୍ଯଷ୍ଟମାଵପି । ତସ୍ଯୋପପାଦପ୍ରାକ୍ପ୍ରତ୍ଯଗରେଷୁ ଚ ଯଥାକ୍ରମଂ ।। ୩୪୩.

ଯେଉଁଠି ବିସମ ଓ ସମ, ଚତୁର୍ଥ ଓ ଅଷ୍ଟମ ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ତାଲିକାନୁସାରେ ପୂର୍ବ ଓ ପଛ ଚତୁର୍ଥାଂଶରେ ରଖିବା ଦରକାର।

ସ୍ଯାତ୍ପାଦାର୍ଦ୍ଧଚତୁଷ୍କନ୍ତୁ ନାଭୌ ତସ୍ଯାଦ୍ଯମକ୍ଷରଂ । ପଶ୍ଚିମାରାଵଧି ନଯେନ୍ନେମୌ ଶେଷେ ପଦଦ୍ଵଯୀ ।। ୩୪୩.

ପଦର ଅର୍ଦ୍ଧ ଚାରିଟି ଦଳ ହେବା ଉଚିତ୍, ତାହାର ପ୍ରଥମ ଅକ୍ଷର ନାଭିରେ ରଖିବା ଦରକାର। ଏହି ଦୁଇଟିକୁ ପଶ୍ଚିମ ସୀମା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନେଇଯିବା ଏବଂ ଅବଶିଷ୍ଟ ଦୁଇଟି ପଦ ଅନ୍ୟଅଞ୍ଚଳରେ ରଖିବା ଉଚିତ୍।

ତୃତୀଯଂ ତୁର୍ଯ୍ଯପାଦାନ୍ତେ ପ୍ରଥମୌ ସଦୃଶାଵୁଭୌ । ଵର୍ଣୌ ପାଢ଼ତ୍ରଯସ୍ଯାପି ଦଶମଃ ସଦୃଶୋ ଯଦି ।। ୩୪୩.

ତୃତୀୟଟି ଚତୁର୍ଥ ପଦର ଶେଷରେ, ଏବଂ ପ୍ରଥମ ଦୁଇଟି ସଦୃଶ ଅଛି। ଏହିପରି ତିନି ଚତୁର୍ଥାଂଶର ଦଶମ ଅକ୍ଷର ମଧ୍ୟ ସଦୃଶ ହେଲେ।

ପ୍ରଥମେ ଚରମେ ତସ୍ଯ ଷଡ୍‌ଵର୍ଣାଃ ପଶ୍ଚିମେ ଯଦି । ଭଵନ୍ତି ଦ୍ଵ୍ଯନ୍ତରଂ ତର୍ହି ଵୃହଚ୍ଚକ୍ରମୁଦାହୃତଂ ।। ୩୪୩.

ଯଦି ପ୍ରଥମ ଓ ଶେଷରେ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ଛଅଟି ଅକ୍ଷର ଥାଏ, ଏବଂ ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତର ଥାଏ, ତେବେ ଏହାକୁ ବଡ଼ ଚକ୍ର ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ସମ୍ମୁଖାଦ୍ଵଯେ ପାଦମେକୈକଂ କ୍ରମଶୋ ଲିଖେତ୍ । ନାଭୌ ତୁ ଵର୍ଣଂ ଦଶମଂ ନେମୌ ତୁର୍ଯ୍ଯପଦନ୍ନଯେତ୍ ।। ୩୪୩.

ସମ୍ମୁଖରେ ଥିବା ଦୁଇଟି ପଦକୁ କ୍ରମକ୍ରମେ ଲେଖିବା ଦରକାର। ନାଭିରେ ଦଶମ ଅକ୍ଷର ରଖିବା ଏବଂ ଏହି ଦୁଇଟିକୁ ଚତୁର୍ଥ ପଦ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନେଇଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

ଶ୍ଲୋକସ୍ଯାଦ୍ଯନ୍ତଦଶମାଃ ସମା ଆଦ୍ଯନ୍ତିମୌ ଯୁଜୋଃ । ଆଦୌ ଵର୍ଣଃ ସମୌ ତୁର୍ଯ୍ଯପଞ୍ଚମାଵାଦ୍ଯତୁର୍ଯ୍ଯଯୋଃ ।। ୩୪୩.

ଶ୍ଲୋକର ପ୍ରଥମ, ଶେଷ ଓ ଦଶମ ଅକ୍ଷର ସମାନ ହୁଏ, ସେପରି ସମ ଅଂଶର ପ୍ରଥମ ଓ ଶେଷ ମଧ୍ୟ ସମାନ। ଆରମ୍ଭରେ ଚତୁର୍ଥ ଓ ପଞ୍ଚମର ଅକ୍ଷର ସମାନ ଥାଏ, ଚତୁର୍ଥ ଆରମ୍ଭରେ।

ଦ୍ଵିତାଯପ୍ରାତିଲୋମ୍ଯେନ ତୃତୀଯଂ ଜାଯତେ ଯଦି । ପଦଂ ଵିଦଧ୍ଯାତ୍ ପତ୍ରସ୍ଯ ଦଣ୍ଡଶ୍ଚକ୍ରାବ୍ଜକଂ କୃତେଃ ।। ୩୪୩.

ଯଦି ଦ୍ୱିତୀୟଟି ପ୍ରତିକ୍ରମ କରି ତୃତୀୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ତେବେ ପଦକୁ ପତ୍ରରେ ଓ ଦଣ୍ଡକୁ ଚକ୍ରପଦ୍ମରେ ରଖିବା ଉଚିତ୍।

ଦ୍ଵିତୀଯୌ ପ୍ରାଗ୍ଦଲେ ତୁଲ୍ଯୌ ସପ୍ତମୌ ଚ ତଥାପରୌ । ସଟ୍ଟଶାଵୁତ୍ତରଦଲୌ ଦ୍ଵିତୀଯାଭ୍ଯାମଥାର୍ଦ୍ଧଯୋଃ ।। ୩୪୩.

ଦ୍ୱିତୀୟଟି ପୂର୍ବ ଦଳରେ ଏବଂ ସପ୍ତମଟି ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦଳରେ ରଖିବା ଉଚିତ୍। ଷଷ୍ଠ ଓ ସପ୍ତମ ଉତ୍ତର ଦଳରେ ଏବଂ ଦ୍ୱିତୀୟର ଅର୍ଦ୍ଧ ମଧ୍ୟ।