ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଅକାରଵର୍ଜ୍ଜମାଵୃତ୍ତିଃ ସ୍ଵରାଣାମତିଭୂଯସୀ । ଅନୁସ୍ଵାରଵିଶର୍ଗୌ ଚ ପାରୁଷ୍ଯାଯ ନିରନ୍ତରୌ ।। ୩୪୩.

ଅକାର ବ୍ୟତୀତ ଅତିରିକ୍ତ ସ୍ୱରର ପୁନରାବୃତ୍ତି, ଏବଂ ଅନୁସ୍ୱାର ଓ ବିସର୍ଗ ଏକାଠି ଥିଲେ, କଠୋରତା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ।

ଶଷସା ରେଫସଂଯୁକ୍ତାଶ୍ଚାକାରଶ୍ଚାପି ଭୂଯସା । ଅନ୍ତସ୍ଥାଭିନ୍ନମାଭ୍ଯାଞ୍ଚ ହଃ ପାରୁଷ୍ଯାଯ ସଂଯୁତଃ ।। ୩୪୩.

ଯେଉଁ ଅକ୍ଷର 'ଷ' ଓ 'ର' ମିଶିଥାଏ, ଏବଂ 'କ' ଅକ୍ଷର ବହୁତ ବେଳେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ, ସେମାନେ ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟରେ ଅଲଗା ହେଉନାହିଁ, ଏବଂ 'ହ' ଅକ୍ଷର କଠୋର ଭାବରେ ଉଚ୍ଚାରିତ ହେଲେ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଧ୍ୟାନ ଦେବା ଉଚିତ।

ଅନ୍ଯଥାପି ଗୁରୁର୍ଵର୍ଣଃ ସଂଯୁକ୍ତେ ପରିପନ୍ଥିନି । ପାରୁଷ୍ଯାଯାଦିମାଂସ୍ତତ୍ର ପୂଜିତା ନ ତୁ ପଞ୍ଚମୀ ।। ୩୪୩.

ଯଦି ଅନ୍ୟ ଭାବରେ କୌଣସି ବ୍ୟଞ୍ଜନ ଅନ୍ୟ ଏକ ବ୍ୟଞ୍ଜନ ସହିତ ଦୁର୍ଲଭ ଭାବରେ ଯୋଗ ହୁଏ, ତେବେ ସେଠାରେ ଏହା କଠୋର ମନ୍ତ୍ରଣା ହେବ, କିନ୍ତୁ ପଞ୍ଚମ ବ୍ୟଞ୍ଜନକୁ ସମ୍ମାନ ଦିଆଯାଏ ନାହିଁ।

ଦ୍ରାଵଣି ମାଧଵୀ ପଞ୍ଚଵର୍ଣାନ୍ତସ୍ଥୋଷ୍ମଭିଃ କ୍ରମାତ୍ । ଅନେକଵର୍ଣାଵୃତ୍ତିର୍ଯା ଭିନ୍ନାର୍ଥପ୍ରତିପାଦିକା ।। ୩୪୩.

ଦ୍ରବ୍ୟାତ୍ମକ ଧ୍ୱନି, 'ମ' ଅକ୍ଷର ଏବଂ ପାଞ୍ଚ ଅକ୍ଷରୀ 'ମାଧବୀ', ଏହା ସିବିଲାଣ୍ଟ ସହିତ କ୍ରମରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଓ ପରେ ଥାଏ, ଏବଂ ଯାହାର ଅନେକ ଅକ୍ଷର ଓ ଭିନ୍ନ ଅର୍ଥ ରହିଛି, ତାହାକୁ 'ଯମକ' କୁହାଯାଏ।

ଯମକଂ ସାଵ୍ଯପେତଞ୍ଚ ଵ୍ଯପେତଞ୍ଚେତି ତଦ୍‌ଦ୍ଵିଧା । ଆନନ୍ତର୍ଯାଦଵ୍ଯପେତଂ ଵ୍ଯପେତଂ ଵ୍ଯଵଧାନତଃ ।। ୩୪୩.

'ଯମକ' ଦୁଇ ପ୍ରକାରର — ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଓ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ। ଯେଉଁଠି ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ବିରାମ ନାହିଁ, ସେଉଁଠିକୁ 'ଅବ୍ୟପେତ', ଏବଂ ଯେଉଁଠି ବିରାମ ଅଛି, ସେଉଁଠିକୁ 'ବ୍ୟପେତ' କୁହାଯାଏ।

ଦ୍ଵୈଵିଧ୍ଯେନାନଯୋଃ ସ୍ଥାନପାଦଭେଦାଚ୍ଚତୁର୍ଵିଧମ୍ । ଆଦିପାଦାଦିମଧ୍ଯାନ୍ତେଷ୍ଵେକଦ୍ଵିତ୍ରିନିଯୋଗତଃ ।। ୩୪୩.

ଏହି ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଭିନ୍ନତା ଓ ପଦରେ ସ୍ଥାନାନ୍ତର ହେତୁ, ଚାରି ପ୍ରକାର ହୁଏ — ଆରମ୍ଭରେ, ମଧ୍ୟରେ, ଶେଷରେ କିମ୍ବା ଏକ, ଦୁଇ, ତିନି ସ୍ଥାନରେ ମିଶିଥାଏ।

ସପ୍ତଧା ସପ୍ତପୂର୍ଵେଣ୫ ଚେତ୍ ପାଦେନୋତ୍ତରୋତ୍ତରଃ । ଏକଦ୍ଵିତ୍ରିପଦାରମ୍ଭସ୍ତୁଲ୍ଯଃ ଷୋଢା ତଦାପରଂ ।। ୩୪୩.

ପୂର୍ବରୁ ଥିବା ସାତ ପ୍ରକାର ଭିନ୍ନତା ସହିତ, ପରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପଦ ଏକ, ଦୁଇ କିମ୍ବା ତିନି ପଦ ଆରମ୍ଭ କଲେ, ପରବର୍ତ୍ତୀ ଭିନ୍ନତା ଛଅ ପ୍ରକାର ଏବଂ ସମାନ ହୁଏ।

ତୃତୀଯଂ ତ୍ରିଵିଧଂ ପାଦସ୍ଯାଦିମଧ୍ଯାନ୍ତଗୋଚରମ୍ । ପାଦାନ୍ତଯମକଞ୍ଚୈଵ କାଞ୍ଚୀଯମକମେଵ ଚ ।। ୩୪୩.

ତୃତୀୟ ପ୍ରକାର ତିନିଭାଗର — ପଦର ଆରମ୍ଭ, ମଧ୍ୟ ଓ ଶେଷରେ ଘଟେ; ଏହା ସହିତ 'ପଦାନ୍ତ-ଯମକ' ଏବଂ 'କାଞ୍ଚୀ-ଯମକ' ମଧ୍ୟ ଅଛି।

ସଂସର୍ଗଯମକଞ୍ଚୈଵ ଵିକ୍ରାନ୍ତଯମକନ୍ତଥା । ପାଦାଦିଯମକଞ୍ଚୈଵ ତଥାମ୍ରେଡିତମେଵ ଚ ।। ୩୪୩.

'ସଂସର୍ଗ-ଯମକ', 'ବିକ୍ରାନ୍ତ-ଯମକ', 'ପଦାଦି-ଯମକ' ଏବଂ 'ଅମ୍ରେଡ଼ିତ-ଯମକ' ମଧ୍ୟ ଅଛି।

ଚତୁର୍ଵ୍ଯଵସିତଞ୍ଚୈଵ ମାଲାଯମକମେଵ ଚ । ଦଶଧା ଯମକଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ତଦ୍ଭେଦା ବହଵୋଽପରେ ।। ୩୪୩.

'ଚତୁର୍ବ୍ୟବସିତ' ଏବଂ 'ମାଳା-ଯମକ' ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି; ଏଭଳି, ଯମକ ଦଶ ପ୍ରକାର, ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅନେକ ଉପପ୍ରକାର ଅଛି।

ସ୍ଵତନ୍ତ୍ରସ୍ଯାନ୍ଯତନ୍ତ୍ରସ୍ଯ ପଦସ୍ଯାଵର୍ତ୍ତନା ଦ୍ଵିଧା । ଭିନ୍ନପ୍ରଯୋଜନପଦସ୍ଯାଵୃତ୍ତିଂ ତ୍ଵେକତ୍ର ଵିଗ୍ରାହାତ୍ ।। ୩୪୩.

ସ୍ୱାଧୀନ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର କଥାର ପୁନରାବୃତ୍ତି ଦୁଇ ପ୍ରକାର; କିନ୍ତୁ ଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଥିବା କଥା ଯଦି ଅଲଗା ହୁଏ, ସେଉଁଠି ଏହାକୁ ଏକ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ।

ଦ୍ଵଯୋରାଵୃତ୍ତପଦଯୋଃ ସମସ୍ତା ସ୍ଯାତ୍ସମାସତଃ । ଅସମାସାତ୍ତଯୋର୍ଵ୍ଯସ୍ତା ପାଦେ ତ୍ଵେକତ୍ର ଵିଗ୍ରହାତ୍ ।। ୩୪୩.

ଦୁଇଟି ପୁନରାବୃତ୍ତି ହୋଇଥିବା କଥା ଯଦି ଏକଠା ହୁଏ, ତେବେ ଏହାକୁ 'ସମସ୍ତ' କୁହାଯାଏ; ଯଦି ଏକଠା ନୁହେଁ, ତେବେ 'ବ୍ୟସ୍ତ'; ଏବଂ ଏକ ପଦରେ ଅଲଗା ହେଲେ, ଏହାକୁ ଏକ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ।

ଵାକ୍ଯସ୍ଯାଵୃତ୍ତିରପ୍ଯେଵଂ ଯଥାସମ୍ଭଵମିଷ୍ଯତେ । ଅଲଙ୍କାରାଦ୍ଯନୁପ୍ରାସୋ ଲଘୁମଧ୍ଯେଵମର୍ହଣାତ୍ ।। ୩୪୩.

ବାକ୍ୟର ପୁନରାବୃତ୍ତି ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ସ୍ୱୀକୃତ; ଅଳଙ୍କାର ମଧ୍ୟରେ 'ଅନୁପ୍ରାସ' କୁ ତାହାର ଗୁଣ ଅନୁଯାୟୀ ହାଲୁକା, ମଧ୍ୟମ କିମ୍ବା ଉତ୍ତମ ମନାଯାଏ।

ଯଯା କଯାଚିଦ୍‌ଵୃତ୍ଯା ଯତ୍ ସମାନମନୁଭୂଯତେ । ତଦ୍ରୂପାଦିପଦାସତ୍ତିଃ ସାନୁପ୍ରାସା ରସାଵହା ।। ୩୪୩.

ଯେଉଁ କୌଣସି ପ୍ରକାର ପୁନରାବୃତ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସମାନତା ଅନୁଭୂତି ହୁଏ, ସେଉଁଠି ଶବ୍ଦର ସଂଯୋଗକୁ 'ଅନୁପ୍ରାସ' କୁହାଯାଏ, ଯାହା ରସ ଆଣେ।

ଗୋଷ୍ଠ୍ଯାଂ କୁତୂହଲାଧ୍ଯାଯୀ ଵାଗ୍ବନ୍ଧଶ୍ଚିତ୍ରମୁଚ୍ଯତେ । ପ୍ରଶ୍ନଃ ପ୍ରହେଲିକା ଗୁପ୍ତଂ ଚ୍ଯୁତଦକ୍ତେ ତଥୋଭଯମ୍ ।। ୩୪୩.

ସଭାରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଭାବରେ ପଢ଼ାଯାଉଥିବା କବିତାକୁ 'ଚିତ୍ରମ୍' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ପ୍ରଶ୍ନ, ପ୍ରହେଳିକା, ଗୁପ୍ତ କଥା, ଛାଡ଼ିଦିଆଯାଇଥିବା କଥା ଏବଂ ଦୁଇଁଟି ମିଶିଥିବା ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ।

ସମସ୍ଯା ସପ୍ତ ତଦ୍‌ଭେଦା ନାନାର୍ଥସ୍ଯାନୁଯୋଗତଃ । ଯତ୍ର ପ୍ରଦୀଯତେ ତୁଲ୍ଯଵର୍ଣଵିନ୍ଯାସମୁତ୍ତରଂ ।। ୩୪୩.

'ସମସ୍ୟା' ସାତ ପ୍ରକାର, ଏହି ଭିନ୍ନତା ଅନୁଯାୟୀ, ଭିନ୍ନ ଅର୍ଥ ଉଦ୍ଧେଶ୍ୟରେ; ଯେଉଁଠି ସମାନ ଅକ୍ଷର ବିନ୍ୟାସରେ ଉତ୍ତର ଦିଆଯାଏ।

ସ ପ୍ରଶ୍ନଃ ସ୍ଯାଦେକପୃଷ୍ଟଦ୍ଵପୃଷ୍ଟୋତ୍ତରଭେଦତଃ । ଦ୍ଵିଧୈକପୃଷ୍ଟୋ ଦ୍ଵିଵିଧଃ ସମସ୍ତୋ ଵ୍ଯସ୍ତ ଏଵ ଚ ।। ୩୪୩.

ଏହାକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କୁହାଯାଏ, ଉତ୍ତରରେ ଏକ କିମ୍ବା ଦୁଇ ଭାଗ ଥିବା ଅନୁଯାୟୀ ଭିନ୍ନତା ଅଛି; ଏକ ଭାଗିଆ ପ୍ରଶ୍ନ ଦୁଇ ପ୍ରକାର, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଓ ବ୍ୟସ୍ତ ରୂପ ମଧ୍ୟ ଦୁଇ ପ୍ରକାର।

ଦ୍ଵଯୋରପ୍ଯର୍ଥଯୋର୍ଗୁହ୍ଯମାନଶବ୍ଦା ପ୍ରହେଲିକା । ସା ଦ୍ଵିଧାର୍ଥୀ ଚ ଶାବ୍ଦୀ ଚ ତତ୍ରାର୍ଥୀ ଚାର୍ଥବୋଧତଃ ।। ୩୪୩.

ଦୁଇ ଅର୍ଥ ଥିବା ଶବ୍ଦ ଗୁପ୍ତ ରହିଲେ, ତାହାକୁ 'ପ୍ରହେଳିକା' କୁହାଯାଏ; ଏହା ଦୁଇ ପ୍ରକାର — ଅର୍ଥ ଆଧାରିତ ଓ ଶବ୍ଦ ଆଧାରିତ; ଏଠି ଅର୍ଥ ଆଧାରିତ ଅର୍ଥରେ ବୁଝାଯାଏ।

ଶବ୍ଦାଵବୋଧତଃ ଶାବ୍ଦୀ ପ୍ରାହୁଃ ଷୋଢା ପ୍ରହେଲିକାଂ । ଯସ୍ମିନ୍ ଗୁପ୍ତେଽପି ଵଲାକ୍ଯାଙ୍ଗେ ବାଵ୍ଯର୍ଥୋଽପାରମାର୍ଥିକଃ ।। ୩୪୩.

ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ବୁଝିଲେ, ତାହାକୁ 'ଶାବ୍ଦୀ' କୁହନ୍ତି; ଏଭଳି, ପ୍ରହେଳିକା ଛଅ ପ୍ରକାର। ଯେଉଁଠି ବାକ୍ୟର ଅଂଶରେ ଗୁପ୍ତ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ, ଚିନ୍ତିତ ଅର୍ଥ ପ୍ରକୃତ ଅର୍ଥ ନୁହେଁ।

ତଦଙ୍ଗଵିହିତାକାଙ୍‌କ୍ଷସ୍ତଦ୍‌ଗୁପ୍ତଂ ଗୂଢ଼ମପ୍ଯଦଃ । ଯତ୍ରାର୍ଥାନ୍ତରନିର୍ବାସୋ ଵାକ୍ଯାଙ୍ଗଚ୍ଯଵନାଦିଭିଃ ।। ୩୪୩.

ଯେତେବେଳେ କୌଣସି ବାକ୍ୟର ଅଂଶ ଆଶା କରାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ସେଠାରେ ସେଠି ଲୁଚିଥାଏ କିମ୍ବା ଗୁପ୍ତ ରହିଥାଏ, ଏବଂ ବାକ୍ୟର କୌଣସି ଅଂଶ ଛାଡ଼ି ଦେବା କିମ୍ବା ସ୍ଥାନାନ୍ତର କରିବା ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟ ଅର୍ଥ ପ୍ରକାଶ ପାଏ, ସେଉଠି ଏହି ପ୍ରକାର ନାମ ଦିଆଯାଏ।

ତଦଙ୍ଗଵିହିତାକାଙ୍କ୍ଷସ୍ତଚ୍ଚୁତଂ ସ୍ଯାଚ୍ଚତୁର୍ଵିଧମ୍ । ସ୍ଵରଵ୍ଯଞ୍ଜନଵିନ୍ଦୂନାଂ ଵିସର୍ଗସ୍ଯ ଚ ଵିଚ୍ଯୁତେଃ ।। ୩୪୩.

ଯେତେବେଳେ ବାକ୍ୟର କୌଣସି ଅଂଶ ଆଶା କରାଯାଏ, ଏବଂ ସେଠାରେ ତାହା ନଥାଏ, ଏହି ଅଭାବ ଚାରି ପ୍ରକାରର ହୁଏ—ସ୍ୱର, ବ୍ୟଞ୍ଜନ, ବିନ୍ଦୁ କିମ୍ବା ବିସର୍ଗ ଛାଡ଼ି ଦେବା।

ଦତ୍ତେପି ଯତ୍ର ଵାକ୍ଯାଙ୍ଗେ ଦ୍ଵିତୀଯୋର୍ଥଃ ପ୍ରତୀଯତେ । ତଦ୍ଦ୍ନ୍ତଦାହୁସ୍ତଦ୍ଭେଦାଃ ସ୍ଵରାଦ୍ଯୈଃ ପୂର୍ଵ୍ଵଵନ୍ମତାଃ ।। ୩୪୩.

ଯଦିଓ ବାକ୍ୟର କୌଣସି ଅଂଶ ଥାଏ, ତଥାପି ଯଦି ତାହାରୁ ଦ୍ୱିତୀୟ ଅର୍ଥ ବୁଝାଯାଏ, ସେଉଠି ଏହି ନାମ ଦିଆଯାଏ; ଏହାର ପ୍ରକାରଗୁଡ଼ିକ ସ୍ୱର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, ଯେପରି ପୂର୍ବରୁ କହାଯାଇଛି।

ଅପନୀତାକ୍ଷରସ୍ଥାନେ ନ୍ଯସ୍ତେ ଵର୍ଣାନ୍ତରେଽପି ଚ । ଭାସତେଽର୍ଥାନ୍ତରଂ ଯତ୍ର ଚ୍ଯୁତଦତ୍ତଂ ତଦୁଚ୍ଯତେ ।। ୩୪୩.

ଯେଉଁଠାରେ କୌଣସି ଅକ୍ଷର କାଢ଼ି ଦିଆଯାଏ ଏବଂ ସେଠାରେ ଅନ୍ୟ ଅକ୍ଷର ରଖାଯାଏ, ଏବଂ ଏହା ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟ ଅର୍ଥ ପ୍ରକାଶ ପାଏ, ଏହାକୁ 'ଛୁଟାଦତ୍ତ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ସୁଶ୍ଲିଷ୍ଟପଦ୍ଯମେକଂ ଯନ୍ନାନାଶ୍ଲୋକାଂଶନିର୍ମ୍ମିତମ୍ । ସା ମମସ୍ଯା ପରସ୍ଯାତ୍ମପରଯୋଃ କୃତିସଙ୍କରାତ୍ ।। ୩୪୩.

ଯେଉଁ ଏକ ସୁନିଯୁକ୍ତ ପଦ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ଶ୍ଲୋକର ଅଂଶ ଯୋଗେ ତିଆରି ହୋଇଥାଏ, ତାହାକୁ 'ମମସ୍ୟା' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, କାରଣ ଏଠାରେ ନିଜ ଓ ଅନ୍ୟର କୃତି ମିଶିଥାଏ।

ଦୁଃଖେନ କୃତମତ୍ଯର୍ଥଂ କଵିସାମର୍ଥ୍ଯସୂଚକମ୍ । ଦୁଷ୍କରଂ ନୀରସତ୍ଵେପି ଵିଦଗ୍ଧାନାଂ ମହୋତ୍ସଵଃ ।। ୩୪୩.

ଏହା ଏତେ ଦୁର୍ଲଭ ଓ କଠିନ ହେଉଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, କବିଙ୍କ ଦକ୍ଷତା ପ୍ରମାଣ କରେ; ଯଦିଓ ରସହୀନ ହେଉଥିବା ସମ୍ଭାବନା ରହିଥାଏ, ତଥାପି ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହାରେ ବଡ଼ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବନ୍ତି।

ନିଯମାଚ୍ଚ ଵିଦର୍ବାଚ୍ଚ ବନ୍ଧାଚ୍ଚ ଭଵତି ତ୍ରିଧା । କଵେଃ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ନିର୍ମ୍ମାଣରମ୍ଯସ୍ଯ ନିଯମଃ ସମୃତଃ ।। ୩୪୩.

ନିୟମ, ବିନ୍ୟାସ ଓ ଗଠନ ଦ୍ୱାରା ଏହା ତିନି ପ୍ରକାରର ହୁଏ; କବିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରମ୍ୟ କବିତା ତିଆରି ପାଇଁ ଏହି ନିୟମ ଦିଆଯାଇଛି।

ପ୍ରାତିଲୋମ୍ଯାନୁଲୋମ୍ଯଞ୍ଚ ଶବ୍ଦେନାର୍ଥେନ ଜାଯତେ । ଅନେକଧାଵୃତ୍ତଵର୍ଣଵିନ୍ଯାସୈଃ ଶିଲ୍ପକଲ୍ପନା ।। ୩୪୩.

ପଦ ଓ ଅର୍ଥରେ ପ୍ରତିଲୋମ ଓ ଅନୁଲୋମ ଭାବରେ, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଛନ୍ଦ ଓ ଅକ୍ଷର ବିନ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା କବିତାର କଳା ତିଆରି ହୁଏ।

ପ୍ରାତିଲୋମ୍ଯାନୁଲୋମ୍ଯଞ୍ଚ ଶବ୍ଦେନାର୍ଥେନ ଜାଯତେ । ଅନେକଧାଵୃତ୍ତଵର୍ଣଵିନ୍ଯାସୈଃ ଶିଲ୍ପକଲ୍ପନା ।। ୩୪୩.

ପଦ ଓ ଅର୍ଥରେ ପ୍ରତିଲୋମ ଓ ଅନୁଲୋମ ଭାବରେ, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଛନ୍ଦ ଓ ଅକ୍ଷର ବିନ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା କବିତାର କଳା ତିଆରି ହୁଏ।

ତତ୍ତତ୍ପ୍ରସିଦ୍ଧଵସ୍ତୂନାଂ ବନ୍ଧ ଇତ୍ଯଭିଧୀଯତେ । ଗୋମୂତ୍ରିକାର୍ଦ୍ଧଭ୍ରମଣେ ସର୍ଵ୍ଵତୋଭଦ୍ରମମ୍ବୁଜମ୍ ।। ୩୪୩.

ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବିଭିନ୍ନ ବନ୍ଧନ ପ୍ରକାରକୁ 'ବନ୍ଧ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହାରେ ଗୋମୂତ୍ରିକା, ଅର୍ଦ୍ଧଭ୍ରମଣ, ସର୍ବତୋଭଦ୍ର ଓ ପଦ୍ମ ରହିଛି।