ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଅଯୁକ୍ତଯୋରିଵ ମିଥୋ ଵାଚ୍ଯଵାଚକଯୋର୍ଦ୍ଵଯୋଃ । ଯୋଜନାଯୈ କଲ୍ପ୍ଯମାନା ଯୁକ୍ତିରୁତ୍ତା ମନୀଷିଭିଃ ।। ୩୪୨.

ଯେଉଁଠି ଦୁଇଟି ଅସଂଯୁକ୍ତ ବସ୍ତୁ, ଯଥା ବୋଲିବା ଓ ଅର୍ଥ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯୋଗ ଧାରଣା କରାଯାଏ, ଏହାକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଉପାୟ ବୋଲି କହନ୍ତି ।

ପଦଞ୍ଚୈଵ ପଦାର୍ଥଶ୍ଚ ଵାକ୍ଯାର୍ଥମେଵ ଚ । ଵିଷ୍ଯୋଽସ୍ଯାଃ ପ୍ରକାରଣଂ ପ୍ରପଞ୍ଚଶ୍ଚେତି ଷଡ୍‌ଵିଧଃ ।। ୩୪୨.

ଶବ୍ଦ, ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ, ବାକ୍ୟର ଅର୍ଥ, ବିଷୟ, ପ୍ରସଙ୍ଗ ଓ ବିସ୍ତାର—ଏହି ଛଅ ପ୍ରକାର ଏହାର କ୍ଷେତ୍ର ।

ଗୁମ୍ଫନା ରଚନାଚର୍ଯ୍ଯା ଶବ୍ଦାର୍ଥକ୍ରମଗୋଚରା । ଶବ୍ଦାନୁକାରାଦର୍ଥାନୁପୂର୍ଵ୍ଵାର୍ଥେଯଂ କ୍ରମାତ୍ତ୍ରିଧା ।। ୩୪୨.

ଗଠନ, ରଚନାର କୌଶଳ ଓ ଶବ୍ଦ-ଅର୍ଥର କ୍ରମ—ଶବ୍ଦର ଅନୁକରଣ, ଅର୍ଥର କ୍ରମିକ ଅନୁସରଣ ଦ୍ୱାରା, ଏହିପରି ତିନି ପ୍ରକାର ରହିଛି ।

ଉକ୍ତିପତ୍ଯୁକ୍ତିମଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ଵାକୋଵାକ୍ଯଂ ଦ୍ଵିଧୈଵ ତତ୍ । ଋଜୁଵକ୍ରୋକ୍ତିଭେଦେନ ତତ୍ରାଦ୍ଯଂ ସହଜଂ ଵଚଃ ।। ୩୪୨.

ଯେଉଁ କଥା ଆଉ ଏକ କଥାକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ସେଉଁଠି ଉକ୍ତିପତ୍ୟୁକ୍ତି ବୋଲାଯାଏ । ଏହା ଦୁଇପ୍ରକାର—ସିଧାସଳଖ ଓ ବାକ୍ର କଥା ଭେଦରେ, ତାହାର ପ୍ରଥମଟି ସ୍ୱାଭାବିକ କଥା ।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ସ୍ଯାଦାଵୃତ୍ତିରନୁପ୍ରାସୋ ଵର୍ଣାନାଂ ପଦଵାକ୍ଯଯୋଃ । ଏକଵର୍ଣାଽନେକଵର୍ଣାଵୃତ୍ତେର୍ଵ୍ଵର୍ଣଗୁଣୋ ଦ୍ଵିଧା ।। ୩୪୩.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ଅନୁପ୍ରାସ ହେଉଛି ଏକ ଅଥବା ଅନେକ ଅକ୍ଷର, ଶବ୍ଦ କିମ୍ବା ବାକ୍ୟରେ ପୁନରାବୃତ୍ତି । ଏହିପରି ଅକ୍ଷରର ଗୁଣ ଦୁଇପ୍ରକାର—ଏକ ଅକ୍ଷରର ପୁନରାବୃତ୍ତି କିମ୍ବା ଅନେକ ଅକ୍ଷରର ।

ଏକଵର୍ଣଗତାଵୃତ୍ତେର୍ଜ୍ଜାଯନ୍ତେ ପଞ୍ଚ ଵୃତ୍ତଯଃ । ମଧୁରା ଲଲିତା ପ୍ରୌଢା ଭଦ୍ରା ପରୁଷଯା ସହ ।। ୩୪୩.

ଏକ ଅକ୍ଷରର ପୁନରାବୃତ୍ତିରୁ ପାଞ୍ଚଟି ଶୈଳୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ: ମଧୁର, ଲଳିତ, ପ୍ରଉଢ଼, ଭଦ୍ର ଓ କଠୋର ।

ମଧୁରାଯାଶ୍ଚ ଵର୍ଗାନ୍ତାଦଧୋ ଵର୍ଗ୍ଯା ରଣୌ ସ୍ଵନୌ। ହ୍ରସ୍ଵସ୍ଵରେଣାନ୍ତରିତୌ ସଂଯୁକ୍ତତ୍ଵଂ ନକାରଯୋଃ ।। ୩୪୩.

ମଧୁର ଶୈଳୀରେ ଅକ୍ଷରଗୁଡ଼ିକ ଶ୍ରେଣୀର ଶେଷରେ, ତଳେ, ଯୁଦ୍ଧ ଧ୍ୱନିରେ, କିମ୍ବା ହ୍ରସ୍ୱ ସ୍ୱର ଦ୍ୱାରା ଅଲଗା ହୋଇଥାଏ, ଏବଂ ନକାରର ଯୁଗଳ ଥାଏ ।

ନ କାର୍ଯ୍ଯା ଵର୍ଣ୍ଯଵର୍ଣାନାମାଵୃତ୍ତିଃ ପଞ୍ଚମାଧିକା । ମ୍ହାପ୍ରାଣୋଷ୍ମସଂଯୋଗପ୍ରଵିମୁକ୍ତଲଘୂତ୍ତରୌ ।। ୩୪୩.

ଅଉଚିତ୍ୟ ଅକ୍ଷର ଅଥବା ଉଚ୍ଚାରଣ ଅସମ୍ଭବ ଅକ୍ଷର ପାଞ୍ଚ ଥରରୁ ଅଧିକ ପୁନରାବୃତ୍ତି କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ । ହଳକା ଅକ୍ଷର ମାନେ ମହାପ୍ରାଣ ଓ ଉଷ୍ମ ଯୁଗଳ ରହିଥାଏ ନାହିଁ ।

ଲଲିତା ବଲଭୂଯିଷ୍ଠା ପ୍ରୌଢା ଯା ପଣଵର୍ଗଜା । ଊଦ୍‌ର୍ଧ୍ଵଂ ରେଫେଣ ଯୁଜ୍ଯନ୍ତେ ନଟଵର୍ଗୋନପଞ୍ଚମାଃ ।। ୩୪୩.

ଲଳିତ ଶୈଳୀ ସବୁଠାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ପ୍ରଉଢ଼ ଶୈଳୀ ଅକ୍ଷର ଶ୍ରେଣୀରୁ ଆସେ । ଉପରେ ଏହା ର ଅକ୍ଷର ସହିତ ଯୁକ୍ତ ହୁଏ, ଏବଂ ଶ୍ରେଣୀର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅକ୍ଷର ପଞ୍ଚମ ନୁହେଁ ।

ଭଦ୍ରାଯାଂ ପରିଶିଷ୍ଟାଃ ସ୍ଯୁଃ ପରୁଷା ସାଽଭିଧୀଯତେ । ଭଵନ୍ତି ଯସ୍ଯାମୂଷ୍ମାଣଃ ସଂଯୁକ୍ତାସ୍ତତ୍ତଦକ୍ଷରୈଃ ।। ୩୪୩.

ଭଦ୍ର ଶୈଳୀରେ ଅବଶିଷ୍ଟ ଅକ୍ଷର ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ । ଯେଉଁ ଶୈଳୀକୁ କଠୋର ବୋଲାଯାଏ, ସେଠି ଉଷ୍ମ ଅକ୍ଷର ତାଦିଆ ଅକ୍ଷର ସହିତ ଯୁକ୍ତ ହୁଏ ।

ଅକାରଵର୍ଜ୍ଜମାଵୃତ୍ତିଃ ସ୍ଵରାଣାମତିଭୂଯସୀ । ଅନୁସ୍ଵାରଵିଶର୍ଗୌ ଚ ପାରୁଷ୍ଯାଯ ନିରନ୍ତରୌ ।। ୩୪୩.

ଅକାର ବ୍ୟତୀତ ଅତିରିକ୍ତ ସ୍ୱରର ପୁନରାବୃତ୍ତି, ଏବଂ ଅନୁସ୍ୱାର ଓ ବିସର୍ଗ ଏକାଠି ଥିଲେ, କଠୋରତା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ।

ଶଷସା ରେଫସଂଯୁକ୍ତାଶ୍ଚାକାରଶ୍ଚାପି ଭୂଯସା । ଅନ୍ତସ୍ଥାଭିନ୍ନମାଭ୍ଯାଞ୍ଚ ହଃ ପାରୁଷ୍ଯାଯ ସଂଯୁତଃ ।। ୩୪୩.

ଯେଉଁ ଅକ୍ଷର 'ଷ' ଓ 'ର' ମିଶିଥାଏ, ଏବଂ 'କ' ଅକ୍ଷର ବହୁତ ବେଳେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ, ସେମାନେ ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟରେ ଅଲଗା ହେଉନାହିଁ, ଏବଂ 'ହ' ଅକ୍ଷର କଠୋର ଭାବରେ ଉଚ୍ଚାରିତ ହେଲେ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଧ୍ୟାନ ଦେବା ଉଚିତ।

ଅନ୍ଯଥାପି ଗୁରୁର୍ଵର୍ଣଃ ସଂଯୁକ୍ତେ ପରିପନ୍ଥିନି । ପାରୁଷ୍ଯାଯାଦିମାଂସ୍ତତ୍ର ପୂଜିତା ନ ତୁ ପଞ୍ଚମୀ ।। ୩୪୩.

ଯଦି ଅନ୍ୟ ଭାବରେ କୌଣସି ବ୍ୟଞ୍ଜନ ଅନ୍ୟ ଏକ ବ୍ୟଞ୍ଜନ ସହିତ ଦୁର୍ଲଭ ଭାବରେ ଯୋଗ ହୁଏ, ତେବେ ସେଠାରେ ଏହା କଠୋର ମନ୍ତ୍ରଣା ହେବ, କିନ୍ତୁ ପଞ୍ଚମ ବ୍ୟଞ୍ଜନକୁ ସମ୍ମାନ ଦିଆଯାଏ ନାହିଁ।

ଦ୍ରାଵଣି ମାଧଵୀ ପଞ୍ଚଵର୍ଣାନ୍ତସ୍ଥୋଷ୍ମଭିଃ କ୍ରମାତ୍ । ଅନେକଵର୍ଣାଵୃତ୍ତିର୍ଯା ଭିନ୍ନାର୍ଥପ୍ରତିପାଦିକା ।। ୩୪୩.

ଦ୍ରବ୍ୟାତ୍ମକ ଧ୍ୱନି, 'ମ' ଅକ୍ଷର ଏବଂ ପାଞ୍ଚ ଅକ୍ଷରୀ 'ମାଧବୀ', ଏହା ସିବିଲାଣ୍ଟ ସହିତ କ୍ରମରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଓ ପରେ ଥାଏ, ଏବଂ ଯାହାର ଅନେକ ଅକ୍ଷର ଓ ଭିନ୍ନ ଅର୍ଥ ରହିଛି, ତାହାକୁ 'ଯମକ' କୁହାଯାଏ।

ଯମକଂ ସାଵ୍ଯପେତଞ୍ଚ ଵ୍ଯପେତଞ୍ଚେତି ତଦ୍‌ଦ୍ଵିଧା । ଆନନ୍ତର୍ଯାଦଵ୍ଯପେତଂ ଵ୍ଯପେତଂ ଵ୍ଯଵଧାନତଃ ।। ୩୪୩.

'ଯମକ' ଦୁଇ ପ୍ରକାରର — ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଓ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ। ଯେଉଁଠି ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ବିରାମ ନାହିଁ, ସେଉଁଠିକୁ 'ଅବ୍ୟପେତ', ଏବଂ ଯେଉଁଠି ବିରାମ ଅଛି, ସେଉଁଠିକୁ 'ବ୍ୟପେତ' କୁହାଯାଏ।

ଦ୍ଵୈଵିଧ୍ଯେନାନଯୋଃ ସ୍ଥାନପାଦଭେଦାଚ୍ଚତୁର୍ଵିଧମ୍ । ଆଦିପାଦାଦିମଧ୍ଯାନ୍ତେଷ୍ଵେକଦ୍ଵିତ୍ରିନିଯୋଗତଃ ।। ୩୪୩.

ଏହି ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଭିନ୍ନତା ଓ ପଦରେ ସ୍ଥାନାନ୍ତର ହେତୁ, ଚାରି ପ୍ରକାର ହୁଏ — ଆରମ୍ଭରେ, ମଧ୍ୟରେ, ଶେଷରେ କିମ୍ବା ଏକ, ଦୁଇ, ତିନି ସ୍ଥାନରେ ମିଶିଥାଏ।

ସପ୍ତଧା ସପ୍ତପୂର୍ଵେଣ୫ ଚେତ୍ ପାଦେନୋତ୍ତରୋତ୍ତରଃ । ଏକଦ୍ଵିତ୍ରିପଦାରମ୍ଭସ୍ତୁଲ୍ଯଃ ଷୋଢା ତଦାପରଂ ।। ୩୪୩.

ପୂର୍ବରୁ ଥିବା ସାତ ପ୍ରକାର ଭିନ୍ନତା ସହିତ, ପରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପଦ ଏକ, ଦୁଇ କିମ୍ବା ତିନି ପଦ ଆରମ୍ଭ କଲେ, ପରବର୍ତ୍ତୀ ଭିନ୍ନତା ଛଅ ପ୍ରକାର ଏବଂ ସମାନ ହୁଏ।

ତୃତୀଯଂ ତ୍ରିଵିଧଂ ପାଦସ୍ଯାଦିମଧ୍ଯାନ୍ତଗୋଚରମ୍ । ପାଦାନ୍ତଯମକଞ୍ଚୈଵ କାଞ୍ଚୀଯମକମେଵ ଚ ।। ୩୪୩.

ତୃତୀୟ ପ୍ରକାର ତିନିଭାଗର — ପଦର ଆରମ୍ଭ, ମଧ୍ୟ ଓ ଶେଷରେ ଘଟେ; ଏହା ସହିତ 'ପଦାନ୍ତ-ଯମକ' ଏବଂ 'କାଞ୍ଚୀ-ଯମକ' ମଧ୍ୟ ଅଛି।

ସଂସର୍ଗଯମକଞ୍ଚୈଵ ଵିକ୍ରାନ୍ତଯମକନ୍ତଥା । ପାଦାଦିଯମକଞ୍ଚୈଵ ତଥାମ୍ରେଡିତମେଵ ଚ ।। ୩୪୩.

'ସଂସର୍ଗ-ଯମକ', 'ବିକ୍ରାନ୍ତ-ଯମକ', 'ପଦାଦି-ଯମକ' ଏବଂ 'ଅମ୍ରେଡ଼ିତ-ଯମକ' ମଧ୍ୟ ଅଛି।

ଚତୁର୍ଵ୍ଯଵସିତଞ୍ଚୈଵ ମାଲାଯମକମେଵ ଚ । ଦଶଧା ଯମକଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ତଦ୍ଭେଦା ବହଵୋଽପରେ ।। ୩୪୩.

'ଚତୁର୍ବ୍ୟବସିତ' ଏବଂ 'ମାଳା-ଯମକ' ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି; ଏଭଳି, ଯମକ ଦଶ ପ୍ରକାର, ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅନେକ ଉପପ୍ରକାର ଅଛି।

ସ୍ଵତନ୍ତ୍ରସ୍ଯାନ୍ଯତନ୍ତ୍ରସ୍ଯ ପଦସ୍ଯାଵର୍ତ୍ତନା ଦ୍ଵିଧା । ଭିନ୍ନପ୍ରଯୋଜନପଦସ୍ଯାଵୃତ୍ତିଂ ତ୍ଵେକତ୍ର ଵିଗ୍ରାହାତ୍ ।। ୩୪୩.

ସ୍ୱାଧୀନ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର କଥାର ପୁନରାବୃତ୍ତି ଦୁଇ ପ୍ରକାର; କିନ୍ତୁ ଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଥିବା କଥା ଯଦି ଅଲଗା ହୁଏ, ସେଉଁଠି ଏହାକୁ ଏକ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ।

ଦ୍ଵଯୋରାଵୃତ୍ତପଦଯୋଃ ସମସ୍ତା ସ୍ଯାତ୍ସମାସତଃ । ଅସମାସାତ୍ତଯୋର୍ଵ୍ଯସ୍ତା ପାଦେ ତ୍ଵେକତ୍ର ଵିଗ୍ରହାତ୍ ।। ୩୪୩.

ଦୁଇଟି ପୁନରାବୃତ୍ତି ହୋଇଥିବା କଥା ଯଦି ଏକଠା ହୁଏ, ତେବେ ଏହାକୁ 'ସମସ୍ତ' କୁହାଯାଏ; ଯଦି ଏକଠା ନୁହେଁ, ତେବେ 'ବ୍ୟସ୍ତ'; ଏବଂ ଏକ ପଦରେ ଅଲଗା ହେଲେ, ଏହାକୁ ଏକ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ।

ଵାକ୍ଯସ୍ଯାଵୃତ୍ତିରପ୍ଯେଵଂ ଯଥାସମ୍ଭଵମିଷ୍ଯତେ । ଅଲଙ୍କାରାଦ୍ଯନୁପ୍ରାସୋ ଲଘୁମଧ୍ଯେଵମର୍ହଣାତ୍ ।। ୩୪୩.

ବାକ୍ୟର ପୁନରାବୃତ୍ତି ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ସ୍ୱୀକୃତ; ଅଳଙ୍କାର ମଧ୍ୟରେ 'ଅନୁପ୍ରାସ' କୁ ତାହାର ଗୁଣ ଅନୁଯାୟୀ ହାଲୁକା, ମଧ୍ୟମ କିମ୍ବା ଉତ୍ତମ ମନାଯାଏ।

ଯଯା କଯାଚିଦ୍‌ଵୃତ୍ଯା ଯତ୍ ସମାନମନୁଭୂଯତେ । ତଦ୍ରୂପାଦିପଦାସତ୍ତିଃ ସାନୁପ୍ରାସା ରସାଵହା ।। ୩୪୩.

ଯେଉଁ କୌଣସି ପ୍ରକାର ପୁନରାବୃତ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସମାନତା ଅନୁଭୂତି ହୁଏ, ସେଉଁଠି ଶବ୍ଦର ସଂଯୋଗକୁ 'ଅନୁପ୍ରାସ' କୁହାଯାଏ, ଯାହା ରସ ଆଣେ।

ଗୋଷ୍ଠ୍ଯାଂ କୁତୂହଲାଧ୍ଯାଯୀ ଵାଗ୍ବନ୍ଧଶ୍ଚିତ୍ରମୁଚ୍ଯତେ । ପ୍ରଶ୍ନଃ ପ୍ରହେଲିକା ଗୁପ୍ତଂ ଚ୍ଯୁତଦକ୍ତେ ତଥୋଭଯମ୍ ।। ୩୪୩.

ସଭାରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଭାବରେ ପଢ଼ାଯାଉଥିବା କବିତାକୁ 'ଚିତ୍ରମ୍' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ପ୍ରଶ୍ନ, ପ୍ରହେଳିକା, ଗୁପ୍ତ କଥା, ଛାଡ଼ିଦିଆଯାଇଥିବା କଥା ଏବଂ ଦୁଇଁଟି ମିଶିଥିବା ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ।

ସମସ୍ଯା ସପ୍ତ ତଦ୍‌ଭେଦା ନାନାର୍ଥସ୍ଯାନୁଯୋଗତଃ । ଯତ୍ର ପ୍ରଦୀଯତେ ତୁଲ୍ଯଵର୍ଣଵିନ୍ଯାସମୁତ୍ତରଂ ।। ୩୪୩.

'ସମସ୍ୟା' ସାତ ପ୍ରକାର, ଏହି ଭିନ୍ନତା ଅନୁଯାୟୀ, ଭିନ୍ନ ଅର୍ଥ ଉଦ୍ଧେଶ୍ୟରେ; ଯେଉଁଠି ସମାନ ଅକ୍ଷର ବିନ୍ୟାସରେ ଉତ୍ତର ଦିଆଯାଏ।

ସ ପ୍ରଶ୍ନଃ ସ୍ଯାଦେକପୃଷ୍ଟଦ୍ଵପୃଷ୍ଟୋତ୍ତରଭେଦତଃ । ଦ୍ଵିଧୈକପୃଷ୍ଟୋ ଦ୍ଵିଵିଧଃ ସମସ୍ତୋ ଵ୍ଯସ୍ତ ଏଵ ଚ ।। ୩୪୩.

ଏହାକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କୁହାଯାଏ, ଉତ୍ତରରେ ଏକ କିମ୍ବା ଦୁଇ ଭାଗ ଥିବା ଅନୁଯାୟୀ ଭିନ୍ନତା ଅଛି; ଏକ ଭାଗିଆ ପ୍ରଶ୍ନ ଦୁଇ ପ୍ରକାର, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଓ ବ୍ୟସ୍ତ ରୂପ ମଧ୍ୟ ଦୁଇ ପ୍ରକାର।

ଦ୍ଵଯୋରପ୍ଯର୍ଥଯୋର୍ଗୁହ୍ଯମାନଶବ୍ଦା ପ୍ରହେଲିକା । ସା ଦ୍ଵିଧାର୍ଥୀ ଚ ଶାବ୍ଦୀ ଚ ତତ୍ରାର୍ଥୀ ଚାର୍ଥବୋଧତଃ ।। ୩୪୩.

ଦୁଇ ଅର୍ଥ ଥିବା ଶବ୍ଦ ଗୁପ୍ତ ରହିଲେ, ତାହାକୁ 'ପ୍ରହେଳିକା' କୁହାଯାଏ; ଏହା ଦୁଇ ପ୍ରକାର — ଅର୍ଥ ଆଧାରିତ ଓ ଶବ୍ଦ ଆଧାରିତ; ଏଠି ଅର୍ଥ ଆଧାରିତ ଅର୍ଥରେ ବୁଝାଯାଏ।

ଶବ୍ଦାଵବୋଧତଃ ଶାବ୍ଦୀ ପ୍ରାହୁଃ ଷୋଢା ପ୍ରହେଲିକାଂ । ଯସ୍ମିନ୍ ଗୁପ୍ତେଽପି ଵଲାକ୍ଯାଙ୍ଗେ ବାଵ୍ଯର୍ଥୋଽପାରମାର୍ଥିକଃ ।। ୩୪୩.

ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ବୁଝିଲେ, ତାହାକୁ 'ଶାବ୍ଦୀ' କୁହନ୍ତି; ଏଭଳି, ପ୍ରହେଳିକା ଛଅ ପ୍ରକାର। ଯେଉଁଠି ବାକ୍ୟର ଅଂଶରେ ଗୁପ୍ତ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ, ଚିନ୍ତିତ ଅର୍ଥ ପ୍ରକୃତ ଅର୍ଥ ନୁହେଁ।