ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଗଜଦନ୍ତୋ ଵହିସ୍ତମ୍ଭୋ ଵର୍ଦ୍ଧମାନୋଽପରେ କରାଃ । ଉରଃ ପଞ୍ଚଵିଧଂ ସ୍ଯାତ୍ତୁ ଆଭୁଗ୍ନନର୍ତ୍ତନାଦିକମ୍ ।। ୩୪୧.

ଗଜଦନ୍ତ, ବହିଷ୍ଠମ୍ଭ, ବୃଦ୍ଧିମାନ—ଏହାମାନେ ଅନ୍ୟ ହସ୍ତମୁଦ୍ରା। ଛାତି ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାରର: ଆଲିଙ୍ଗନ, ନୃତ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ।

ଉଦରନ୍ଦୁରତିକ୍ଷାମଂ ଖଣ୍ଡଂ ପୂର୍ଣମିତି ତ୍ରିଧା । ପାର୍ଶ୍ଵଯୋଃ ପଞ୍ଚକର୍ମ୍ମାଣି ଜଙ୍ଘାକର୍ମ ଚ ପଞ୍ଚଵା ।। ୩୪୧.

ପେଟକୁ ତିନି ପ୍ରକାରରେ ବିଭାଜନ କରାଯାଇଛି—କେବେ ଗହିର, କେବେ ଦୁଃଖରେ ଶୁଷ୍କ, ଏବଂ କେବେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅବସ୍ଥାରେ ଥାଏ। ପାର୍ଶ୍ୱ ଦୁଇ ପଟେ ପାଞ୍ଚଟି କାର୍ଯ୍ୟ ହୁଏ, ଏହିପରି ଦୁଇ ଜଂଘାରେ ମଧ୍ୟ ପାଞ୍ଚଟି କାର୍ଯ୍ୟ ଅଛି।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ଆଭିମୁଖ୍ଯନ୍ନଯନ୍ନର୍ଥାନ୍ଵିଜ୍ଞେଯୋଽଭିନଯୋ ବୁଧୈଃ । ଚତୁର୍ଦ୍ଧା ସମ୍ଭଵଃ ସତ୍ତ୍ଵାଵାଗଙ୍ଗାହରଣାଶ୍ରଯଃ ।। ୩୪୨.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ—ବୁଦ୍ଧିମାନ୍‌ମାନେ ଜାଣିବେ, ଅଭିନୟ ମାନେ ଅର୍ଥକୁ ସିଧାସଳଖ ଭାବେ ପ୍ରକାଶ କରିବା। ଏହା ଚାରିପ୍ରକାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ—ଭାବ, କଥା, ଦେହ ଓ ଉପଯୋଗରୁ।

ସ୍ତମ୍ଭାଦିଃ ସାତ୍ତ୍ଵିକୋ ଵାଗାରମ୍ଭୋ ଵାଚିକ ଆଙ୍ଗିକଃ । ଶରୀରାରମ୍ଭ ଆହାର୍ଯ୍ଯୋ ବୁଦ୍ଧ୍ଯାରମ୍ଭପ୍ରଵୃତ୍ତଯଃ ।। ୩୪୨.

ଯେଉଁଠି ନିର୍ବିକାର ଅବସ୍ଥା ଆସେ, ସେଠି ଭାବର ଆରମ୍ଭ; କଥା ଦ୍ୱାରା କଥାର ଆରମ୍ଭ; ଦେହ ଚଳାଚଳ ଦ୍ୱାରା ଦେହର ଆରମ୍ଭ; ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଉପଯୋଗର ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।

ରସାଦିଵିନିଯୋଗୋଽଥ କଥ୍ଯତେ ହ୍ଯଭିମାନତଃ । ତମନ୍ତରେଣ ସର୍ଵ୍ଵେଷାମପାର୍ଥୈଵ ସ୍ଵତନ୍ତ୍ରତା ।। ୩୪୨.

ରସ ଓ ଏହାଦିକୁ କେମିତି ବ୍ୟବହାର କରାଯିବ, ତାହା ଅଭିମାନ ଅନୁସାରେ କୁହାଯାଇଛି। ଏହି ଅଭିମାନ ଛାଡ଼ି, ସବୁଠାରୁ ସ୍ୱାଧୀନତା ଅର୍ଥହୀନ ହୁଏ।

ସମ୍ଭୋଗୋ ଵିପ୍ରଲମ୍ଭଶ୍ଚ ଶ୍ରୃଙ୍ଗାରଃ ସ ଚତୁର୍ଵିଧଃ । ପୂର୍ଵ୍ଵାନୁରାଗମାନାଖ୍ଯଃ ପ୍ରଵାସକରୁଣାତ୍ମକଃ ।। ୩୪୨.

ସମ୍ମିଳନ ଓ ବିଚ୍ଛେଦ — ଏହି ଦୁଇଟି ଭାବ ମଧ୍ୟରେ ଶୃଙ୍ଗାର ଚାରି ପ୍ରକାର ରୂପ ଅଛି । ପ୍ରଥମଟିକୁ ପୂର୍ବ ଆସକ୍ତି, ଦ୍ୱିତୀୟକୁ ଆକାଂକ୍ଷା, ତୃତୀୟକୁ ଆଶା, ଚତୁର୍ଥକୁ ବିଚ୍ଛେଦର ଦୁଃଖ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।

ଵିପ୍ରଲମ୍ଭାଭିଦାନୋ ଯଃ ଶ୍ରୃଙ୍ଗାର ଉପଚୀଯତେ । ଆଲମ୍ଵନଵିଶେଷୈଶ୍ଚ ତଦ୍ଵିଶେଷୈର୍ନ୍ନିରନ୍ତରଃ ।। ୩୪୨.

ଯେ ଶୃଙ୍ଗାର ଭାବକୁ ବିଚ୍ଛେଦ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ବିଶେଷ ଆଧାର ଓ ତାହାର ବିଶେଷତା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଭାବ ସବୁବେଳେ ବଢ଼ିଯାଏ ।

ଏତେଭ୍ଯୋଽନ୍ଯତରଂ ଜାଯମାନସମ୍ଭୋଗଲକ୍ଷଣମ୍ । ଵିଵର୍ତ୍ତତେ ଚତୁର୍ଦ୍ଧୈଵ ନ ଚ ପ୍ରାଗତିଵର୍ତ୍ତତେ ।। ୩୪୨.

ଏହି ସବୁ ଭିତରୁ ଯେକୌଣସି ଏକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହା ସମ୍ମିଳନର ଲକ୍ଷଣ ଧାରଣ କରେ; ଏହା ଚାରି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରୂପରେ ବିକାଶ ପାଏ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଭାବରେ ଚାଲିନଥାଏ ।

ସ୍ତ୍ରୀପୁଂସଯୋସ୍ତଦୁଦଯସ୍ତସ୍ଯ ନିର୍ଵିର୍ତ୍ତିକାରତିଃ । ନିଖିଲାଃ ସାତ୍ତ୍ଵିକାସ୍ତତ୍ର ଵୈଵର୍ଣ୍ଯପ୍ରଲଯୌ ଵିନା ।। ୩୪୨.

ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ପୁରୁଷ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଭାବ ଉଦୟ ହେଲେ, ସେଠାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣତା ଆସେ; ସମସ୍ତ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଭାବ ଏଠାରେ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ରଙ୍ଗ ହରାଇଯିବା ଓ ମୂର୍ଛା ବ୍ୟତୀତ ।

ଧର୍ମ୍ମାର୍ଥକାମମୋକ୍ଷୈଶ୍ଚ ଶ୍ରୃଙ୍ଗାର ଉପଚୀଯତେ । ଆଲମ୍ଵନଵିଶେଷୈଶ୍ଚ ତଦ୍ଵିଶେଷୈର୍ନ୍ନିରନ୍ତରଃ ।। ୩୪୨.

ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦ୍ୱାରା ଶୃଙ୍ଗାର ଭାବ ବଢ଼ିଯାଏ; ଏହିପରି ବିଭିନ୍ନ ବିଶେଷ ଆଧାର ଓ ତାହାର ବିଶେଷତା ଦ୍ୱାରା ଏହା ସବୁବେଳେ ବଢ଼ିଥାଏ ।

ଶ୍ରୃଙ୍ଗାରଂ ଦ୍ଵିଵିଧଂ ଵିଦ୍ଯାଦ୍ଵାଙ୍‌ନେପଥ୍ଯକ୍ରିଯାତ୍ମକମ୍ । ହାସଶ୍ଚତୁର୍ଵ୍ଵିଧୋଽଲକ୍ଷଯଦନ୍ତଃ ସ୍ମିତ ଇତୀରିତଃ ।। ୩୪୨.

ଶୃଙ୍ଗାର ଦୁଇ ପ୍ରକାର — କଥା ଓ ପୋଶାକ-କ୍ରିୟା ସମ୍ପର୍କିତ । ହାସ୍ୟ ଚାରି ପ୍ରକାର: ହଳୁକ ହସ, ମୃଦୁ ହସ, ଖୋଲା ହସ ଓ ଅତିରିକ୍ତ ହସ ।

କିଞ୍ଚିଲ୍ଲକ୍ଷିତଦନ୍ତାଗ୍ରଂ ହସିତଂ ଫୁଲ୍ଲଲୋଚନମ୍ । ଵିହସିତଂ ସସ୍ଵନଂ ସ୍ଯାଜ୍ଜିହ୍ମୋପହସିତନ୍ତୁ ତତ୍ ।। ୩୪୨.

ଅତି ସାନ୍ନା ଦାନ୍ତ ଦେଖାଯାଏ — ଏହାକୁ 'ସ୍ମିତ' କୁହାଯାଏ; ଫୁଲିଥିବା ଚକ୍ଷୁ ସହିତ ହସିବାକୁ 'ହସିତ', ଶବ୍ଦ ସହିତ ହସିବାକୁ 'ବିହସିତ', ଓ ବାଙ୍କା କିମ୍ବା ଉପହାସ ହସକୁ 'ଉପହସିତ' କୁହାଯାଏ ।

ସଶବ୍ଦଂ ପାପହସିତମଶବ୍ଦମତିହାସିତଂ । ଯଶ୍ଚାସୌ କରୁଣୋ ନାମ ସ ରସସ୍ତ୍ରିଵିଧୋ ଭଵେତ୍ ।। ୩୪୨.

ଯେ ହସରେ ଶବ୍ଦ ଥାଏ, ସେଠାରେ ପାପ ହସ; ଯେଉଁଠାରେ ଶବ୍ଦ ନାହିଁ, ସେଠାରେ ବଡ଼ ହସ । ଏବଂ ଯାହାକୁ କରୁଣା କୁହାଯାଏ, ସେ ରସ ତିନି ପ୍ରକାର ହୁଏ ।

ଧର୍ମ୍ମୋପଘାତଜଶ୍ଚିତ୍ତଵିଲାସଜନିତସ୍ତଥା । ଶୋକଃ ଶୋକାଦ୍ଭଵେତ୍ ସ୍ଥାଯୀକଃ କ୍ରୋଧଃ ସ୍ଵେଦୋ ରୋମାଞ୍ଚଵେପଥୁଃ ।। ୩୪୨.

ଧର୍ମ ନାଶ ଦ୍ୱାରା କିମ୍ବା ମନର ଖେଳ ଦ୍ୱାରା ଶୋକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହି ଶୋକରୁ ଦୃଢ଼ ଭାବ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ, ସହିତ କ୍ରୋଧ, ଘମ, ଚମରା ଓ କମ୍ପନ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ ।

ଅଙ୍କନେପଥ୍ଯଵାକ୍ଯୈଶ୍ଚ ରୌଦ୍ରୋଽପି ତ୍ରିଵିଧୋ ରସଃ । ତସ୍ଯ ନିର୍ଵର୍ତ୍ତକଃ କ୍ରୋଧଃ ସ୍ଵେଦୋ ରୋମାଞ୍ଚଵେପଥୁଃ ।। ୩୪୨.

ଅଙ୍ଗ ଭାଙ୍ଗି, ପୋଶାକ ଓ କଥା ଦ୍ୱାରା ରୌଦ୍ର ରସ ମଧ୍ୟ ତିନି ପ୍ରକାର ହୁଏ; ଏହାର ଉତ୍ପାଦକ କ୍ରୋଧ, ଘମ, ଚମରା ଓ କମ୍ପନ ।

ଦାନଵୀରୋ ଧର୍ମଵୀରୋ ଯୁଦ୍ଧଵୀର ଇତି ତ୍ରଯମ୍ । ଵୀରସ୍ତସ୍ଯ ଚ ନିଷ୍ପତ୍ତିହେତୁରୁତ୍ସାହ ଇଷ୍ଯତେ ।। ୩୪୨.

ଦାନବୀର, ଧର୍ମବୀର ଓ ଯୁଦ୍ଧବୀର — ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ଭାବରେ ବୀର ରସ ଅଛି । ଏହାର କାରଣ ହେଉଛି ଉତ୍ସାହ ।

ଆରମ୍ଭେଷୁ ଭଵେଦ୍ଯତ୍ର ଵୀରମେଵାନୁଵର୍ତ୍ତତେ । ଭଯାନକୋ ନାମ ରସସ୍ତସ୍ଯ ନିର୍ଵର୍ତକଂ ଭଯଂ ।। ୩୪୨.

ଯେଉଁଠାରେ ଆରମ୍ଭରେ ଉତ୍ସାହ ରହିଥାଏ, ସେଠାରେ ବୀର ରସ ବ୍ୟାପ୍ତି ହୁଏ । ଭୟଙ୍କର ରସର ଉତ୍ପାଦକ ହେଉଛି ଭୟ ।

ଉଦ୍ଵେଜନଃ କ୍ଷୋଭଣଶ୍ଯ ଵୀଭତ୍ସୋ ଦ୍ଵିଵିଧଃ ସ୍ମୃତଃ । ଉଦ୍ଵେଜନଃ ସ୍ଯାତ୍ ପ୍ଲୁତ୍ଯାଦ୍ଯୈଃ କ୍ଷୋଭଣୋ ରୁଧିରାଦିଭିଃ ।। ୩୪୨.

ଘୃଣା ଦୁଇ ପ୍ରକାର ବୋଲି ମନ୍ତ୍ରଣା କରାଯାଏ — ଉତ୍ତେଜକ ଓ ବିକ୍ଷୋଭକ । ମଳ ଇତ୍ୟାଦି ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତେଜନ ହୁଏ, ରକ୍ତ ଇତ୍ୟାଦି ଦ୍ୱାରା ବିକ୍ଷୋଭ ହୁଏ ।

ଜୁଗୁପ୍ସାରମ୍ଭିକା ତସ୍ଯ ସାତ୍ତ୍ଵିକାଂଶୋ ନିଵର୍ତ୍ତତେ । କାଵ୍ଯଶୋଭାକରାନ୍ ଧର୍ମ୍ମାନଲଙ୍କାରାନ୍ ପ୍ରଚକ୍ଷ୍ଯତେ ।। ୩୪୨.

ଏହାର ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି ଘୃଣା; ଏଠାରେ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଭାଗ ଶେଷ ହୁଏ । କବିତାକୁ ଶୋଭା ଦେଇଥିବା ଅଲଙ୍କାରଗୁଡ଼ିକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯିବ ।

ଅଲଙ୍କରିଷ୍ଣଵସ୍ତେ ଚ ଶବ୍ଦମର୍ଥମୁଭୌ ତ୍ରିଧା । ଯେ ଵ୍ଯୁତ୍ପତ୍ତ୍ଯାଦିନା ଶବ୍ଦମଲଙ୍କର୍ତ୍ତୁମିହ କ୍ଷମାଃ ।। ୩୪୨.

ଯେମାନେ ଶବ୍ଦ ଓ ଅର୍ଥ ଦୁହିଁକୁ ଅଲଙ୍କାରିତ କରିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହାକୁ ତିନି ପ୍ରକାରରେ କରନ୍ତି । ଯେମାନେ ଅଧ୍ୟୟନ ଇତ୍ୟାଦି ଦ୍ୱାରା ଏଠାରେ ଶବ୍ଦକୁ ଅଲଙ୍କାରିତ କରିପାରନ୍ତି ।

ଶବ୍ଦାଲଙ୍କାରମାହୁସ୍ତାନ୍ କାଵ୍ଯମୀମାଂସକା ଵିଦଃ । ଛାଯା ମୁଦ୍ରା ତଥୋକ୍ତିଶ୍ଚ ଯୁକ୍ତିର୍ଗୁମ୍ଫନଯା ସହ ।। ୩୪୨.

କାବ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହି ଅଲଙ୍କାରଗୁଡ଼ିକୁ ଶବ୍ଦ ଅଲଙ୍କାର ବୋଲି କୁହନ୍ତି — ଛାୟା, ମୁଦ୍ରା, ଉକ୍ତି, ଯୁକ୍ତି ଓ ଗୁଞ୍ଜନ ସହିତ ।

ଵାକୋଵାକ୍ଯମନୁପ୍ରାସଶ୍ଚିତ୍ରଂ ଦୁଷ୍କରମେଵ ଚ । କ୍ଷେଯା ନଵାଲଙ୍କୃତଯଃ ଶବ୍ଦାନାମିତ୍ଯସଙ୍କରାତ୍ ।। ୩୪୨.

ଅନୁପ୍ରାସ, ବାକ୍ୟ ଗଠନ, ଚିତ୍ର ରଚନା ଓ କଠିନତା — ଏହି ନବ ଅଲଙ୍କାର ଶବ୍ଦର ଅଲଙ୍କାର ଭାବେ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ, ଏଠାରେ କୌଣସି ଭ୍ରମ ନାହିଁ ।

ତତ୍ରାନ୍ଯୋକ୍ତେରନୁକୃତିଶ୍ଛାଯା ସାପି ଚତୁର୍ଵ୍ଵିଧା । ଲୋକଚ୍ଛେକାର୍ଭକୋକ୍ତୀନାମେକୋକ୍ତେରନୁକାରତଃ ।। ୩୪୨.

ଅନ୍ୟ ଜଣଙ୍କର କଥାକୁ ଅନୁକରଣ କରାଯାଏ, ଏହାକୁ 'ଛାୟା' କୁହାଯାଏ ଏବଂ ଏହା ଚାରି ପ୍ରକାର — ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ କଥା, ଶିଶୁଙ୍କ କଥା ଓ ଏକ ଲୋକଙ୍କ କଥାର ଅନୁକରଣ ।

ଆଭାଣକୋକ୍ତିର୍ଲୋକୋକ୍ତିଃ ସର୍ଵ୍ଵସାମାନ୍ଯ ଏଵ ତାଃ । ଯାନୁଧାଵତି ଲୋକୋକ୍ତିଶ୍ଛାଯାମିଚ୍ଛନ୍ତି ତାଂ ବୁଧାଃ ।। ୩୪୨.

ସାଧାରଣ ଲୋକମାନେ କହୁଥିବା କଥାକୁ ଲୋକକଥା ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଏମିତି ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଲାଗୁଥିବା କଥାକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକମାନେ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ସେଥିରେ ଆକାଂକ୍ଷା ରଖନ୍ତି ।

ଛେକା ଵିଦଗ୍ଧା ଵୈଦଗ୍ଧଯଂ କଲାସୁ କୁଶଲା ମତିଃ । ତାମୁଲ୍ଲିଖନ୍ତୀ ଛେକୋକ୍ତିଶ୍ଛାଯା କଵିଭିରିଷ୍ଯତେ ।। ୩୪୨.

ଯିଏ କଳାରେ ଦକ୍ଷ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ତାଙ୍କର ଚତୁର୍ୟତାକୁ ଚେକା ବୋଲାଯାଏ । ଏହି ଚତୁର୍ୟତା ଯେତେବେଳେ କଥାରେ ପ୍ରକାଶ ପାଏ, ସେଠିକୁ କବିମାନେ ଅନୁକରଣ କରିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି ।

ଅଵ୍ଯୁତ୍ପନ୍ନୋକ୍ତିରଖିଲୈରର୍ଭକୋକ୍ତ୍ଯୋପଲକ୍ଷ୍ଯତେ । ତେନାର୍ଭକୋକ୍ତିଶ୍ଛାଯା ତନ୍ମାତ୍ରୋକ୍ତିମନୁକୁର୍ଵ୍ଯତୀ ।। ୩୪୨.

ଯେଉଁ କଥା ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଶିଶୁମାନେ କହିଥିବା ଭଳି ଲାଗେ, ସେଉଁଠି ଶିଶୁଙ୍କ କଥା ବୋଲାଯାଏ । ଏହି ପ୍ରକାର ଶିଶୁକଥାର ଛାୟା କେବଳ ସେଇ ପ୍ରକାର କଥାକୁ ଅନୁକରଣ କରେ ।

ଵିପ୍ଲୁତାକ୍ଷରମଶ୍ଲୀଲଂ ଵଚୋ ମତ୍ତସ୍ଯ ତାଦୃଶୀ । ଯା ସା ଭଵତି ମତ୍ତୋକ୍ତିଶ୍ଛାଯୋକ୍ତାପ୍ଯତିଶୋଭତେ ।। ୩୪୨.

ଯେଉଁ କଥା ଅସ୍ପଷ୍ଟ, ଅଶ୍ଳୀଳ ଓ ମଦମାତା ଲୋକଙ୍କ କଥା ପରି ଲାଗେ, ସେଉଁଠି ମଦମାତାଙ୍କ କଥା ବୋଲାଯାଏ । ଏହି ପ୍ରକାର କଥାର ଛାୟା ମଧ୍ୟ କହାଗଲେ ଅଲଗା ଭାବରେ ଆକର୍ଷଣ କରେ ।

ଅଭିପ୍ରାଯଵିଶେଷେଣ କଵିଶକ୍ତିଂ ଵିଵୃଣ୍ଵତୀ । ମୁତ୍‌ପ୍ରଦାଯିନୀତି ସା ମୁଦ୍ରା ସୈଵ ଶଯ୍ଯାପି ନୋ ମତେ ।। ୩୪୨.

କବିଙ୍କ ବିଶେଷ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଓ ଶକ୍ତିକୁ ପ୍ରକାଶ କରିଥିବା, ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା କଥାକୁ ମୁଦ୍ରା ବୋଲାଯାଏ । କିନ୍ତୁ ଏହି ମୁଦ୍ରାକୁ ଆମେ ବିଶ୍ରାମସ୍ଥଳ ବୋଲି ମନେ କରୁନାହିଁ ।

ଉକ୍ତିଃ ସା କଥ୍ଯତେ ଯସ୍ଵାମର୍ଥକୋଽପ୍ଯୁପପତ୍ତିମାନ୍ । ଲୋକଯାତ୍ରାର୍ଥଵିଧିନା ଧିନୋତି ହୃଦଯଂ ସତାଂ ।। ୩୪୨.

ଯେଉଁ କଥା ନିଜେ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଯୁକ୍ତିସଂପନ୍ନ, ଲୋକଜୀବନର ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଥାଏ, ସେଉଁଠି ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ଆନନ୍ଦିତ କରେ, ଏହିପରି କଥାକୁ 'ଉକ୍ତି' ବୋଲାଯାଏ ।