ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଲଲିତଞ୍ଚେତି ଵିଜ୍ଞେଯଂ ତ୍ରଯୋଦଶଵିଧଂ ଶିରଃ । ଭ୍ରୂକର୍ମ୍ମ ସପ୍ତଧା ଜ୍ଞେଯଂ ପାତନଂ ଭ୍ରୂକୁଟୀମୁଖଂ ।। ୩୪୧.

ଏଭଳି, ମୁଣ୍ଡର ତେରଟି ପ୍ରକାର ଚଳନ ବୁଝିବାକୁ ହେଉଛି; ଭୂଉଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ସାତ ପ୍ରକାର, ଯେଉଁଥିରେ ତଳକୁ ନମାଇବା, ଭୂକୁଟି କୁଞ୍ଚିବା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭାବ ଅଛି।

ଦୃଷ୍ଟିସ୍ତ୍ରିଧା ରସସ୍ଥାଯିସଞ୍ଚାରିପ୍ରତିବନ୍ଧନା । ଷଟ୍‌ତ୍ରିଂଶଦ୍‌ଭେଦଵିଧୁରା ରସଜା ତତ୍ର ଚାଷ୍ଟଧା ।। ୩୪୧.

ଦୃଷ୍ଟି ତିନି ପ୍ରକାର—ସ୍ଥିର ଭାବ, ଚଳିତ ଭାବ ଓ ବାଧାପ୍ରାପ୍ତ ଭାବ; ଭାବରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଅଭିନୟ ଛଅତିସ ପ୍ରକାର ଓ ଏଠାରେ ଆଠ ପ୍ରକାର ଭାବ ଅଛି।

ନଵଧା ତାରକାକର୍ମ୍ମ ଭ୍ରମଣଞ୍ଚଲନାଦିକଂ । ଷୋଢ଼ା ଚ ନାସିକା ଜ୍ଞେଯା ନିଶ୍ଵାସୋ ନଵଦା ମତଃ ।। ୩୪୧.

ନୟନମଣିର କାର୍ଯ୍ୟ ନଅ ପ୍ରକାର, ଯେଉଁଥିରେ ଘୁରାଇବା, ଚଳାଇବା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଛି; ନାକର ସୋହଳ ପ୍ରକାର ଚଳନ ଅଛି ଓ ଶ୍ୱାସ ପ୍ରସ୍ତାନ ନଅ ପ୍ରକାର ମନାଯାଏ।

ଷୋଢୌଷ୍ଠକର୍ମ୍ମକଂ ପାପଂ ସପ୍ତଧା ଚିଵୁକକ୍ରିଯା । କଲୁଷାଦିମୁଖଂ ଷୋଢ଼ା ଗ୍ରୀଵା ନଵଵିଧା ସ୍ମୃତା ।। ୩୪୧.

ଠୋଠର କାର୍ଯ୍ୟ ଛଅ ପ୍ରକାର, ଜିହ୍ବାର ଚଳନ ସାତି ପ୍ରକାର ଅଟେ। ମୁଁହ, ଯାହା କଳୁଷ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୁଷିତତାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ଏହିଠାରେ ଛଅ ପ୍ରକାର ଦେଖାଯାଏ। ଗଳାକୁ ନଉ ପ୍ରକାର ଭାବରେ ମନେ କରାଯାଏ।

ଅସଂଯୁତଃ ସଂଯୁତଶ୍ଚ ଭୂମ୍ନା ହସ୍ତଃ ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ । ପତାକସ୍ତ୍ରିପତାକଶ୍ଚ ତଥା ଵୈ କର୍ତ୍ତରୀମୁଖଃ ।। ୩୪୧.

ହାତ ଦୁଇ ପ୍ରକାରରେ ବ୍ୟକ୍ତ ହୁଏ — ଏକଟି ଅସଂଯୁକ୍ତ, ଅନ୍ୟଟି ସଂଯୁକ୍ତ, ଏହି ଦୁଇଁ ରୂପରେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଦେଖାଯାଏ। ପତାକା, ତ୍ରିପତାକା ଓ କର୍ତ୍ତରୀମୁଖ ନାମର ହାତ ରହିଛି।

ଅର୍ଦ୍ଧଚନ୍ଦ୍ରୋତ୍କରାଲଶ୍ଚ ଶୁକ୍ତୁଣ୍ଡସ୍ତଥୈଵ ଚ । ମୁଷ୍ଟିଶ୍ଚ ଶିଖରଶ୍ଚୈଵ କପିତ୍ଥଃ ଖେଟକାମୁଖଃ ।। ୩୪୧.

ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ର, ଉତ୍କରାଳ, ଶୁକତୁଣ୍ଡ, ମୁଷ୍ଟି, ଶିଖର, କପିଥ୍ଥ, ଏବଂ ଖେଟକାମୁଖ ନାମର ହାତ ରହିଛି।

ସୂଚ୍ଯାସ୍ଯଃ ପଦ୍ମକୋଷୋ ହି ଶିରାଃ ସମୃଗଶୀର୍ଷକାଃ । କାଂମୂଲକାଲପଦ୍ମୌ ଚ ଚତୁରଭ୍ରମରୌ ତଥା ।। ୩୪୧.

ସୂଚ୍ୟାସ୍ୟ, ପଦ୍ମକୋଷ, ଶିରା, ମୃଗଶୀର୍ଷ; କାମ୍ମୂଳ, ଆଳପଦ୍ମ ଓ ଚତୁରଭ୍ରମର ନାମର ହାତ ମଧ୍ୟ ଅଛି।

ହଂସାସ୍ଯହଂସପକ୍ଷୌ ଚ ସନ୍ଦଂଶମୁକୁଲୌ ତଥା । ଉର୍ଣନାଭସ୍ତାତ୍ରଚୂଡଶ୍ଚତୁର୍ଵିଂଶତିରିତ୍ଯମୀ ।। ୩୪୧.

ହଂସ ମୁହଁ, ହଂସ ପଖ, ସଂଦଂଶ, ମୁକୁଳ, ଉର୍ଣ୍ଣନାଭ, ତାତ୍ରଚୂଡ଼—ଏହିମାନେ ମୋଟେ ଚବିଶଟି ହସ୍ତମୁଦ୍ରା ଭାବରେ ଗଣାଯାନ୍ତି।

ଅସଂଯୁତକରାଃ ପ୍ରୋକ୍ତାଃ ସଂଯୁତାସ୍ତୁ ତ୍ରଯୋଦଶ । ଅଞ୍ଜଲିଶ୍ଚ କପୋତଶ୍ଚ କର୍କଟଃ ସ୍ଵସ୍ତିକସ୍ତଥା ।। ୩୪୧.

ଏହିମାନେ ଅଯୁକ୍ତ ହସ୍ତମୁଦ୍ରା ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଯୁକ୍ତ ହସ୍ତମୁଦ୍ରା ତେରଟି ଅଛି: ଅଞ୍ଜଳି, କପୋତ, କର୍କଟ ଏବଂ ସ୍ୱସ୍ତିକ।

କଟକୋ ଵର୍ଦ୍ଧମାନଶ୍ଚାପ୍ଯସଙ୍ଗୋ ନିଷଧସ୍ତଥା । ଦୋଲଃ ପୁଷ୍ପପୁଟଶ୍ଚୈଵ ତଥା ମକର ଏଵ ଚ ।। ୩୪୧.

କଟକ, ବୃଦ୍ଧିମାନ, ଅସଙ୍ଗ, ନିଷଧ; ଡୋଲା, ପୁଷ୍ପପୁଟ ଏବଂ ମକର ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଅଛନ୍ତି।

ଗଜଦନ୍ତୋ ଵହିସ୍ତମ୍ଭୋ ଵର୍ଦ୍ଧମାନୋଽପରେ କରାଃ । ଉରଃ ପଞ୍ଚଵିଧଂ ସ୍ଯାତ୍ତୁ ଆଭୁଗ୍ନନର୍ତ୍ତନାଦିକମ୍ ।। ୩୪୧.

ଗଜଦନ୍ତ, ବହିଷ୍ଠମ୍ଭ, ବୃଦ୍ଧିମାନ—ଏହାମାନେ ଅନ୍ୟ ହସ୍ତମୁଦ୍ରା। ଛାତି ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାରର: ଆଲିଙ୍ଗନ, ନୃତ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ।

ଉଦରନ୍ଦୁରତିକ୍ଷାମଂ ଖଣ୍ଡଂ ପୂର୍ଣମିତି ତ୍ରିଧା । ପାର୍ଶ୍ଵଯୋଃ ପଞ୍ଚକର୍ମ୍ମାଣି ଜଙ୍ଘାକର୍ମ ଚ ପଞ୍ଚଵା ।। ୩୪୧.

ପେଟକୁ ତିନି ପ୍ରକାରରେ ବିଭାଜନ କରାଯାଇଛି—କେବେ ଗହିର, କେବେ ଦୁଃଖରେ ଶୁଷ୍କ, ଏବଂ କେବେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅବସ୍ଥାରେ ଥାଏ। ପାର୍ଶ୍ୱ ଦୁଇ ପଟେ ପାଞ୍ଚଟି କାର୍ଯ୍ୟ ହୁଏ, ଏହିପରି ଦୁଇ ଜଂଘାରେ ମଧ୍ୟ ପାଞ୍ଚଟି କାର୍ଯ୍ୟ ଅଛି।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ଆଭିମୁଖ୍ଯନ୍ନଯନ୍ନର୍ଥାନ୍ଵିଜ୍ଞେଯୋଽଭିନଯୋ ବୁଧୈଃ । ଚତୁର୍ଦ୍ଧା ସମ୍ଭଵଃ ସତ୍ତ୍ଵାଵାଗଙ୍ଗାହରଣାଶ୍ରଯଃ ।। ୩୪୨.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ—ବୁଦ୍ଧିମାନ୍‌ମାନେ ଜାଣିବେ, ଅଭିନୟ ମାନେ ଅର୍ଥକୁ ସିଧାସଳଖ ଭାବେ ପ୍ରକାଶ କରିବା। ଏହା ଚାରିପ୍ରକାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ—ଭାବ, କଥା, ଦେହ ଓ ଉପଯୋଗରୁ।

ସ୍ତମ୍ଭାଦିଃ ସାତ୍ତ୍ଵିକୋ ଵାଗାରମ୍ଭୋ ଵାଚିକ ଆଙ୍ଗିକଃ । ଶରୀରାରମ୍ଭ ଆହାର୍ଯ୍ଯୋ ବୁଦ୍ଧ୍ଯାରମ୍ଭପ୍ରଵୃତ୍ତଯଃ ।। ୩୪୨.

ଯେଉଁଠି ନିର୍ବିକାର ଅବସ୍ଥା ଆସେ, ସେଠି ଭାବର ଆରମ୍ଭ; କଥା ଦ୍ୱାରା କଥାର ଆରମ୍ଭ; ଦେହ ଚଳାଚଳ ଦ୍ୱାରା ଦେହର ଆରମ୍ଭ; ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଉପଯୋଗର ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।

ରସାଦିଵିନିଯୋଗୋଽଥ କଥ୍ଯତେ ହ୍ଯଭିମାନତଃ । ତମନ୍ତରେଣ ସର୍ଵ୍ଵେଷାମପାର୍ଥୈଵ ସ୍ଵତନ୍ତ୍ରତା ।। ୩୪୨.

ରସ ଓ ଏହାଦିକୁ କେମିତି ବ୍ୟବହାର କରାଯିବ, ତାହା ଅଭିମାନ ଅନୁସାରେ କୁହାଯାଇଛି। ଏହି ଅଭିମାନ ଛାଡ଼ି, ସବୁଠାରୁ ସ୍ୱାଧୀନତା ଅର୍ଥହୀନ ହୁଏ।

ସମ୍ଭୋଗୋ ଵିପ୍ରଲମ୍ଭଶ୍ଚ ଶ୍ରୃଙ୍ଗାରଃ ସ ଚତୁର୍ଵିଧଃ । ପୂର୍ଵ୍ଵାନୁରାଗମାନାଖ୍ଯଃ ପ୍ରଵାସକରୁଣାତ୍ମକଃ ।। ୩୪୨.

ସମ୍ମିଳନ ଓ ବିଚ୍ଛେଦ — ଏହି ଦୁଇଟି ଭାବ ମଧ୍ୟରେ ଶୃଙ୍ଗାର ଚାରି ପ୍ରକାର ରୂପ ଅଛି । ପ୍ରଥମଟିକୁ ପୂର୍ବ ଆସକ୍ତି, ଦ୍ୱିତୀୟକୁ ଆକାଂକ୍ଷା, ତୃତୀୟକୁ ଆଶା, ଚତୁର୍ଥକୁ ବିଚ୍ଛେଦର ଦୁଃଖ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।

ଵିପ୍ରଲମ୍ଭାଭିଦାନୋ ଯଃ ଶ୍ରୃଙ୍ଗାର ଉପଚୀଯତେ । ଆଲମ୍ଵନଵିଶେଷୈଶ୍ଚ ତଦ୍ଵିଶେଷୈର୍ନ୍ନିରନ୍ତରଃ ।। ୩୪୨.

ଯେ ଶୃଙ୍ଗାର ଭାବକୁ ବିଚ୍ଛେଦ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ବିଶେଷ ଆଧାର ଓ ତାହାର ବିଶେଷତା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଭାବ ସବୁବେଳେ ବଢ଼ିଯାଏ ।

ଏତେଭ୍ଯୋଽନ୍ଯତରଂ ଜାଯମାନସମ୍ଭୋଗଲକ୍ଷଣମ୍ । ଵିଵର୍ତ୍ତତେ ଚତୁର୍ଦ୍ଧୈଵ ନ ଚ ପ୍ରାଗତିଵର୍ତ୍ତତେ ।। ୩୪୨.

ଏହି ସବୁ ଭିତରୁ ଯେକୌଣସି ଏକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହା ସମ୍ମିଳନର ଲକ୍ଷଣ ଧାରଣ କରେ; ଏହା ଚାରି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରୂପରେ ବିକାଶ ପାଏ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଭାବରେ ଚାଲିନଥାଏ ।

ସ୍ତ୍ରୀପୁଂସଯୋସ୍ତଦୁଦଯସ୍ତସ୍ଯ ନିର୍ଵିର୍ତ୍ତିକାରତିଃ । ନିଖିଲାଃ ସାତ୍ତ୍ଵିକାସ୍ତତ୍ର ଵୈଵର୍ଣ୍ଯପ୍ରଲଯୌ ଵିନା ।। ୩୪୨.

ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ପୁରୁଷ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଭାବ ଉଦୟ ହେଲେ, ସେଠାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣତା ଆସେ; ସମସ୍ତ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଭାବ ଏଠାରେ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ରଙ୍ଗ ହରାଇଯିବା ଓ ମୂର୍ଛା ବ୍ୟତୀତ ।

ଧର୍ମ୍ମାର୍ଥକାମମୋକ୍ଷୈଶ୍ଚ ଶ୍ରୃଙ୍ଗାର ଉପଚୀଯତେ । ଆଲମ୍ଵନଵିଶେଷୈଶ୍ଚ ତଦ୍ଵିଶେଷୈର୍ନ୍ନିରନ୍ତରଃ ।। ୩୪୨.

ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦ୍ୱାରା ଶୃଙ୍ଗାର ଭାବ ବଢ଼ିଯାଏ; ଏହିପରି ବିଭିନ୍ନ ବିଶେଷ ଆଧାର ଓ ତାହାର ବିଶେଷତା ଦ୍ୱାରା ଏହା ସବୁବେଳେ ବଢ଼ିଥାଏ ।

ଶ୍ରୃଙ୍ଗାରଂ ଦ୍ଵିଵିଧଂ ଵିଦ୍ଯାଦ୍ଵାଙ୍‌ନେପଥ୍ଯକ୍ରିଯାତ୍ମକମ୍ । ହାସଶ୍ଚତୁର୍ଵ୍ଵିଧୋଽଲକ୍ଷଯଦନ୍ତଃ ସ୍ମିତ ଇତୀରିତଃ ।। ୩୪୨.

ଶୃଙ୍ଗାର ଦୁଇ ପ୍ରକାର — କଥା ଓ ପୋଶାକ-କ୍ରିୟା ସମ୍ପର୍କିତ । ହାସ୍ୟ ଚାରି ପ୍ରକାର: ହଳୁକ ହସ, ମୃଦୁ ହସ, ଖୋଲା ହସ ଓ ଅତିରିକ୍ତ ହସ ।

କିଞ୍ଚିଲ୍ଲକ୍ଷିତଦନ୍ତାଗ୍ରଂ ହସିତଂ ଫୁଲ୍ଲଲୋଚନମ୍ । ଵିହସିତଂ ସସ୍ଵନଂ ସ୍ଯାଜ୍ଜିହ୍ମୋପହସିତନ୍ତୁ ତତ୍ ।। ୩୪୨.

ଅତି ସାନ୍ନା ଦାନ୍ତ ଦେଖାଯାଏ — ଏହାକୁ 'ସ୍ମିତ' କୁହାଯାଏ; ଫୁଲିଥିବା ଚକ୍ଷୁ ସହିତ ହସିବାକୁ 'ହସିତ', ଶବ୍ଦ ସହିତ ହସିବାକୁ 'ବିହସିତ', ଓ ବାଙ୍କା କିମ୍ବା ଉପହାସ ହସକୁ 'ଉପହସିତ' କୁହାଯାଏ ।

ସଶବ୍ଦଂ ପାପହସିତମଶବ୍ଦମତିହାସିତଂ । ଯଶ୍ଚାସୌ କରୁଣୋ ନାମ ସ ରସସ୍ତ୍ରିଵିଧୋ ଭଵେତ୍ ।। ୩୪୨.

ଯେ ହସରେ ଶବ୍ଦ ଥାଏ, ସେଠାରେ ପାପ ହସ; ଯେଉଁଠାରେ ଶବ୍ଦ ନାହିଁ, ସେଠାରେ ବଡ଼ ହସ । ଏବଂ ଯାହାକୁ କରୁଣା କୁହାଯାଏ, ସେ ରସ ତିନି ପ୍ରକାର ହୁଏ ।

ଧର୍ମ୍ମୋପଘାତଜଶ୍ଚିତ୍ତଵିଲାସଜନିତସ୍ତଥା । ଶୋକଃ ଶୋକାଦ୍ଭଵେତ୍ ସ୍ଥାଯୀକଃ କ୍ରୋଧଃ ସ୍ଵେଦୋ ରୋମାଞ୍ଚଵେପଥୁଃ ।। ୩୪୨.

ଧର୍ମ ନାଶ ଦ୍ୱାରା କିମ୍ବା ମନର ଖେଳ ଦ୍ୱାରା ଶୋକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହି ଶୋକରୁ ଦୃଢ଼ ଭାବ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ, ସହିତ କ୍ରୋଧ, ଘମ, ଚମରା ଓ କମ୍ପନ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ ।

ଅଙ୍କନେପଥ୍ଯଵାକ୍ଯୈଶ୍ଚ ରୌଦ୍ରୋଽପି ତ୍ରିଵିଧୋ ରସଃ । ତସ୍ଯ ନିର୍ଵର୍ତ୍ତକଃ କ୍ରୋଧଃ ସ୍ଵେଦୋ ରୋମାଞ୍ଚଵେପଥୁଃ ।। ୩୪୨.

ଅଙ୍ଗ ଭାଙ୍ଗି, ପୋଶାକ ଓ କଥା ଦ୍ୱାରା ରୌଦ୍ର ରସ ମଧ୍ୟ ତିନି ପ୍ରକାର ହୁଏ; ଏହାର ଉତ୍ପାଦକ କ୍ରୋଧ, ଘମ, ଚମରା ଓ କମ୍ପନ ।

ଦାନଵୀରୋ ଧର୍ମଵୀରୋ ଯୁଦ୍ଧଵୀର ଇତି ତ୍ରଯମ୍ । ଵୀରସ୍ତସ୍ଯ ଚ ନିଷ୍ପତ୍ତିହେତୁରୁତ୍ସାହ ଇଷ୍ଯତେ ।। ୩୪୨.

ଦାନବୀର, ଧର୍ମବୀର ଓ ଯୁଦ୍ଧବୀର — ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ଭାବରେ ବୀର ରସ ଅଛି । ଏହାର କାରଣ ହେଉଛି ଉତ୍ସାହ ।

ଆରମ୍ଭେଷୁ ଭଵେଦ୍ଯତ୍ର ଵୀରମେଵାନୁଵର୍ତ୍ତତେ । ଭଯାନକୋ ନାମ ରସସ୍ତସ୍ଯ ନିର୍ଵର୍ତକଂ ଭଯଂ ।। ୩୪୨.

ଯେଉଁଠାରେ ଆରମ୍ଭରେ ଉତ୍ସାହ ରହିଥାଏ, ସେଠାରେ ବୀର ରସ ବ୍ୟାପ୍ତି ହୁଏ । ଭୟଙ୍କର ରସର ଉତ୍ପାଦକ ହେଉଛି ଭୟ ।

ଉଦ୍ଵେଜନଃ କ୍ଷୋଭଣଶ୍ଯ ଵୀଭତ୍ସୋ ଦ୍ଵିଵିଧଃ ସ୍ମୃତଃ । ଉଦ୍ଵେଜନଃ ସ୍ଯାତ୍ ପ୍ଲୁତ୍ଯାଦ୍ଯୈଃ କ୍ଷୋଭଣୋ ରୁଧିରାଦିଭିଃ ।। ୩୪୨.

ଘୃଣା ଦୁଇ ପ୍ରକାର ବୋଲି ମନ୍ତ୍ରଣା କରାଯାଏ — ଉତ୍ତେଜକ ଓ ବିକ୍ଷୋଭକ । ମଳ ଇତ୍ୟାଦି ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତେଜନ ହୁଏ, ରକ୍ତ ଇତ୍ୟାଦି ଦ୍ୱାରା ବିକ୍ଷୋଭ ହୁଏ ।

ଜୁଗୁପ୍ସାରମ୍ଭିକା ତସ୍ଯ ସାତ୍ତ୍ଵିକାଂଶୋ ନିଵର୍ତ୍ତତେ । କାଵ୍ଯଶୋଭାକରାନ୍ ଧର୍ମ୍ମାନଲଙ୍କାରାନ୍ ପ୍ରଚକ୍ଷ୍ଯତେ ।। ୩୪୨.

ଏହାର ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି ଘୃଣା; ଏଠାରେ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଭାଗ ଶେଷ ହୁଏ । କବିତାକୁ ଶୋଭା ଦେଇଥିବା ଅଲଙ୍କାରଗୁଡ଼ିକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯିବ ।