ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ତାପସାଦେଃ ପ୍ରହସନଂ ପରିହାସପରଂ ଵଚଃ । ମାଯେନ୍ଦ୍ରଜାଲଯୁଦ୍ଧାଦିବହୁଲାରଭଟୀ ସ୍ମୃତା ।। ୩୪୦.

ପ୍ରହସନ ହେଉଛି ତାପସ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ହସ୍ୟ ଭରା କଥା; ଆରଭଟୀ ରୀତିରେ ମାୟା, ଇନ୍ଦ୍ରଜାଳ, ଯୁଦ୍ଧ ଓ ଏପରି ଅନେକ ବିଷୟ ଥାଏ।

ସଙ୍‌କ୍ଷିପ୍ତକାରପାତୌ ଚ ଵସ୍ତୂତ୍ଥାପନମେଵ ଚ ।। ୩୪୦.

ଏହାସହିତ ସଂକ୍ଷିପ୍ତକାରପାତ ଏବଂ ବିଷୟ ଉପସ୍ଥାପନା ମଧ୍ୟ ଅଛି।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ଚେଷ୍ଟାଵିଶେଷମପ୍ଯଙ୍ଗପ୍ରତ୍ଯଙ୍ଗେ କର୍ମ୍ମ ଚାନଯୋଃ । ଶରୀରାରମ୍ଭମିଚ୍ଛନ୍ତି ପ୍ରାଯଃ ପୂର୍ଵ୍ଵୋଽଵଲାଶ୍ରଯଃ ।। ୩୪୧.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ—ଅଙ୍ଗ ଓ ଉପାଙ୍ଗର ବିଶେଷ ଚେଷ୍ଟା ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଶରୀର ଆରମ୍ଭ ବୋଲି କୁହନ୍ତି; ସାଧାରଣତଃ ଏହାର ଆରମ୍ଭ ଅଧୀନ ଅଂଶ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ।

ଲୀଲା ଵିଲାସୋ ଵିଚ୍ଛିତ୍ତିର୍ଵିଭ୍ରମଂ କିଲକିଞ୍ଚିତଂ । ମୋଟ୍ଟାଯିତଂ କୁଟ୍ଟମିତଂ ଵିଵ୍ଵୋକୋ ଲଲିତନ୍ତଥା ।। ୩୪୧.

ଲୀଳା, ଭାବ, ବିଚିତ୍ରତା, ଭ୍ରମ, କିଳକିଞ୍ଚିତ, ମୋଟ୍ଟାୟିତ, କୁଟ୍ଟମିତ, ବିଭ୍ବୋକ ଏବଂ ଲଳିତ—ଏହି ସବୁ ନାମ ଦିଆଯାଇଛି।

ଵିକୃତଂ କ୍ରୀଡ଼ିତଂ କେଲିରିତି ଦ୍ଵାଦଶଧୈଵ ସଃ । ଲୀଲେଷ୍ଟଜନଚେଷ୍ଟାନୁକରଣଂ ସଂଵୃତକ୍ଷଯେ ।। ୩୪୧.

ବିକୃତ, କ୍ରୂର, କ୍ରୀଡ଼ା—ଏଭଳି ଦ୍ୱାଦଶ ପ୍ରକାର ଅଛି; ଲୀଳା କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ଚେଷ୍ଟା ଅନୁକରଣ କରାଯାଏ ଯେତେବେଳେ କାର୍ଯ୍ୟ ଗୁପ୍ତ ରହିଥାଏ।

ଵିଶେଷାନ୍ ଦର୍ଶଯନ୍ କିଞ୍ଚିଦ୍ଵିଲାସଃ ସଦ୍ଭିରିଷ୍ଯତେ । ହସିତକ୍ରନ୍ଦିତାଦୀନାଂ ସଙ୍କରଃ କିଲକିଞ୍ଚିତଂ ।। ୩୪୧.

କିଛି ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଇବାକୁ ବିଲାସ ବୋଲି ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ମନେ କରନ୍ତି; ହସିବା, କାନ୍ଦିବା ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭାବର ମିଶ୍ରଣକୁ କିଳକିଞ୍ଚିତ କୁହାଯାଏ।

ଵିକାରଃ କୋପି ଵିଵ୍ଵୋକୋ ଲଲିତଂ ସୌକୁମାର୍ଯ୍ଯତଃ । ଶିରଃ ପାଣିରୁପଃ ପାର୍ଶ୍ଵଙ୍ଗଟିରଙ୍‌ଘ୍ରିରିତି କ୍ରମାତ୍ ।। ୩୪୧.

ବିକାର ହେଉଛି ଏକ ପ୍ରକାର ପରିବର୍ତ୍ତନ; ବିଭ୍ବୋକ ଏବଂ ଲଳିତ ସୂକ୍ଷ୍ମତା ଦ୍ୱାରା ହୁଏ; ମୁଣ୍ଡ, ହାତ, ପାଶ୍ୱ, କଟି ଏବଂ ପାଦ—ଏହି କ୍ରମରେ।

ଅଙ୍ଗନି ଭ୍ରୂଲତାଦୀନି ପ୍ରତ୍ଯଙ୍ଗାନ୍ଯଭିଜାନତେ । ଅଡ୍ଗପ୍ରତ୍ଯଙ୍ଗଯୋଃ କର୍ମ୍ମ ପ୍ରଯଲଜନିତଂ ଵିନା ।। ୩୪୧.

ଭୌହ, ଇତ୍ୟାଦି ଅଙ୍ଗ ଓ ଉପାଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ଚିହ୍ନିବାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଅଙ୍ଗ ଓ ଉପାଙ୍ଗର କାର୍ଯ୍ୟ ଚେଷ୍ଟା ଛାଡ଼ି ସ୍ୱତଃସ୍ପୃହାରେ ହୁଏନାହିଁ।

ନ ପ୍ରଯୋଗଃ କ୍କଚିନ୍ମୁଖ୍ଯନ୍ତିରଶ୍ଚୀନଞ୍ଚ ତତ୍ କ୍କଚିଚ୍ । ଆକମ୍ପିତଂ କମ୍ପିତଞ୍ଚ୧ ଧୂତଂ ଵିଧୂତମେଵ ଚ ।। ୩୪୧.

କୌଣସି ସ୍ଥାନରେ ମୂଳ ଚେଷ୍ଟା ନଥାଏ, କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ତିର୍ଯ୍ୟକ୍ ଭାବରେ ଥାଏ; କେବେ କେବେ ଅଙ୍ଗ ଅଲ୍ପ କମ୍ପନ, ଅଧିକ କମ୍ପନ, ଡୋଳିବା ଓ ଜୋର ଡୋଳିବା ଦେଖାଯାଏ।

ପରିଵାହିନମାଧୂତମଵଧୂତମଥାଚିତଂ । ନିକୁଞ୍ଚିତଂ ପରଵୃତ୍ତମୁତ୍‌କ୍ଷିପ୍ତଞ୍ଚାପ୍ଯଧୋଗତମ୍ ।। ୩୪୧.

ପ୍ରବାହମାନ, ହଳୁକ ହଲାଇବା, ଜୋରଦାର ହଲାଇବା ଓ ଏକଠା କରିବା; ସଙ୍କୋଚିତ, ଦୂରକୁ ଘୁରାଇଦେଇବା, ଉପରକୁ ଉଠାଇବା ଓ ତଳକୁ ନମାଇବା।

ଲଲିତଞ୍ଚେତି ଵିଜ୍ଞେଯଂ ତ୍ରଯୋଦଶଵିଧଂ ଶିରଃ । ଭ୍ରୂକର୍ମ୍ମ ସପ୍ତଧା ଜ୍ଞେଯଂ ପାତନଂ ଭ୍ରୂକୁଟୀମୁଖଂ ।। ୩୪୧.

ଏଭଳି, ମୁଣ୍ଡର ତେରଟି ପ୍ରକାର ଚଳନ ବୁଝିବାକୁ ହେଉଛି; ଭୂଉଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ସାତ ପ୍ରକାର, ଯେଉଁଥିରେ ତଳକୁ ନମାଇବା, ଭୂକୁଟି କୁଞ୍ଚିବା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭାବ ଅଛି।

ଦୃଷ୍ଟିସ୍ତ୍ରିଧା ରସସ୍ଥାଯିସଞ୍ଚାରିପ୍ରତିବନ୍ଧନା । ଷଟ୍‌ତ୍ରିଂଶଦ୍‌ଭେଦଵିଧୁରା ରସଜା ତତ୍ର ଚାଷ୍ଟଧା ।। ୩୪୧.

ଦୃଷ୍ଟି ତିନି ପ୍ରକାର—ସ୍ଥିର ଭାବ, ଚଳିତ ଭାବ ଓ ବାଧାପ୍ରାପ୍ତ ଭାବ; ଭାବରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଅଭିନୟ ଛଅତିସ ପ୍ରକାର ଓ ଏଠାରେ ଆଠ ପ୍ରକାର ଭାବ ଅଛି।

ନଵଧା ତାରକାକର୍ମ୍ମ ଭ୍ରମଣଞ୍ଚଲନାଦିକଂ । ଷୋଢ଼ା ଚ ନାସିକା ଜ୍ଞେଯା ନିଶ୍ଵାସୋ ନଵଦା ମତଃ ।। ୩୪୧.

ନୟନମଣିର କାର୍ଯ୍ୟ ନଅ ପ୍ରକାର, ଯେଉଁଥିରେ ଘୁରାଇବା, ଚଳାଇବା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଛି; ନାକର ସୋହଳ ପ୍ରକାର ଚଳନ ଅଛି ଓ ଶ୍ୱାସ ପ୍ରସ୍ତାନ ନଅ ପ୍ରକାର ମନାଯାଏ।

ଷୋଢୌଷ୍ଠକର୍ମ୍ମକଂ ପାପଂ ସପ୍ତଧା ଚିଵୁକକ୍ରିଯା । କଲୁଷାଦିମୁଖଂ ଷୋଢ଼ା ଗ୍ରୀଵା ନଵଵିଧା ସ୍ମୃତା ।। ୩୪୧.

ଠୋଠର କାର୍ଯ୍ୟ ଛଅ ପ୍ରକାର, ଜିହ୍ବାର ଚଳନ ସାତି ପ୍ରକାର ଅଟେ। ମୁଁହ, ଯାହା କଳୁଷ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୁଷିତତାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ଏହିଠାରେ ଛଅ ପ୍ରକାର ଦେଖାଯାଏ। ଗଳାକୁ ନଉ ପ୍ରକାର ଭାବରେ ମନେ କରାଯାଏ।

ଅସଂଯୁତଃ ସଂଯୁତଶ୍ଚ ଭୂମ୍ନା ହସ୍ତଃ ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ । ପତାକସ୍ତ୍ରିପତାକଶ୍ଚ ତଥା ଵୈ କର୍ତ୍ତରୀମୁଖଃ ।। ୩୪୧.

ହାତ ଦୁଇ ପ୍ରକାରରେ ବ୍ୟକ୍ତ ହୁଏ — ଏକଟି ଅସଂଯୁକ୍ତ, ଅନ୍ୟଟି ସଂଯୁକ୍ତ, ଏହି ଦୁଇଁ ରୂପରେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଦେଖାଯାଏ। ପତାକା, ତ୍ରିପତାକା ଓ କର୍ତ୍ତରୀମୁଖ ନାମର ହାତ ରହିଛି।

ଅର୍ଦ୍ଧଚନ୍ଦ୍ରୋତ୍କରାଲଶ୍ଚ ଶୁକ୍ତୁଣ୍ଡସ୍ତଥୈଵ ଚ । ମୁଷ୍ଟିଶ୍ଚ ଶିଖରଶ୍ଚୈଵ କପିତ୍ଥଃ ଖେଟକାମୁଖଃ ।। ୩୪୧.

ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ର, ଉତ୍କରାଳ, ଶୁକତୁଣ୍ଡ, ମୁଷ୍ଟି, ଶିଖର, କପିଥ୍ଥ, ଏବଂ ଖେଟକାମୁଖ ନାମର ହାତ ରହିଛି।

ସୂଚ୍ଯାସ୍ଯଃ ପଦ୍ମକୋଷୋ ହି ଶିରାଃ ସମୃଗଶୀର୍ଷକାଃ । କାଂମୂଲକାଲପଦ୍ମୌ ଚ ଚତୁରଭ୍ରମରୌ ତଥା ।। ୩୪୧.

ସୂଚ୍ୟାସ୍ୟ, ପଦ୍ମକୋଷ, ଶିରା, ମୃଗଶୀର୍ଷ; କାମ୍ମୂଳ, ଆଳପଦ୍ମ ଓ ଚତୁରଭ୍ରମର ନାମର ହାତ ମଧ୍ୟ ଅଛି।

ହଂସାସ୍ଯହଂସପକ୍ଷୌ ଚ ସନ୍ଦଂଶମୁକୁଲୌ ତଥା । ଉର୍ଣନାଭସ୍ତାତ୍ରଚୂଡଶ୍ଚତୁର୍ଵିଂଶତିରିତ୍ଯମୀ ।। ୩୪୧.

ହଂସ ମୁହଁ, ହଂସ ପଖ, ସଂଦଂଶ, ମୁକୁଳ, ଉର୍ଣ୍ଣନାଭ, ତାତ୍ରଚୂଡ଼—ଏହିମାନେ ମୋଟେ ଚବିଶଟି ହସ୍ତମୁଦ୍ରା ଭାବରେ ଗଣାଯାନ୍ତି।

ଅସଂଯୁତକରାଃ ପ୍ରୋକ୍ତାଃ ସଂଯୁତାସ୍ତୁ ତ୍ରଯୋଦଶ । ଅଞ୍ଜଲିଶ୍ଚ କପୋତଶ୍ଚ କର୍କଟଃ ସ୍ଵସ୍ତିକସ୍ତଥା ।। ୩୪୧.

ଏହିମାନେ ଅଯୁକ୍ତ ହସ୍ତମୁଦ୍ରା ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଯୁକ୍ତ ହସ୍ତମୁଦ୍ରା ତେରଟି ଅଛି: ଅଞ୍ଜଳି, କପୋତ, କର୍କଟ ଏବଂ ସ୍ୱସ୍ତିକ।

କଟକୋ ଵର୍ଦ୍ଧମାନଶ୍ଚାପ୍ଯସଙ୍ଗୋ ନିଷଧସ୍ତଥା । ଦୋଲଃ ପୁଷ୍ପପୁଟଶ୍ଚୈଵ ତଥା ମକର ଏଵ ଚ ।। ୩୪୧.

କଟକ, ବୃଦ୍ଧିମାନ, ଅସଙ୍ଗ, ନିଷଧ; ଡୋଲା, ପୁଷ୍ପପୁଟ ଏବଂ ମକର ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଅଛନ୍ତି।

ଗଜଦନ୍ତୋ ଵହିସ୍ତମ୍ଭୋ ଵର୍ଦ୍ଧମାନୋଽପରେ କରାଃ । ଉରଃ ପଞ୍ଚଵିଧଂ ସ୍ଯାତ୍ତୁ ଆଭୁଗ୍ନନର୍ତ୍ତନାଦିକମ୍ ।। ୩୪୧.

ଗଜଦନ୍ତ, ବହିଷ୍ଠମ୍ଭ, ବୃଦ୍ଧିମାନ—ଏହାମାନେ ଅନ୍ୟ ହସ୍ତମୁଦ୍ରା। ଛାତି ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାରର: ଆଲିଙ୍ଗନ, ନୃତ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ।

ଉଦରନ୍ଦୁରତିକ୍ଷାମଂ ଖଣ୍ଡଂ ପୂର୍ଣମିତି ତ୍ରିଧା । ପାର୍ଶ୍ଵଯୋଃ ପଞ୍ଚକର୍ମ୍ମାଣି ଜଙ୍ଘାକର୍ମ ଚ ପଞ୍ଚଵା ।। ୩୪୧.

ପେଟକୁ ତିନି ପ୍ରକାରରେ ବିଭାଜନ କରାଯାଇଛି—କେବେ ଗହିର, କେବେ ଦୁଃଖରେ ଶୁଷ୍କ, ଏବଂ କେବେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅବସ୍ଥାରେ ଥାଏ। ପାର୍ଶ୍ୱ ଦୁଇ ପଟେ ପାଞ୍ଚଟି କାର୍ଯ୍ୟ ହୁଏ, ଏହିପରି ଦୁଇ ଜଂଘାରେ ମଧ୍ୟ ପାଞ୍ଚଟି କାର୍ଯ୍ୟ ଅଛି।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ଆଭିମୁଖ୍ଯନ୍ନଯନ୍ନର୍ଥାନ୍ଵିଜ୍ଞେଯୋଽଭିନଯୋ ବୁଧୈଃ । ଚତୁର୍ଦ୍ଧା ସମ୍ଭଵଃ ସତ୍ତ୍ଵାଵାଗଙ୍ଗାହରଣାଶ୍ରଯଃ ।। ୩୪୨.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ—ବୁଦ୍ଧିମାନ୍‌ମାନେ ଜାଣିବେ, ଅଭିନୟ ମାନେ ଅର୍ଥକୁ ସିଧାସଳଖ ଭାବେ ପ୍ରକାଶ କରିବା। ଏହା ଚାରିପ୍ରକାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ—ଭାବ, କଥା, ଦେହ ଓ ଉପଯୋଗରୁ।

ସ୍ତମ୍ଭାଦିଃ ସାତ୍ତ୍ଵିକୋ ଵାଗାରମ୍ଭୋ ଵାଚିକ ଆଙ୍ଗିକଃ । ଶରୀରାରମ୍ଭ ଆହାର୍ଯ୍ଯୋ ବୁଦ୍ଧ୍ଯାରମ୍ଭପ୍ରଵୃତ୍ତଯଃ ।। ୩୪୨.

ଯେଉଁଠି ନିର୍ବିକାର ଅବସ୍ଥା ଆସେ, ସେଠି ଭାବର ଆରମ୍ଭ; କଥା ଦ୍ୱାରା କଥାର ଆରମ୍ଭ; ଦେହ ଚଳାଚଳ ଦ୍ୱାରା ଦେହର ଆରମ୍ଭ; ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଉପଯୋଗର ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।

ରସାଦିଵିନିଯୋଗୋଽଥ କଥ୍ଯତେ ହ୍ଯଭିମାନତଃ । ତମନ୍ତରେଣ ସର୍ଵ୍ଵେଷାମପାର୍ଥୈଵ ସ୍ଵତନ୍ତ୍ରତା ।। ୩୪୨.

ରସ ଓ ଏହାଦିକୁ କେମିତି ବ୍ୟବହାର କରାଯିବ, ତାହା ଅଭିମାନ ଅନୁସାରେ କୁହାଯାଇଛି। ଏହି ଅଭିମାନ ଛାଡ଼ି, ସବୁଠାରୁ ସ୍ୱାଧୀନତା ଅର୍ଥହୀନ ହୁଏ।

ସମ୍ଭୋଗୋ ଵିପ୍ରଲମ୍ଭଶ୍ଚ ଶ୍ରୃଙ୍ଗାରଃ ସ ଚତୁର୍ଵିଧଃ । ପୂର୍ଵ୍ଵାନୁରାଗମାନାଖ୍ଯଃ ପ୍ରଵାସକରୁଣାତ୍ମକଃ ।। ୩୪୨.

ସମ୍ମିଳନ ଓ ବିଚ୍ଛେଦ — ଏହି ଦୁଇଟି ଭାବ ମଧ୍ୟରେ ଶୃଙ୍ଗାର ଚାରି ପ୍ରକାର ରୂପ ଅଛି । ପ୍ରଥମଟିକୁ ପୂର୍ବ ଆସକ୍ତି, ଦ୍ୱିତୀୟକୁ ଆକାଂକ୍ଷା, ତୃତୀୟକୁ ଆଶା, ଚତୁର୍ଥକୁ ବିଚ୍ଛେଦର ଦୁଃଖ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।

ଵିପ୍ରଲମ୍ଭାଭିଦାନୋ ଯଃ ଶ୍ରୃଙ୍ଗାର ଉପଚୀଯତେ । ଆଲମ୍ଵନଵିଶେଷୈଶ୍ଚ ତଦ୍ଵିଶେଷୈର୍ନ୍ନିରନ୍ତରଃ ।। ୩୪୨.

ଯେ ଶୃଙ୍ଗାର ଭାବକୁ ବିଚ୍ଛେଦ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ବିଶେଷ ଆଧାର ଓ ତାହାର ବିଶେଷତା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଭାବ ସବୁବେଳେ ବଢ଼ିଯାଏ ।

ଏତେଭ୍ଯୋଽନ୍ଯତରଂ ଜାଯମାନସମ୍ଭୋଗଲକ୍ଷଣମ୍ । ଵିଵର୍ତ୍ତତେ ଚତୁର୍ଦ୍ଧୈଵ ନ ଚ ପ୍ରାଗତିଵର୍ତ୍ତତେ ।। ୩୪୨.

ଏହି ସବୁ ଭିତରୁ ଯେକୌଣସି ଏକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହା ସମ୍ମିଳନର ଲକ୍ଷଣ ଧାରଣ କରେ; ଏହା ଚାରି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରୂପରେ ବିକାଶ ପାଏ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଭାବରେ ଚାଲିନଥାଏ ।

ସ୍ତ୍ରୀପୁଂସଯୋସ୍ତଦୁଦଯସ୍ତସ୍ଯ ନିର୍ଵିର୍ତ୍ତିକାରତିଃ । ନିଖିଲାଃ ସାତ୍ତ୍ଵିକାସ୍ତତ୍ର ଵୈଵର୍ଣ୍ଯପ୍ରଲଯୌ ଵିନା ।। ୩୪୨.

ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ପୁରୁଷ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଭାବ ଉଦୟ ହେଲେ, ସେଠାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣତା ଆସେ; ସମସ୍ତ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଭାବ ଏଠାରେ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ରଙ୍ଗ ହରାଇଯିବା ଓ ମୂର୍ଛା ବ୍ୟତୀତ ।