ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ତସ୍ଯ ଭେଦାସ୍ତ୍ରଯସ୍ତେ ଚ ରୀତିଵୃତ୍ତିପ୍ରଵୃତ୍ତଯଃ ।। ୩୩୯.

ଏହାର ତିନିଟି ପ୍ରକାର ଅଛି—ରୀତି, ବ୍ୟବହାର ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଣାଳୀ।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ଵାଗ୍ଵିଦ୍ଯାସମ୍ପ୍ରତିଜ୍ଞନେ ରୀତିଃ ସାପି ଚତୁର୍ଵିଧା । ପାଞ୍ଚଲୀ ଗୌଡ଼ଦେଶୀଯା ଵୈଦର୍ଭୀ ଲାଟଜା ତଥା ।। ୩୪୦.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ—ବାକ୍ ଓ ଜ୍ଞାନର ଉଚ୍ଚାରଣରେ ଯେଉଁ ରୀତି ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ, ସେଉଁଥିରେ ଚାରି ପ୍ରକାର ଅଛି—ପାଞ୍ଚାଳୀ, ଗୌଡ଼ୀ, ବୈଦର୍ଭୀ ଏବଂ ଲାଟୀ।

ଉପଚାରଯୁତା ମୃଦ୍ଵୀ ପାଞ୍ଚାଲୀ ହ୍ରସ୍ଵଵିଗ୍ରହା । ଅନଵସ୍ଥିତସନ୍ଦର୍ଭା ଗୌଡୀଯା ଦୀର୍ଘଵିଗ୍ରହା ।। ୩୪୦.

ପାଞ୍ଚାଳୀ ରୀତି ମୃଦୁ, ଶୋଭାବନ୍ତି ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ଭରିତ ଏବଂ ଛୋଟ ଛୋଟ ବାକ୍ୟରେ ଥାଏ। ଗୌଡ଼ୀ ରୀତିରେ ଅନିଶ୍ଚିତ ସନ୍ଦର୍ଭ ଓ ଦୀର୍ଘ ବାକ୍ୟ ଥାଏ।

ଉପଚାରୈର୍ନ୍ନ ବହୁଭିରୁପଚାରୈର୍ଵିଵର୍ଜ୍ଜିତା । ନାତିକୋମଲସନ୍ଦର୍ଭା ଵୈଦର୍ଭୀ ମୁକ୍ତଵିଂଗ୍ରହା ।। ୩୪୦.

ବୈଦର୍ଭୀ ରୀତିରେ ବହୁତ ଶୋଭା ନଥାଏ, କିନ୍ତୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଭାବ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏହାର ବାକ୍ୟ ଅତି ମୃଦୁ ନୁହେଁ ଏବଂ ମୁକ୍ତ ଭାବରେ ରହିଥାଏ।

ଲାଜୀଯା ସ୍ଫୁଜସନ୍ଦର୍ଭା ନାତିଵିସ୍ଫୁରଵିଗ୍ରାହା । ପରିତ୍ଯକ୍ତାପି ଭୂଯୋଭିରୁପଚାରୈରୁଦାହୃତା ।। ୩୪୦.

ଲାଟୀ ରୀତିରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ସନ୍ଦର୍ଭ ଥାଏ, ବାକ୍ୟ ଅତି ବିସ୍ତୃତ ନୁହେଁ, କେବେ କେବେ ବହୁତ ଶୋଭା ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଉଦାହରଣ ଦିଆଯାଏ।

କ୍ରିଯାସ୍ଵଵିଷମା ଵୃତ୍ତିର୍ଭାରତ୍ଯାରଭଟୀ ତଥା । କୌଶିକୀ ସାତ୍ଵତୀ ଚୈତି ସା ଚତୁର୍ଦ୍ଧା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତା ।। ୩୪୦.

କାର୍ଯ୍ୟରେ ବ୍ୟବହାର ସମତଳ ହୁଏ; ଭାରତୀ, ଆରଭଟୀ, କୌଶିକୀ ଏବଂ ସାତ୍ୱତୀ—ଏହି ଚାରିଟି ପ୍ରକାର ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।

ଵାକ୍‌ପ୍ରଧାନା ନରପ୍ରାଯା ସ୍ତ୍ରୀଯୁକ୍ତା ପ୍ରାକୃତୋକ୍ତିତା । ଭରତେନ ପ୍ରଣୀତତ୍ଵାତ୍ ଭାରତୀ ରୀତିରୁଚ୍ଯତେ ।। ୩୪୦.

ଭାରତୀ ରୀତିରେ ବାକ୍ୟ ପ୍ରଧାନ, ପ୍ରାୟଃ ପୁରୁଷମାନେ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି, କେବେ କେବେ ନାରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି, ଏହିଠି ପ୍ରାକୃତ ଶବ୍ଦ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ; ଭାରତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେବାରୁ ଏହାକୁ ଭାରତୀ କୁହାଯାଏ।

ଚତ୍ଵାର୍ଯ୍ଯଙ୍ଗାନି ଭାରତ୍ଯା ଵୀଥୀ ପ୍ରହସନନ୍ତଥା । ପ୍ରସ୍ତାଵନା ନାଟକାଦେର୍ଵ୍ଵୀଥ୍ଯଙ୍ଗାଶ୍ଚ ତ୍ରଯୋଦଶ ।। ୩୪୦.

ଭାରତୀର ଚାରିଟି ଅଂଶ ଅଛି—ଭିଥୀ, ପ୍ରହସନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ; ନାଟକ ଆଦିର ପ୍ରସ୍ତାବନା ଏବଂ ଭିଥୀର ତେରଟି ଅଂଶ।

ଉଦ୍‌ଘାତକଂ ତଥୈଵ ସ୍ଯାଲ୍ଲପିତଂ ସ୍ଯାଦ୍‌ଦ୍ଵିତୀଯକମ୍ । ଅସତ୍ପ୍ରଲାପୋ ଵାକ୍‌ଶ୍ରେଣୀ ନାଂନିକା ଵିପଣନ୍ତଥା ।। ୩୪୦.

ଏଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି—ଉଦ୍ଘାତକ, ଦ୍ୱିତୀୟ ହିସାବରେ ଲପିତ, ଅସତ୍ପ୍ରଲାପ, ବାକ୍ଶ୍ରେଣୀ, ନାମ୍ନିକା ଏବଂ ବିପଣ।

ଵ୍ଯାହାରସ୍ରିମତଞ୍ଚୈଵ ଛଲାଵସ୍କନ୍ଦିତେ ତଥା । ଗଣ୍ଡୋଽଥ ମୃଦଵଶ୍ଚୈଵ ତ୍ରଯୋଦଶମଥାଚିତମ୍ ।। ୩୪୦.

ଏହାସହିତ ବ୍ୟାହାର, ଶ୍ରିମତ, ଛଳାବସ୍କନ୍ଦିତ, ଗଣ୍ଡ, ମୃଦବ ଏବଂ ତେରଟିଏ ଅଟିତ।

ତାପସାଦେଃ ପ୍ରହସନଂ ପରିହାସପରଂ ଵଚଃ । ମାଯେନ୍ଦ୍ରଜାଲଯୁଦ୍ଧାଦିବହୁଲାରଭଟୀ ସ୍ମୃତା ।। ୩୪୦.

ପ୍ରହସନ ହେଉଛି ତାପସ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ହସ୍ୟ ଭରା କଥା; ଆରଭଟୀ ରୀତିରେ ମାୟା, ଇନ୍ଦ୍ରଜାଳ, ଯୁଦ୍ଧ ଓ ଏପରି ଅନେକ ବିଷୟ ଥାଏ।

ସଙ୍‌କ୍ଷିପ୍ତକାରପାତୌ ଚ ଵସ୍ତୂତ୍ଥାପନମେଵ ଚ ।। ୩୪୦.

ଏହାସହିତ ସଂକ୍ଷିପ୍ତକାରପାତ ଏବଂ ବିଷୟ ଉପସ୍ଥାପନା ମଧ୍ୟ ଅଛି।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ଚେଷ୍ଟାଵିଶେଷମପ୍ଯଙ୍ଗପ୍ରତ୍ଯଙ୍ଗେ କର୍ମ୍ମ ଚାନଯୋଃ । ଶରୀରାରମ୍ଭମିଚ୍ଛନ୍ତି ପ୍ରାଯଃ ପୂର୍ଵ୍ଵୋଽଵଲାଶ୍ରଯଃ ।। ୩୪୧.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ—ଅଙ୍ଗ ଓ ଉପାଙ୍ଗର ବିଶେଷ ଚେଷ୍ଟା ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଶରୀର ଆରମ୍ଭ ବୋଲି କୁହନ୍ତି; ସାଧାରଣତଃ ଏହାର ଆରମ୍ଭ ଅଧୀନ ଅଂଶ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ।

ଲୀଲା ଵିଲାସୋ ଵିଚ୍ଛିତ୍ତିର୍ଵିଭ୍ରମଂ କିଲକିଞ୍ଚିତଂ । ମୋଟ୍ଟାଯିତଂ କୁଟ୍ଟମିତଂ ଵିଵ୍ଵୋକୋ ଲଲିତନ୍ତଥା ।। ୩୪୧.

ଲୀଳା, ଭାବ, ବିଚିତ୍ରତା, ଭ୍ରମ, କିଳକିଞ୍ଚିତ, ମୋଟ୍ଟାୟିତ, କୁଟ୍ଟମିତ, ବିଭ୍ବୋକ ଏବଂ ଲଳିତ—ଏହି ସବୁ ନାମ ଦିଆଯାଇଛି।

ଵିକୃତଂ କ୍ରୀଡ଼ିତଂ କେଲିରିତି ଦ୍ଵାଦଶଧୈଵ ସଃ । ଲୀଲେଷ୍ଟଜନଚେଷ୍ଟାନୁକରଣଂ ସଂଵୃତକ୍ଷଯେ ।। ୩୪୧.

ବିକୃତ, କ୍ରୂର, କ୍ରୀଡ଼ା—ଏଭଳି ଦ୍ୱାଦଶ ପ୍ରକାର ଅଛି; ଲୀଳା କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ଚେଷ୍ଟା ଅନୁକରଣ କରାଯାଏ ଯେତେବେଳେ କାର୍ଯ୍ୟ ଗୁପ୍ତ ରହିଥାଏ।

ଵିଶେଷାନ୍ ଦର୍ଶଯନ୍ କିଞ୍ଚିଦ୍ଵିଲାସଃ ସଦ୍ଭିରିଷ୍ଯତେ । ହସିତକ୍ରନ୍ଦିତାଦୀନାଂ ସଙ୍କରଃ କିଲକିଞ୍ଚିତଂ ।। ୩୪୧.

କିଛି ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଇବାକୁ ବିଲାସ ବୋଲି ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ମନେ କରନ୍ତି; ହସିବା, କାନ୍ଦିବା ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭାବର ମିଶ୍ରଣକୁ କିଳକିଞ୍ଚିତ କୁହାଯାଏ।

ଵିକାରଃ କୋପି ଵିଵ୍ଵୋକୋ ଲଲିତଂ ସୌକୁମାର୍ଯ୍ଯତଃ । ଶିରଃ ପାଣିରୁପଃ ପାର୍ଶ୍ଵଙ୍ଗଟିରଙ୍‌ଘ୍ରିରିତି କ୍ରମାତ୍ ।। ୩୪୧.

ବିକାର ହେଉଛି ଏକ ପ୍ରକାର ପରିବର୍ତ୍ତନ; ବିଭ୍ବୋକ ଏବଂ ଲଳିତ ସୂକ୍ଷ୍ମତା ଦ୍ୱାରା ହୁଏ; ମୁଣ୍ଡ, ହାତ, ପାଶ୍ୱ, କଟି ଏବଂ ପାଦ—ଏହି କ୍ରମରେ।

ଅଙ୍ଗନି ଭ୍ରୂଲତାଦୀନି ପ୍ରତ୍ଯଙ୍ଗାନ୍ଯଭିଜାନତେ । ଅଡ୍ଗପ୍ରତ୍ଯଙ୍ଗଯୋଃ କର୍ମ୍ମ ପ୍ରଯଲଜନିତଂ ଵିନା ।। ୩୪୧.

ଭୌହ, ଇତ୍ୟାଦି ଅଙ୍ଗ ଓ ଉପାଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ଚିହ୍ନିବାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଅଙ୍ଗ ଓ ଉପାଙ୍ଗର କାର୍ଯ୍ୟ ଚେଷ୍ଟା ଛାଡ଼ି ସ୍ୱତଃସ୍ପୃହାରେ ହୁଏନାହିଁ।

ନ ପ୍ରଯୋଗଃ କ୍କଚିନ୍ମୁଖ୍ଯନ୍ତିରଶ୍ଚୀନଞ୍ଚ ତତ୍ କ୍କଚିଚ୍ । ଆକମ୍ପିତଂ କମ୍ପିତଞ୍ଚ୧ ଧୂତଂ ଵିଧୂତମେଵ ଚ ।। ୩୪୧.

କୌଣସି ସ୍ଥାନରେ ମୂଳ ଚେଷ୍ଟା ନଥାଏ, କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ତିର୍ଯ୍ୟକ୍ ଭାବରେ ଥାଏ; କେବେ କେବେ ଅଙ୍ଗ ଅଲ୍ପ କମ୍ପନ, ଅଧିକ କମ୍ପନ, ଡୋଳିବା ଓ ଜୋର ଡୋଳିବା ଦେଖାଯାଏ।

ପରିଵାହିନମାଧୂତମଵଧୂତମଥାଚିତଂ । ନିକୁଞ୍ଚିତଂ ପରଵୃତ୍ତମୁତ୍‌କ୍ଷିପ୍ତଞ୍ଚାପ୍ଯଧୋଗତମ୍ ।। ୩୪୧.

ପ୍ରବାହମାନ, ହଳୁକ ହଲାଇବା, ଜୋରଦାର ହଲାଇବା ଓ ଏକଠା କରିବା; ସଙ୍କୋଚିତ, ଦୂରକୁ ଘୁରାଇଦେଇବା, ଉପରକୁ ଉଠାଇବା ଓ ତଳକୁ ନମାଇବା।

ଲଲିତଞ୍ଚେତି ଵିଜ୍ଞେଯଂ ତ୍ରଯୋଦଶଵିଧଂ ଶିରଃ । ଭ୍ରୂକର୍ମ୍ମ ସପ୍ତଧା ଜ୍ଞେଯଂ ପାତନଂ ଭ୍ରୂକୁଟୀମୁଖଂ ।। ୩୪୧.

ଏଭଳି, ମୁଣ୍ଡର ତେରଟି ପ୍ରକାର ଚଳନ ବୁଝିବାକୁ ହେଉଛି; ଭୂଉଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ସାତ ପ୍ରକାର, ଯେଉଁଥିରେ ତଳକୁ ନମାଇବା, ଭୂକୁଟି କୁଞ୍ଚିବା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭାବ ଅଛି।

ଦୃଷ୍ଟିସ୍ତ୍ରିଧା ରସସ୍ଥାଯିସଞ୍ଚାରିପ୍ରତିବନ୍ଧନା । ଷଟ୍‌ତ୍ରିଂଶଦ୍‌ଭେଦଵିଧୁରା ରସଜା ତତ୍ର ଚାଷ୍ଟଧା ।। ୩୪୧.

ଦୃଷ୍ଟି ତିନି ପ୍ରକାର—ସ୍ଥିର ଭାବ, ଚଳିତ ଭାବ ଓ ବାଧାପ୍ରାପ୍ତ ଭାବ; ଭାବରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଅଭିନୟ ଛଅତିସ ପ୍ରକାର ଓ ଏଠାରେ ଆଠ ପ୍ରକାର ଭାବ ଅଛି।

ନଵଧା ତାରକାକର୍ମ୍ମ ଭ୍ରମଣଞ୍ଚଲନାଦିକଂ । ଷୋଢ଼ା ଚ ନାସିକା ଜ୍ଞେଯା ନିଶ୍ଵାସୋ ନଵଦା ମତଃ ।। ୩୪୧.

ନୟନମଣିର କାର୍ଯ୍ୟ ନଅ ପ୍ରକାର, ଯେଉଁଥିରେ ଘୁରାଇବା, ଚଳାଇବା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଛି; ନାକର ସୋହଳ ପ୍ରକାର ଚଳନ ଅଛି ଓ ଶ୍ୱାସ ପ୍ରସ୍ତାନ ନଅ ପ୍ରକାର ମନାଯାଏ।

ଷୋଢୌଷ୍ଠକର୍ମ୍ମକଂ ପାପଂ ସପ୍ତଧା ଚିଵୁକକ୍ରିଯା । କଲୁଷାଦିମୁଖଂ ଷୋଢ଼ା ଗ୍ରୀଵା ନଵଵିଧା ସ୍ମୃତା ।। ୩୪୧.

ଠୋଠର କାର୍ଯ୍ୟ ଛଅ ପ୍ରକାର, ଜିହ୍ବାର ଚଳନ ସାତି ପ୍ରକାର ଅଟେ। ମୁଁହ, ଯାହା କଳୁଷ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୁଷିତତାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ଏହିଠାରେ ଛଅ ପ୍ରକାର ଦେଖାଯାଏ। ଗଳାକୁ ନଉ ପ୍ରକାର ଭାବରେ ମନେ କରାଯାଏ।

ଅସଂଯୁତଃ ସଂଯୁତଶ୍ଚ ଭୂମ୍ନା ହସ୍ତଃ ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ । ପତାକସ୍ତ୍ରିପତାକଶ୍ଚ ତଥା ଵୈ କର୍ତ୍ତରୀମୁଖଃ ।। ୩୪୧.

ହାତ ଦୁଇ ପ୍ରକାରରେ ବ୍ୟକ୍ତ ହୁଏ — ଏକଟି ଅସଂଯୁକ୍ତ, ଅନ୍ୟଟି ସଂଯୁକ୍ତ, ଏହି ଦୁଇଁ ରୂପରେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଦେଖାଯାଏ। ପତାକା, ତ୍ରିପତାକା ଓ କର୍ତ୍ତରୀମୁଖ ନାମର ହାତ ରହିଛି।

ଅର୍ଦ୍ଧଚନ୍ଦ୍ରୋତ୍କରାଲଶ୍ଚ ଶୁକ୍ତୁଣ୍ଡସ୍ତଥୈଵ ଚ । ମୁଷ୍ଟିଶ୍ଚ ଶିଖରଶ୍ଚୈଵ କପିତ୍ଥଃ ଖେଟକାମୁଖଃ ।। ୩୪୧.

ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ର, ଉତ୍କରାଳ, ଶୁକତୁଣ୍ଡ, ମୁଷ୍ଟି, ଶିଖର, କପିଥ୍ଥ, ଏବଂ ଖେଟକାମୁଖ ନାମର ହାତ ରହିଛି।

ସୂଚ୍ଯାସ୍ଯଃ ପଦ୍ମକୋଷୋ ହି ଶିରାଃ ସମୃଗଶୀର୍ଷକାଃ । କାଂମୂଲକାଲପଦ୍ମୌ ଚ ଚତୁରଭ୍ରମରୌ ତଥା ।। ୩୪୧.

ସୂଚ୍ୟାସ୍ୟ, ପଦ୍ମକୋଷ, ଶିରା, ମୃଗଶୀର୍ଷ; କାମ୍ମୂଳ, ଆଳପଦ୍ମ ଓ ଚତୁରଭ୍ରମର ନାମର ହାତ ମଧ୍ୟ ଅଛି।

ହଂସାସ୍ଯହଂସପକ୍ଷୌ ଚ ସନ୍ଦଂଶମୁକୁଲୌ ତଥା । ଉର୍ଣନାଭସ୍ତାତ୍ରଚୂଡଶ୍ଚତୁର୍ଵିଂଶତିରିତ୍ଯମୀ ।। ୩୪୧.

ହଂସ ମୁହଁ, ହଂସ ପଖ, ସଂଦଂଶ, ମୁକୁଳ, ଉର୍ଣ୍ଣନାଭ, ତାତ୍ରଚୂଡ଼—ଏହିମାନେ ମୋଟେ ଚବିଶଟି ହସ୍ତମୁଦ୍ରା ଭାବରେ ଗଣାଯାନ୍ତି।

ଅସଂଯୁତକରାଃ ପ୍ରୋକ୍ତାଃ ସଂଯୁତାସ୍ତୁ ତ୍ରଯୋଦଶ । ଅଞ୍ଜଲିଶ୍ଚ କପୋତଶ୍ଚ କର୍କଟଃ ସ୍ଵସ୍ତିକସ୍ତଥା ।। ୩୪୧.

ଏହିମାନେ ଅଯୁକ୍ତ ହସ୍ତମୁଦ୍ରା ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଯୁକ୍ତ ହସ୍ତମୁଦ୍ରା ତେରଟି ଅଛି: ଅଞ୍ଜଳି, କପୋତ, କର୍କଟ ଏବଂ ସ୍ୱସ୍ତିକ।