ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଅନିବଦ୍ଧପ୍ରଲାପାଦିରୁନ୍ମାଦୋ ମଦନାଦିଭିଃ । ତତ୍ଵଜ୍ଞାନାଦିନା ଚେତଃକଷାଯୋପରମଃ ଶମଃ ।। ୩୩୯.

ଅନିୟମିତ କଥାବାର୍ତ୍ତା ଓ ଏହାଭଳି ଆଚରଣକୁ 'ଉନ୍ମାଦ' କୁହାଯାଏ, ଏହା ମଦ ଓ ଏହାଭଳି କାରଣରୁ ହୁଏ। ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଓ ଏହାଭଳି ଉପାୟରେ ମନର ଦୋଷ ଶାନ୍ତ ହେବାକୁ 'ଶମ' କୁହାଯାଏ।

କଵିଭିର୍ଯୋଜନୀଯା ଵୈ ଭାଵାଃ କାଵ୍ଯାଦିକେ ରସାଃ । ଵିଭାଵ୍ଯତେ ହି ରତ୍ଯାଦିର୍ଯତ୍ର ଯେନ ଵିଭାଵ୍ଯତେ ।। ୩୩୯.

କବିମାନେ ଯେଉଁ ଭାବଗୁଡ଼ିକୁ କବିତା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କଳାରେ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି, ସେସବୁ ରସ ଏବଂ ଭାବଗୁଡ଼ିକୁ ଯାହା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶ କରାଯାଏ, ତାହା ଦ୍ୱାରା ରତି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭାବ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।

ଵିଭାଵୋ ନାମ ସ ଦ୍ଵେଧାଲମ୍ବନୋଦ୍ଦୀପନାତ୍ମକଃ । ରତ୍ଯାଦିଭାଵଵର୍ଗୋଽଯଂ ଯମାଜୀଵ୍ଯୋପଜାଯତେ ।। ୩୩୯.

ଏହାକୁ 'ବିଭାବ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହା ଦୁଇ ପ୍ରକାରର — ଆଲମ୍ବନ ଓ ଉଦ୍ଦୀପନ। ଏହି ଦୁଇଟି ଦ୍ୱାରା ରତି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭାବ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

ଆଲମ୍ବନଵିଭାଵୋଽସୌ ନାଯକାଦିଭଵସ୍ତଥା । ଧୀରୋଦାତ୍ତୋ ଧୀରୋଦ୍ଧତଃ ସ୍ଯାଦ୍ଧୀରଲଲିତସ୍ତଥା ।। ୩୩୯.

ଆଲମ୍ବନ ବିଭାବ ହେଉଛି ନାୟକ ଓ ତାଙ୍କ ସହଯୋଗୀମାନେ। ନାୟକ ଚାରି ପ୍ରକାରର — ଧୀର ଉଦାତ୍ତ, ଧୀର ଉଦ୍ଧତ, ଧୀର ଲଳିତ ଓ ଧୀର ପ୍ରଶାନ୍ତ।

ଧୀରପ୍ରଶାନ୍ତ ଇତ୍ଯେଵଂ ଚତୁର୍ଦ୍ଧା ନାଯକଃ ସ୍ମୃତଃ । ଅନୁକୂଲୋ ଦକ୍ଷଇଣଶ୍ଚ ଶଠୋ ଧୃଷ୍ଟଃ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତିତଃ ।। ୩୩୯.

ଏହିପରି, ନାୟକ ଚାରି ପ୍ରକାରର ଥାଏ — ଅନୁକୂଳ, ଦକ୍ଷ, ଚତୁର, ଧୃଷ୍ଟ ଓ କ୍ରିୟାଶୀଳ।

ପୀଠମର୍ଦ୍ଦୋ ଵିଟଶ୍ଚୈଵ ଵିଦୂଷକ ଇତି ତ୍ରଯଃ । ଶ୍ରୃଡ୍ଗାରେ ନର୍ମ୍ମସଚିଵା ନାଯକସ୍ଯାନୁନାଯକା ।। ୩୩୯.

ପୀଠମର୍ଦ୍ଦ, ବିଟ ଓ ବିଦୂଷକ — ଏହି ତିନିଜଣ ନାୟକଙ୍କ ଶୃଙ୍ଗାର ସହଚର, ତାଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ ମିତ୍ର।

ପୀଠମର୍ଦ୍ଦଃ ସମ୍ବଲକଃ ଶ୍ରୀମାଂସ୍ତଦ୍ଵେଶଜୋ ଵିଟଃ । ଵିଦୂଷକୋ ଵୈହସିକସ୍ତ୍ଵଷ୍ଟନାଯକନାଯିକାଃ ।। ୩୩୯.

ପୀଠମର୍ଦ୍ଦ ସହଯୋଗୀ, ବିଟ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀ ଓ ବିଦୂଷକ ହସ୍ୟସ୍ପଦ; ଏମାନେ ଉପନାୟକ ଓ ଉପନାୟିକା।

ସ୍ଵକୀଯା ପରକୀଯା ଚ ପୁନର୍ଭୂରିତି କୌଶିକାଃ । ସାମାନ୍ଯା ନ ପୁନର୍ଭୂରିରିତ୍ଯାଦ୍ଯା ବହୁଭେଦତଃ ।। ୩୩୯.

ନାୟିକାମାନେ ତିନି ପ୍ରକାର — ନିଜସ୍ୱ, ପରକିୟା ଓ ପୁନର୍ବିବାହିତା। ପଣ୍ଡିତମାନେ କହନ୍ତି, ସାଧାରଣ ଓ ଅପୁନର୍ବିବାହିତା ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି, ଏବଂ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଭିନ୍ନତା ରହିଛି।

ଉଦ୍ଦୀପନଵିଭାଵାସ୍ତେ ସଂସ୍କାରୈର୍ଵିଵିଧୈଃ ସ୍ଥିତୈଃ । ଆଲମ୍ବନଵିଭାଵେଷୁ ଭାଵାନୁଦ୍ଦୀପଯନ୍ତି ଯେ ।। ୩୩୯.

ଉଦ୍ଦୀପନ ବିଭାବମାନେ ସେମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଗଢ଼ିତ ସଂସ୍କାର ଦ୍ୱାରା ଆଲମ୍ବନ ବିଭାବରେ ଭାବଗୁଡ଼ିକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରନ୍ତି।

ଚତୁଃଷଷ୍ଟିକଲା ଦ୍ଵେଧା କର୍ମ୍ମାଦ୍ଯୈର୍ଗୀତିକାଦିଭିଃ । କୁହକଂ ସ୍ମୃତିରପ୍ଯେଷାଂ ପ୍ରାଯୋ ହାସୋପହାରକଃ ।। ୩୩୯.

ଚଉଷଠି କଳା ଦୁଇ ପ୍ରକାର — କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଗୀତି ଇତ୍ୟାଦି। ଏହାର ଦକ୍ଷତା ଓ ସ୍ମୃତି ପ୍ରାୟତଃ ହସ୍ୟର ଉତ୍ସ।

ଆଲମ୍ବନଵିଭାଵସ୍ଯ ଭାଵୈରୁଦ୍ଵୁଦ୍ଧସଂସ୍କୃତୈଃ । ମନୋଵାଗ୍‌ବୁଦ୍ଧିଵପୁଷାଂ ସ୍ମୃତୀଚ୍ଛାଦ୍ଵେଷଯତ୍ନତ ।। ୩୩୯.

ଆଲମ୍ବନ ବିଭାବରେ ଶୋଧିତ ଭାବ ଦ୍ୱାରା, ମନ, କଥା, ବୁଦ୍ଧି ଓ ଦେହ ସ୍ମୃତି, ଇଚ୍ଛା, ଦ୍ୱେଷ ଓ ଚେଷ୍ଟାରେ ଚଳିତ ହୁଏ।

ଆରମ୍ଭ ଏଵ ଵିଦୁଷାମନୁଭାଵ ଇତି ସ୍ମୃତଃ । ସ ଚାନୁଭୂଯତେ ଚାତ୍ର ଭଵତ୍ଯୁତ ନିରୁଚ୍ଯତେ ।। ୩୩୯.

ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଆରମ୍ଭକୁ 'ଅନୁଭାବ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହିଠାରେ ଏହା ଅନୁଭୂତ ହୁଏ ଏବଂ ଏହିପରି ବର୍ଣ୍ଣିତ।

ମନୋଵ୍ଯାପାରଭୂଯିଷ୍ଠୋ ମନ ଆରମ୍ଭ ଉଚ୍ଯତେ । ଦ୍ଵିଵିଧଃ ପୌରୁଷସ୍ତ୍ରୈଣ ଈଟ୍ଟଶୋଽପି ପ୍ରସିଧ୍ଯତି ।। ୩୩୯.

ମନର ଆରମ୍ଭକୁ ପ୍ରଧାନ ମନୋବୃତ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହା ଦୁଇ ପ୍ରକାର, ଏବଂ ପୁରୁଷର ତିନି ପ୍ରକାର ଗୁଣ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

ଶୋଭା ଵିଲାସୋ ମାଧୁର୍ଯ୍ଯଂ ସ୍ଥୈର୍ଯ୍ଯଂ ଗାମ୍ଭୀର୍ଯ୍ଯମେଵ ଚ । ଲଲିତଞ୍ଚ ତଥୌଦାର୍ଯ୍ଯନ୍ତେଜୋଽଷ୍ଟାଵିତି ପୌରୁଷାଃ ।। ୩୩୯.

ଶୋଭା, ବିଳାସ, ମାଧୁର୍ଯ୍ୟ, ସ୍ଥିରତା, ଗଭୀରତା, ଲଳିତତା, ଉଦାରତା ଓ ତେଜ — ଏହି ଆଠଟି ପୁରୁଷ ଗୁଣ।

ନୀଚନିନ୍ଦୋତ୍ତମସ୍ପର୍ଦ୍ଧା ଶୌର୍ଯ୍ଯଂ ଦାକ୍ଷାଦିକାରଣଂ । ମନୋଧର୍ମ୍ମେ ଭଵେଚ୍ଛୋଭା ଶୋଭତେ ଭଵନଂ ଯଥା ।। ୩୩୯.

ନିଚ, ନିନ୍ଦିତ ଓ ଉତ୍ତମଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରତିଯୋଗିତା, ସୌର୍ଯ୍ୟ, ଦକ୍ଷତା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାରଣ — ମନୋଗୁଣ ମଧ୍ୟରେ ଶୋଭା ଘର ଭଳି ଚମକେ।

ଭାଵୋ ହାଵଶ୍ଚ ହେଲା ଚ ଶୋଭା କାନ୍ତିସ୍ତଥୈଵ ଚ । ଦୀପ୍ତିର୍ମ୍ମାଧୁର୍ଯ୍ଯଶୌର୍ଯ୍ଯେ ଚ ପ୍ରାଗଲୂଭ୍ଯଂ ସ୍ଯାଦୁଦାରତା ।। ୩୩୯.

ଭାବ, ହାବ, ହେଲା, ଶୋଭା, କାନ୍ତି, ଦୀପ୍ତି, ମାଧୁର୍ଯ୍ୟ, ସୌର୍ଯ୍ୟ, ସାହସ ଓ ଉଦାରତା ଦେଖାଯାଏ।

ସ୍ଥୈର୍ଯ୍ଯଂ ଗମ୍ଭୀରତା ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ଵିଭାଵା ଦ୍ଵାଦଶେରିତାଃ । ଭାଵୋ ଵିଲାସୋ ହାଵଃ ସ୍ଯାଦ୍ଭାଵଃ କିଞ୍ଚିଚ୍ଚ ହର୍ଷଜଃ ।। ୩୩୯.

ସ୍ଥିରତା ଓ ଗଭୀରତା ନାରୀମାନଙ୍କ ବିଭାବ, ଯାହାକୁ ବାରୋଟି କୁହାଯାଏ। ଭାବ, ବିଳାସ ଓ ହାବ ଭାବ ଅଟେ, କିଛି ହର୍ଷରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ।

ଵିଲାପୋ ଦୁଃଖଵଚନମନୁଲାପୋଽସକୃଦ୍ଵଚଃ । ସଂଲାପ ଉକ୍ତପ୍ରତ୍ଯୁକ୍ତମପଲାପୋଽନ୍ଯଥାଵଚଃ ।। ୩୩୯.

ବିଳାପ ହେଉଛି ଦୁଃଖର କଥା; ପୁନର୍ବାର କହିବାକୁ ଅନୁଲାପ କୁହାଯାଏ; ସମ୍ବାଦ ହେଉଛି ପ୍ରଶ୍ନ ଉତ୍ତର; ଅପଲାପ ହେଉଛି ଅନ୍ୟ କଥା।

ଵାର୍ତ୍ତାପ୍ରଯାଣଂ ସନ୍ଦେଶୋ ନିର୍ଦେଶଃ ପ୍ରତିପାଦନମ୍ । ତତ୍ତ୍ଵଦେଶୋଽତିଦେଶୋଽଯମପଦେଶୋଽନ୍ଯଵର୍ଣନମ୍ ।। ୩୩୯.

ବାର୍ତ୍ତା, ଯାତ୍ରା, ସନ୍ଦେଶ, ନିର୍ଦ୍ଦେଶ, ବ୍ୟାଖ୍ୟା, ସତ୍ୟକଥନ, ଅଧିକ କଥନ ଓ ପରୋକ୍ଷ କଥା — ଏହିମାନେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର କଥା।

ଉପଦେଶଶ୍ଚ ଶିକ୍ଷାଵାକ୍ ଵ୍ଯାଜୋକ୍ତିର୍ଵ୍ଯପଦେଶକଃ । ଵୋଧାଯ ଏଷ ଵ୍ଯାପାରଃ ସୁବୁଦ୍ଧ୍ଯାରମ୍ଭ ଇଷ୍ଯତେ ।। ୩୩୯.

ଉପଦେଶ, ଶିକ୍ଷା ଦେବା ଉଚ୍ଚାରଣ, ଅପରୋକ୍ଷ ଭାବରେ କହିବା ଏବଂ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରିବା—ଏହି ସବୁ କାର୍ଯ୍ୟ ଜଣେ ସୁବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟମାନେ ଭଲଭାବେ ବୁଝିପାରିବା ପାଇଁ କରାଯାଏ।

ତସ୍ଯ ଭେଦାସ୍ତ୍ରଯସ୍ତେ ଚ ରୀତିଵୃତ୍ତିପ୍ରଵୃତ୍ତଯଃ ।। ୩୩୯.

ଏହାର ତିନିଟି ପ୍ରକାର ଅଛି—ରୀତି, ବ୍ୟବହାର ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଣାଳୀ।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ଵାଗ୍ଵିଦ୍ଯାସମ୍ପ୍ରତିଜ୍ଞନେ ରୀତିଃ ସାପି ଚତୁର୍ଵିଧା । ପାଞ୍ଚଲୀ ଗୌଡ଼ଦେଶୀଯା ଵୈଦର୍ଭୀ ଲାଟଜା ତଥା ।। ୩୪୦.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ—ବାକ୍ ଓ ଜ୍ଞାନର ଉଚ୍ଚାରଣରେ ଯେଉଁ ରୀତି ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ, ସେଉଁଥିରେ ଚାରି ପ୍ରକାର ଅଛି—ପାଞ୍ଚାଳୀ, ଗୌଡ଼ୀ, ବୈଦର୍ଭୀ ଏବଂ ଲାଟୀ।

ଉପଚାରଯୁତା ମୃଦ୍ଵୀ ପାଞ୍ଚାଲୀ ହ୍ରସ୍ଵଵିଗ୍ରହା । ଅନଵସ୍ଥିତସନ୍ଦର୍ଭା ଗୌଡୀଯା ଦୀର୍ଘଵିଗ୍ରହା ।। ୩୪୦.

ପାଞ୍ଚାଳୀ ରୀତି ମୃଦୁ, ଶୋଭାବନ୍ତି ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ଭରିତ ଏବଂ ଛୋଟ ଛୋଟ ବାକ୍ୟରେ ଥାଏ। ଗୌଡ଼ୀ ରୀତିରେ ଅନିଶ୍ଚିତ ସନ୍ଦର୍ଭ ଓ ଦୀର୍ଘ ବାକ୍ୟ ଥାଏ।

ଉପଚାରୈର୍ନ୍ନ ବହୁଭିରୁପଚାରୈର୍ଵିଵର୍ଜ୍ଜିତା । ନାତିକୋମଲସନ୍ଦର୍ଭା ଵୈଦର୍ଭୀ ମୁକ୍ତଵିଂଗ୍ରହା ।। ୩୪୦.

ବୈଦର୍ଭୀ ରୀତିରେ ବହୁତ ଶୋଭା ନଥାଏ, କିନ୍ତୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଭାବ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏହାର ବାକ୍ୟ ଅତି ମୃଦୁ ନୁହେଁ ଏବଂ ମୁକ୍ତ ଭାବରେ ରହିଥାଏ।

ଲାଜୀଯା ସ୍ଫୁଜସନ୍ଦର୍ଭା ନାତିଵିସ୍ଫୁରଵିଗ୍ରାହା । ପରିତ୍ଯକ୍ତାପି ଭୂଯୋଭିରୁପଚାରୈରୁଦାହୃତା ।। ୩୪୦.

ଲାଟୀ ରୀତିରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ସନ୍ଦର୍ଭ ଥାଏ, ବାକ୍ୟ ଅତି ବିସ୍ତୃତ ନୁହେଁ, କେବେ କେବେ ବହୁତ ଶୋଭା ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଉଦାହରଣ ଦିଆଯାଏ।

କ୍ରିଯାସ୍ଵଵିଷମା ଵୃତ୍ତିର୍ଭାରତ୍ଯାରଭଟୀ ତଥା । କୌଶିକୀ ସାତ୍ଵତୀ ଚୈତି ସା ଚତୁର୍ଦ୍ଧା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତା ।। ୩୪୦.

କାର୍ଯ୍ୟରେ ବ୍ୟବହାର ସମତଳ ହୁଏ; ଭାରତୀ, ଆରଭଟୀ, କୌଶିକୀ ଏବଂ ସାତ୍ୱତୀ—ଏହି ଚାରିଟି ପ୍ରକାର ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।

ଵାକ୍‌ପ୍ରଧାନା ନରପ୍ରାଯା ସ୍ତ୍ରୀଯୁକ୍ତା ପ୍ରାକୃତୋକ୍ତିତା । ଭରତେନ ପ୍ରଣୀତତ୍ଵାତ୍ ଭାରତୀ ରୀତିରୁଚ୍ଯତେ ।। ୩୪୦.

ଭାରତୀ ରୀତିରେ ବାକ୍ୟ ପ୍ରଧାନ, ପ୍ରାୟଃ ପୁରୁଷମାନେ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି, କେବେ କେବେ ନାରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି, ଏହିଠି ପ୍ରାକୃତ ଶବ୍ଦ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ; ଭାରତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେବାରୁ ଏହାକୁ ଭାରତୀ କୁହାଯାଏ।

ଚତ୍ଵାର୍ଯ୍ଯଙ୍ଗାନି ଭାରତ୍ଯା ଵୀଥୀ ପ୍ରହସନନ୍ତଥା । ପ୍ରସ୍ତାଵନା ନାଟକାଦେର୍ଵ୍ଵୀଥ୍ଯଙ୍ଗାଶ୍ଚ ତ୍ରଯୋଦଶ ।। ୩୪୦.

ଭାରତୀର ଚାରିଟି ଅଂଶ ଅଛି—ଭିଥୀ, ପ୍ରହସନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ; ନାଟକ ଆଦିର ପ୍ରସ୍ତାବନା ଏବଂ ଭିଥୀର ତେରଟି ଅଂଶ।

ଉଦ୍‌ଘାତକଂ ତଥୈଵ ସ୍ଯାଲ୍ଲପିତଂ ସ୍ଯାଦ୍‌ଦ୍ଵିତୀଯକମ୍ । ଅସତ୍ପ୍ରଲାପୋ ଵାକ୍‌ଶ୍ରେଣୀ ନାଂନିକା ଵିପଣନ୍ତଥା ।। ୩୪୦.

ଏଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି—ଉଦ୍ଘାତକ, ଦ୍ୱିତୀୟ ହିସାବରେ ଲପିତ, ଅସତ୍ପ୍ରଲାପ, ବାକ୍ଶ୍ରେଣୀ, ନାମ୍ନିକା ଏବଂ ବିପଣ।