ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଅଲ୍ପମାତ୍ରଂ ସମୁଦ୍ଦିଷ୍ଟଂ ବହୁଧା ଯତ୍ ପ୍ରସର୍ପତି । ଫଲାଵସାନଂ ଯଚ୍ଚୈଵ ଵୀଜଂ ତଦଭିଧୀଯତେ ।। ୩୩୮.

ଅଳ୍ପ ପରିମାଣରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇ, ବହୁ ପ୍ରକାରେ ବିସ୍ତାର ହୁଏ ଏବଂ ଯାହାର ଶେଷ ହେଉଛି ଫଳ, ତାହାକୁ ବୀଜ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଯତ୍ର ଵୀଜସମୁତ୍ପତ୍ତିର୍ନାନାର୍ଥରସସମ୍ଭଵା । କାଵ୍ଯେ ଶରୀରାନୁଗତଂ ତନ୍ମୁଖଂ ପରିକୀର୍ତ୍ତିତଂ ।। ୩୩୮.

ଯେଉଁଠି ବୀଜ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ନାନା ଅର୍ଥ ଓ ରସ ଦେଇଥାଏ, ଏହା କାବ୍ୟର ଶରୀରକୁ ଅନୁସରି ମୁଖ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଇଷ୍ଟସ୍ଯାର୍ଥସ୍ଯ ରଚନା ଵୃତ୍ତାନ୍ତସ୍ଯାନୁପକ୍ଷଯଃ । ରାଗପ୍ରାପ୍ତିଃ ପ୍ରଯୋଗସ୍ଯ ଗୁହ୍ଯାନାଞ୍ଚୈଵ ଗୂହନମ୍ ।। ୩୩୮.

ଇଚ୍ଛିତ ଅର୍ଥର ରଚନା, ଘଟଣାର ବିସ୍ତାର, କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆଗ୍ରହ ପ୍ରାପ୍ତି ଏବଂ ଗୁପ୍ତ କଥାର ଲୁଚାଇବା।

ଆସ୍ଚର୍ଯ୍ଯଵଦଭିଖ୍ଯାତଂ ପ୍ରକାଶାନାଂ ପ୍ରକାଶନମ୍ । ଅଙ୍ଗହୀନଂ ନରୋ ଯଦ୍ଵନ୍ନ ଶ୍ରେଷ୍ଠଂ କାଵ୍ଯମେଚ ଚ ।। ୩୩୮.

ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟକୁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଇବା, ଖୋଲା କଥାକୁ ଖୋଲାଭାବେ ଦେଖାଇବା; ଯେମିତି ଅଙ୍ଗ ନଥିବା ଲୋକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନୁହେଁ, ସେପରି କାବ୍ୟ ମଧ୍ୟ।

ଦେଶକାଲୌ ଵିନା କିଞ୍ଚିନ୍ନେତିଵୃତ୍ତଂ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ । ଅତସ୍ତଯୋରୁପାଦାନନିଯମାତ୍ ପଦଭୁଚ୍ଯତେ ।। ୩୩୮.

ଦେଶ ଓ କାଳ ଛାଡି କୌଣସି ଘଟଣା ଆରମ୍ଭ ହୁଏନାହିଁ; ଏହି ଦୁଇଟି ଅବଶ୍ୟକ ଥିବାରୁ, ଏହାକୁ ପଦଭୂମି ବୋଲାଯାଏ।

ଦେଶେଷୁ ଭାରତଂ ଵର୍ଷଂ କାଲେ କୃତଯୁଗତ୍ରଯଂ । ନର୍ତ୍ତେ ତାମ୍ଯାଂ ପ୍ରାଣଭୃତାଂ ସୁଖଦୁଃଖୋଦଯଃ କ୍କଚିତ୍ ।। ୩୩୮.

ଭାରତ ଭୂମିରେ କୃତଯୁଗ ତିନିଥର ଆସିଯାଏ; କେବେ କେବେ ଜୀବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ଏଠାରେ ସେଠାରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

ସର୍ଗେ ସାର୍ଗାଦିଵାର୍ତ୍ତା ଚ ପ୍ରସଜ୍ଜନ୍ତୀ ନ ଦୁଷ୍ଯତି ।। ୩୩୮.

ସୃଷ୍ଟିରେ, ସୃଷ୍ଟି ପରେ ଯେଉଁ ଘଟଣା ଘଟେ, ସେଗୁଡ଼ିକ ନିର୍ମଳ ଭାବେ ଚାଲିଥାଏ, କେବେ ବି ଦୁଷିତ ହୁଏ ନାହିଁ।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ଅକ୍ଷରଂ ପରମଂ ବ୍ର୍ହ୍ମ ସନାତନମଜଂ ଵିଭୁଂ । ଵେଦାନ୍ତେଷୁ ଵଦନ୍ତ୍ଯେକଂ ଚୈତନ୍ଯଂ ଜ୍ଯୋତିରୀଶ୍ଵରମ୍ ।। ୩୩୯.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ଯେଉଁ ପରମ ଅକ୍ଷୟ ବ୍ରହ୍ମ, ଯାହା ସନାତନ, ଅଜନ୍ମା ଓ ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ଉପନିଷଦ୍‌ଗୁଡ଼ିକ ଏହାକୁ ଏକମାତ୍ର ଚେତନା, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ପ୍ରଭୁ ବୋଲି କହିଛନ୍ତି।

ଆନନ୍ଦଃ ସହଜସ୍ତସ୍ଯ ଵ୍ଯଜ୍ଯତେ ସ କଦାଚନ । ଵ୍ଯକ୍ତିଃ ସା ତସ୍ଯ ଚୈତନ୍ଯଚମତ୍‌କାରରସାହ୍ଵଯା ।। ୩୩୯.

ତାହାର ଆନନ୍ଦ ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ ରହିଥାଏ, କେବେ କେବେ ଏହା ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ; ଏହି ପ୍ରକାଶକୁ ଚେତନାର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ରସ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଆଦ୍ଯସ୍ତସ୍ଯ ଵିକାରୋ ଯଃ ସୋଽହଙ୍କାର ଇତି ସ୍ମୃତଃ । ତତୋଽଭିମାନସ୍ତତ୍ରେଦଂ ସମାପ୍ତଂ ଭୁଵନତ୍ରଯଂ ।। ୩୩୯.

ତାହାର ପ୍ରଥମ ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ଅହଂକାର ବୋଲି ଜଣାଯାଏ; ଏଠାରୁ ଅଭିମାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହିପରି ତିନି ଲୋକର ସୃଷ୍ଟି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ।

ଅଭିମାନାଦ୍ରତିଃ ସା ଚ ପରିପୋଷମୁପେଯୁଷୀ । ଵ୍ଯଭିଚାର୍ଯ୍ଯାଦିସାମାନ୍ଯାତ୍ ଶ୍ରୃଙ୍ଗାର ଇତି ଗୀଯତେ ।। ୩୩୯.

ଅଭିମାନରୁ ରତି ହୁଏ, ଯାହା ପରିପୂର୍ଣ୍ଣତାକୁ ନେଇଯାଏ; ବିଭିନ୍ନ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାରଣରୁ ଏହାକୁ ଶୃଙ୍ଗାର ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ତଦ୍ଭେଦାଃ କାମମିତରେ ହାସ୍ଯାଦ୍ଯା ଅପ୍ଯନେକଶଃ । ସ୍ଵସ୍ଵସ୍ଥାଦିଵିଶେଷୋତ୍ଥପରିଘୋଷସ୍ଵଲକ୍ଷଣାଃ ।। ୩୩୯.

ଏହାର ବିଭିନ୍ନ ରୂପ କାମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ, ଯେପରିକି ହାସ୍ୟ ଇତ୍ୟାଦି ଅନେକ ପ୍ରକାର; ପ୍ରତ୍ୟେକର ନିଜସ୍ୱ ଲକ୍ଷଣ ଅଛି, ନିଜ ଅବସ୍ଥା ଓ କାରଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

ସତ୍ତ୍ଵାଦିଗୁଣସନ୍ତାନାଜ୍ଜାଯନ୍ତେ ପରମାତ୍ମନଃ । ରାଗାଦ୍ବଵତି ଶ୍ରୃଙ୍ଗାରୋ ରୌଦ୍ରସ୍ତୈକ୍ଷଣାତ୍ ପ୍ରଜାଯତେ ।। ୩୩୯.

ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜସ୍, ତମସ୍ ଗୁଣର ଅନୁକ୍ରମରୁ ପରମାତ୍ମାରୁ ଏହାମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି; ରାଗରୁ ଶୃଙ୍ଗାର, ତୀବ୍ରତାରୁ କ୍ରୋଧ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ।

ଵୀରୋଽଵଷ୍ଟମ୍ଭଜଃ ସଙ୍କୋଚଭୂର୍ଵ୍ଵୀଭତ୍ସ ଇଷ୍ଯତେ । ଶ୍ରୃଙ୍ଗାରହାସ୍ଯକରୁଣା ରୌଦ୍ରଵୀରଭଯାନକାଃ ।। ୩୩୯.

ବୀରତା ଦୃଢତାରୁ ଜନ୍ମ ନେଉଛି; ଘୃଣା ସଂକୋଚରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଶୃଙ୍ଗାର, ହାସ୍ୟ, କରୁଣା, କ୍ରୋଧ, ବୀରତା ଓ ଭୟ ଏମିତି—

ଵୀରାଚ୍ଚାଦ୍ଭୁତନିଷ୍ପତ୍ତିଃ ସ୍ଯାଦ୍ଵୀଭତ୍ସାଦ୍ଭଯାନକଃ । ଶ୍ରୃଙ୍ଗାରହାସ୍ଯକରୁଣା ରୌଦ୍ରଵୀରଭଯାନକାଃ ।। ୩୩୯.

ବୀରତାରୁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଘୃଣାରୁ ଭୟ ଜନ୍ମ ନେଉଛି; ଶୃଙ୍ଗାର, ହାସ୍ୟ, କରୁଣା, କ୍ରୋଧ, ବୀରତା ଓ ଭୟ ଏମିତି—

ଵୀଭତ୍ସାଦ୍ଭୁତଶାନ୍ତାଖ୍ଯାଃ ସ୍ଵଭାଵାଚ୍ଚତୁରୋ ରସାଃ । ଲକ୍ଷ୍ମୀରିଵ ଵିନା ତ୍ଯାଗାନ୍ନ ଵାଣୀ ଭାତି ନୀରସା ।। ୩୩୯.

ଘୃଣାରୁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଶାନ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଚାରିଟି ରସ ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଉଛି; ଯେପରି ଲକ୍ଷ୍ମୀ ବିନା ବାଣୀ ରୂପହୀନ, ତେଣୁ ତ୍ୟାଗ ବିନା ରସ ନଥାଏ।

ଅପାରେ କାଵ୍ଯସଂସାରେ କଵିରେଵ ପ୍ରଜାପତିଃ । ଯଥା ଵୈ ରୋଚତେ ଵିଶ୍ଵଂ ତଥେଵଂ ପରିଵର୍ତ୍ତତେ ।। ୩୩୯.

ଅସୀମ କାବ୍ୟ ଜଗତରେ କବି ହିଁ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା; କବିଙ୍କ ମନରେ ଯେପରି ଭଲ ଲାଗେ, ସେପରି ସଂସାର ଚାଲିଥାଏ।

ଅପାରେ କାଵ୍ଯସଂସାରେ କଵିରେଵ ପ୍ରଜାପତିଃ । ଯଥା ଵୈ ରୋଚତେ ଵିଶ୍ଵଂ ତଥେଦଂ ପରିଵର୍ତ୍ତତେ ।। ୩୩୯.

ଅସୀମ କାବ୍ୟ ଜଗତରେ କବି ହିଁ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା; କବିଙ୍କ ମନରେ ଯେପରି ଭଲ ଲାଗେ, ଏହି ସଂସାର ସେପରି ଘୁରେ।

ନ ଭାଵହୀନୋଽସ୍ତି ରସୋ ନ ଭାଵୋ ରସଵର୍ଜ୍ଜିତଃ । ଭାଵଯନ୍ତି ରସାନେଭିର୍ଭାଵ୍ଯନ୍ତେ ଚ ରସା ଇତି ।। ୩୩୯.

ଭାବ ବିନା କୌଣସି ରସ ନାହିଁ, ରସ ବିନା କୌଣସି ଭାବ ନାହିଁ; ଏମାନେ ମିଶି ରସକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି ଏବଂ ଏହି ରସ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ।

ସ୍ଥାଯିତନୋଽଷ୍ଟୌ ରତିମୁଖାଃ ସ୍ତମ୍ଭାଦ୍ଯା ଵ୍ଯଭିଚାରିଣଃ । ମନୋଽନୁକୂଲେଽନୁଭଵଃ ସୁଖସ୍ଯ ରତିରିଷ୍ଯ୍ତେ ।। ୩୩୯.

ଅଠଟି ମୂଳ ଭାବ, ଯାହାର ଆରମ୍ଭ ରତିରୁ, ଏବଂ ଷ୍ଟମ୍ଭ ଇତ୍ୟାଦି ଅସ୍ଥାୟୀ ଭାବ ବିବେଚିତ; ମନ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ଯେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ ହୁଏ, ତାହାକୁ ରତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ହର୍ଵାଦିଭିଶ୍ଚ ମନସୋ ଵିକାଶୋ ହାସ ଉଚ୍ଯତେ । ଚିତ୍ରାଦିଦର୍ଶନାଚ୍ଚେତୋଵୈକ୍ଲଵ୍ଯଂ ବ୍ରୁଵତେ ଭଯମ୍ ।। ୩୩୯.

ହର୍ଷ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ମନ ଯେତେବେଳେ ବିସ୍ତୃତ ହୁଏ, ତାହାକୁ ହାସ୍ୟ ବୋଲାଯାଏ; ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ମନ ଅସ୍ଥିର ହେଲେ, ତାହାକୁ ଭୟ କୁହନ୍ତି।

ଜୁଗୁପ୍ସା ଚ ପଦାର୍ଥାନାଂ ନିନ୍ଦା ଦୌର୍ଭାଗ୍ଯଵାହିନାଂ । ଵିସ୍ମଯୋଽତିଶଯେନାର୍ଥଦର୍ଶନାଚ୍ଚିତ୍ତଵିସ୍ତୃତିଃ ।। ୩୩୯.

ବସ୍ତୁମାନେ ପ୍ରତି ଘୃଣାକୁ ଅବଗ୍ରହ ବୋଲନ୍ତି; ଅପଶ୍ରୟ ଦ୍ୱାରା ନିନ୍ଦା ହୁଏ; ଅତିଶୟ ଜିନିଷ ଦେଖି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ଏବଂ ମନ ବିସ୍ତୃତ ହୁଏ।

ଅଷ୍ଟୌ ସ୍ତମ୍ଭାଦଯଃ ସତ୍ତ୍ଵାଦ୍ରଜସସ୍ତମସଃ ପରମ୍ । ସ୍ତମ୍ଭଶ୍ଚେଷ୍ଟାପ୍ରତୀଘାତୋ ଭଯରାଗାଦ୍ଯୁପାହିତଃ ।। ୩୩୯.

ଷ୍ଟମ୍ଭ ଇତ୍ୟାଦି ଅଠଟି ଭାବ ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜସ୍, ତମସ୍ ଠାରୁ ଉପରେ; ଷ୍ଟମ୍ଭ ହେଉଛି କ୍ରିୟାର ବିରତି, ଯାହା ଭୟ, ରାଗ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାରଣରୁ ହୁଏ।

ଶ୍ରମରାଗାଦ୍ଯୁପେତାନ୍ତଃକ୍ଷୋଭଜନ୍ମ ଵପୁର୍ଜ୍ଜଲଂ । ସ୍ଵେଦୋ ହର୍ଷାଦିଭିର୍ଦ୍ଦେହୋଚ୍ଛାସାଽନ୍ତଃପୁଲକୋଦ୍‌ଗମଃ ।। ୩୩୯.

ଶରୀରରେ କ୍ଲାନ୍ତି, ଆସକ୍ତି ଓ ଏହାଭଳି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାରଣରୁ ପସିନା ଆସେ; ଏହିଠାରେ ଦେହ ଅସ୍ଥିର ହୁଏ ଓ ଜଳ ଦେଖାଯାଏ। ଆନନ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟ ଭାବନାରୁ ଶରୀରରେ ପସିନା ଆସେ, ଏବଂ ଭିତରୁ ଭାବବିହ୍ୱଳତାରେ ଚମ୍ପା ହୁଏ।

ହର୍ଷାଦିଜନ୍ମଵାକ୍ସଙ୍ଗଃ ସ୍ଵରଭେଦୋ ଭଯାଦିଭିଃ । ମନୋଵୈକ୍ଲଵ୍ଯମିଚ୍ଛନ୍ତି ଶୋକମିଷ୍ଟକ୍ଷଯାଦିଭିଃ ।। ୩୩୯.

ଆନନ୍ଦ ଓ ଏହାଭଳି ଭାବରୁ କଥା ଉଚ୍ଚାରିତ ହୁଏ; ଭୟ ଓ ଏହାଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ସ୍ୱରରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆସେ। ଦୁଃଖରେ ମନ ଅସ୍ଥିର ହୁଏ, ଏବଂ ପ୍ରିୟ ବସ୍ତୁ ହାରାଇଲେ ଶୋକ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ।

କ୍ରୋଧସ୍ତୈକ୍ଷ୍ଣପ୍ରବୋଧଶ୍ଚ ପ୍ରତିକୂ ଲାନୁକାରିଣି । ପୁରୁଷାର୍ଥସମାପ୍ତ୍ଯାର୍ଥୋ ଯଃ ସ ଉତ୍ସାହ ଉଚ୍ଯତେ ।। ୩୩୯.

କ୍ରୋଧ ଥିଲେ ମନେ ତୀବ୍ର ଜାଗୃତି ଆସେ, ବିପରୀତ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପ୍ରତି ବିଶେଷ ଭାବରେ। ମନୁଷ୍ୟର ଲକ୍ଷ୍ୟ ପୂରଣ ପାଇଁ ଯେ ଶକ୍ତି ଚେଷ୍ଟା ହୁଏ, ତାହାକୁ 'ଉତ୍ସାହ' କୁହାଯାଏ।

ଚିତ୍ତକ୍ଷୋଭଭଵୋତ୍ତମ୍ଭୋ ଵେପଥୁଃ ପରିକୀର୍ତ୍ତିତଃ । ଵୈଵର୍ଣ୍ଯଞ୍ଚ ଵିଚଷାଦାଦିଜନ୍ମା କାନ୍ତିଵିପର୍ଯ୍ଯଯଃ ।। ୩୩୯.

ମନ ଅସ୍ଥିରତା ଓ ଭୟରୁ ଶରୀର କମ୍ପିଥିବାକୁ 'କମ୍ପନ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଚିନ୍ତା ଓ ଏହାଭଳି ଭାବରୁ ଚେହେରାର ରଙ୍ଗ ହେବାକୁ 'ବର୍ଣ୍ଣ ହ୍ରାସ' କୁହାଯାଏ।

ଦୁଃଖାନନ୍ଦାଦିଜନ୍ନେତ୍ରଜଲମଶ୍ରୁ ଚ ଵିଶ୍ରୁତମ୍ । ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣାମସ୍ତମଯଃ ପ୍ରଲଯୋ ଲଙ୍ଘନାଦିଭିଃ ।। ୩୩୯.

ଦୁଃଖ, ଆନନ୍ଦ ଓ ଏହାଭଳି ଭାବରୁ ଚକୁରୁ ଜଳ ବା ଅଶ୍ରୁ ଆସେ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକର ଶାନ୍ତି ଅବସ୍ଥା, ମୂର୍ଛା ଓ ଏହାଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ 'ପ୍ରଳୟ' ବୋଲି ଚିହ୍ନଟ।

ଵୈରାଗ୍ଯାଦିର୍ମ୍ମନଃ ଖେଦୋ ନିର୍ଵେଦ ଇତି କଥ୍ଯତେ । ମନଃ ପୀଡ଼ଦିଜନ୍ମା ଚ ସାଦୋ ଗ୍ଲାନିଃ ଶରୀରଗା ।। ୩୩୯.

ବିରକ୍ତି ଓ ଏହାଭଳି ଅବସ୍ଥାରୁ ମନର କ୍ଲାନ୍ତିକୁ 'ନିର୍ବେଦ' କୁହାଯାଏ। ଯନ୍ତ୍ରଣା ଓ ଏହାଭଳି କାରଣରୁ ମନର ଦୁର୍ବଳତା ଶରୀରରେ 'ଗ୍ଲାନି' ଭାବରେ ପ୍ରକାଶ ପାଏ।