ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ସହିତାଃ ସୂତ୍ରଧାରେଣ ସଂଲାପଂ ଯତ୍ର କୁର୍ଵ୍ଵତେ । ଚିତ୍ରୈର୍ଵ୍ଵାକ୍ଯୈଃ ସ୍ଵକାର୍ଯ୍ଯୋତ୍ଥୈଃ ପ୍ରସ୍ତୁତାକ୍ଷେପିଭିର୍ମିଥ ।। ୩୩୮.

ସୂତ୍ରଧାରଙ୍କ ସହିତ ଯେଉଁଠି ସେମାନେ ଆଲୋଚନା କରନ୍ତି, ନିଜ ଦାୟିତ୍ୱରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଭିନ୍ନ-ଭିନ୍ନ କଥା ଏବଂ ପ୍ରସଙ୍ଗ ସମ୍ପର୍କିତ ଉପମା ଦେଇ।

ଆମୁଖଂ ତତ୍ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯଂ ବୁଧୈଃ ପ୍ରସ୍ତାଵନାପି ସା । ପ୍ରଵୃତ୍ତକଂ କଥୋଦ୍‌ଘାତଃ ପ୍ରଯୋଗାତିଶଯସ୍ତଥା ।। ୩୩୮.

ଏହାକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କିମ୍ବା ଆମୁଖ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି; ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଅଂଶ, କଥାର ଉଦ୍ଘାଟନ ଏବଂ ଅଭିନୟର କୌଶଳ ମଧ୍ୟ ଏହାର ଅଂଶ।

ଆମୁଖସ୍ଯ ତ୍ରଯୋ ଭେଦା ଵୀଜାଂଶେଷୂପଜାଯତେ । କାଲଂ ପ୍ରଵୃତ୍ତମାଶ୍ରିତ୍ଯ ସୂତ୍ରଧୃଗ୍ଯତ୍ର ଵର୍ଣଯେତ୍ ।। ୩୩୮.

ଆମୁଖର ତିନିଟି ପ୍ରକାର ଅଛି, ଯେଉଁଠି ବୀଜ ଓ ଅନ୍ୟ ଅଂଶରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ସମୟ ଅନୁସାରେ ସୂତ୍ରଧାର ଏଠାରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବା ଉଚିତ।

ତଦାଶ୍ରଯଶ୍ଚ ପାତ୍ରସ୍ଯ ପ୍ରଵେଶସ୍ତତ୍ ପ୍ରଵୃତ୍ତକଂ । ସୂତ୍ରଧାରସ୍ଯ ଵାକ୍ଯଂ ଵା ଯତ୍ର ଵାକ୍ଯାର୍ଥମେଵ ଵା ।। ୩୩୮.

ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗ ଅନୁଯାୟୀ ଯେତେବେଳେ ପାତ୍ର ପ୍ରବେଶ କରେ, ସେଠିକୁ ପ୍ରବୃତ୍ତକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହା ସୂତ୍ରଧାରଙ୍କର କଥା କିମ୍ବା କଥାର ଅର୍ଥ ହୋଇପାରେ।

ଗୃହୀତ୍ଵା ପ୍ରଵିଶେତ୍ ପାତ୍ରଂ କଥୋଦ୍‌ଘାତଃ ସ ଉଚ୍ଯତେ । ପ୍ରଯୋଗେଷୁ ପ୍ରଯୋଗନ୍ତୁ ସୂତ୍ରଧୃଗ୍ଯତ୍ର ଵର୍ଣଯେତ୍ ।। ୩୩୮.

ପ୍ରସଙ୍ଗ ଧରି ପାତ୍ର ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଏହାକୁ କଥାର ଉଦ୍ଘାଟନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଅଭିନୟରେ, ସୂତ୍ରଧାର ଏଠାରେ ଅଭିନୟର ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବା ଉଚିତ।

ତତଶ୍ଚ ପ୍ରଵିଶେତ୍ ପାତ୍ରଂ ପ୍ରଯୋଗାତିଶଯୋ ହି ସଃ । ଶରୀରଂ ନାଟକାଦୀନାମିତିଵୃତ୍ତଂ ପ୍ରଚକ୍ଷତେ ।। ୩୩୮.

ତାପରେ ପାତ୍ର ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଏହାକୁ ଅଭିନୟର କୌଶଳ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ନାଟକ ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟ କଥାର ଯାହା ଘଟଣା, ତାହାକୁ ଶରୀର ବୋଲି କୁହନ୍ତି।

ସିଦ୍ଧମୁତ୍ପ୍ରେକ୍ଷିତଞ୍ଚେତି ତସ୍ଯ ଭେଦାବୁଭୌ ସ୍ମୃତୌ । ସିଦ୍ଧମାଗମଦୃଷ୍ଟଞ୍ଚ ସୃଷ୍ଟମୁତ୍ପ୍ରେକ୍ଷଇତଂ କଵେଃ ।। ୩୩୮.

ଏହାର ଦୁଇଟି ପ୍ରକାର ଅଛି—ସିଦ୍ଧ ଓ ଉତ୍ପ୍ରେକ୍ଷିତ; ସିଦ୍ଧ ହେଉଛି ଶୁଣିବା କିମ୍ବା ଦେଖିବା ଉପରେ ଆଧାରିତ, ଉତ୍ପ୍ରେକ୍ଷିତ ହେଉଛି କବିଙ୍କ ରଚନା।

ଵୀଜଂ ଵିନ୍ଦୁଃ ପତାକା ଚ ପ୍ରକରୀ କାର୍ଯ୍ଯମେଵ ଚ । ଅର୍ଥପ୍ରକୃତଯଃ ପଞ୍ଚ ପଞ୍ଚ ଚେଷ୍ଟା ଅପି କ୍ରମାତ୍ ।। ୩୩୮.

ବୀଜ, ବିନ୍ଦୁ, ପତାକା, ପ୍ରକରୀ ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟ—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ଅର୍ଥର ପ୍ରକୃତି; ଏହାପରି କ୍ରମରେ ପାଞ୍ଚଟି କାର୍ଯ୍ୟ ପଦ୍ଧତି ମଧ୍ୟ ଅଛି।

ପ୍ରାରମ୍ଭଶ୍ଚ ପ୍ରଯତ୍ନଶ୍ଚ ପ୍ରାପ୍ତିଃ ସଦ୍ଭାଵ ଏଵ ଚ । ନିଯତା ଚ ଫଲପ୍ରାପ୍ତିଃ ଫଲଯୋଗଶ୍ଚ ପଞ୍ଚମଃ ।। ୩୩୮.

ଆରମ୍ଭ, ପ୍ରୟାସ, ପ୍ରାପ୍ତି, ଅବସ୍ଥିତି ଏବଂ ନିଶ୍ଚିତ ଫଳ ପ୍ରାପ୍ତି—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ହେଉଛି ଫଳ ସହିତ ସଂଯୋଗ।

ମୁଖଂ ପ୍ରତିମୁଖଂ ଗର୍ଭୋ ଵିମର୍ଷଶ୍ଚ ତଥୈଵ ଚ । ତଥା ନିର୍ଵ୍ଵହଣଞ୍ଚେତି କ୍ରମାତ୍ ପଞ୍ଚୈଵ ସନ୍ଧଯଃ ।। ୩୩୮.

ମୁଖ, ପ୍ରତିମୁଖ, ଗର୍ଭ, ବିମର୍ଶ ଏବଂ ନିର୍ବ୍ବହଣ—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି କ୍ରମରେ କଥାର ଅଂଶ।

ଅଲ୍ପମାତ୍ରଂ ସମୁଦ୍ଦିଷ୍ଟଂ ବହୁଧା ଯତ୍ ପ୍ରସର୍ପତି । ଫଲାଵସାନଂ ଯଚ୍ଚୈଵ ଵୀଜଂ ତଦଭିଧୀଯତେ ।। ୩୩୮.

ଅଳ୍ପ ପରିମାଣରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇ, ବହୁ ପ୍ରକାରେ ବିସ୍ତାର ହୁଏ ଏବଂ ଯାହାର ଶେଷ ହେଉଛି ଫଳ, ତାହାକୁ ବୀଜ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଯତ୍ର ଵୀଜସମୁତ୍ପତ୍ତିର୍ନାନାର୍ଥରସସମ୍ଭଵା । କାଵ୍ଯେ ଶରୀରାନୁଗତଂ ତନ୍ମୁଖଂ ପରିକୀର୍ତ୍ତିତଂ ।। ୩୩୮.

ଯେଉଁଠି ବୀଜ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ନାନା ଅର୍ଥ ଓ ରସ ଦେଇଥାଏ, ଏହା କାବ୍ୟର ଶରୀରକୁ ଅନୁସରି ମୁଖ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଇଷ୍ଟସ୍ଯାର୍ଥସ୍ଯ ରଚନା ଵୃତ୍ତାନ୍ତସ୍ଯାନୁପକ୍ଷଯଃ । ରାଗପ୍ରାପ୍ତିଃ ପ୍ରଯୋଗସ୍ଯ ଗୁହ୍ଯାନାଞ୍ଚୈଵ ଗୂହନମ୍ ।। ୩୩୮.

ଇଚ୍ଛିତ ଅର୍ଥର ରଚନା, ଘଟଣାର ବିସ୍ତାର, କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆଗ୍ରହ ପ୍ରାପ୍ତି ଏବଂ ଗୁପ୍ତ କଥାର ଲୁଚାଇବା।

ଆସ୍ଚର୍ଯ୍ଯଵଦଭିଖ୍ଯାତଂ ପ୍ରକାଶାନାଂ ପ୍ରକାଶନମ୍ । ଅଙ୍ଗହୀନଂ ନରୋ ଯଦ୍ଵନ୍ନ ଶ୍ରେଷ୍ଠଂ କାଵ୍ଯମେଚ ଚ ।। ୩୩୮.

ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟକୁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଇବା, ଖୋଲା କଥାକୁ ଖୋଲାଭାବେ ଦେଖାଇବା; ଯେମିତି ଅଙ୍ଗ ନଥିବା ଲୋକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନୁହେଁ, ସେପରି କାବ୍ୟ ମଧ୍ୟ।

ଦେଶକାଲୌ ଵିନା କିଞ୍ଚିନ୍ନେତିଵୃତ୍ତଂ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ । ଅତସ୍ତଯୋରୁପାଦାନନିଯମାତ୍ ପଦଭୁଚ୍ଯତେ ।। ୩୩୮.

ଦେଶ ଓ କାଳ ଛାଡି କୌଣସି ଘଟଣା ଆରମ୍ଭ ହୁଏନାହିଁ; ଏହି ଦୁଇଟି ଅବଶ୍ୟକ ଥିବାରୁ, ଏହାକୁ ପଦଭୂମି ବୋଲାଯାଏ।

ଦେଶେଷୁ ଭାରତଂ ଵର୍ଷଂ କାଲେ କୃତଯୁଗତ୍ରଯଂ । ନର୍ତ୍ତେ ତାମ୍ଯାଂ ପ୍ରାଣଭୃତାଂ ସୁଖଦୁଃଖୋଦଯଃ କ୍କଚିତ୍ ।। ୩୩୮.

ଭାରତ ଭୂମିରେ କୃତଯୁଗ ତିନିଥର ଆସିଯାଏ; କେବେ କେବେ ଜୀବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ଏଠାରେ ସେଠାରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

ସର୍ଗେ ସାର୍ଗାଦିଵାର୍ତ୍ତା ଚ ପ୍ରସଜ୍ଜନ୍ତୀ ନ ଦୁଷ୍ଯତି ।। ୩୩୮.

ସୃଷ୍ଟିରେ, ସୃଷ୍ଟି ପରେ ଯେଉଁ ଘଟଣା ଘଟେ, ସେଗୁଡ଼ିକ ନିର୍ମଳ ଭାବେ ଚାଲିଥାଏ, କେବେ ବି ଦୁଷିତ ହୁଏ ନାହିଁ।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ଅକ୍ଷରଂ ପରମଂ ବ୍ର୍ହ୍ମ ସନାତନମଜଂ ଵିଭୁଂ । ଵେଦାନ୍ତେଷୁ ଵଦନ୍ତ୍ଯେକଂ ଚୈତନ୍ଯଂ ଜ୍ଯୋତିରୀଶ୍ଵରମ୍ ।। ୩୩୯.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ଯେଉଁ ପରମ ଅକ୍ଷୟ ବ୍ରହ୍ମ, ଯାହା ସନାତନ, ଅଜନ୍ମା ଓ ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ଉପନିଷଦ୍‌ଗୁଡ଼ିକ ଏହାକୁ ଏକମାତ୍ର ଚେତନା, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ପ୍ରଭୁ ବୋଲି କହିଛନ୍ତି।

ଆନନ୍ଦଃ ସହଜସ୍ତସ୍ଯ ଵ୍ଯଜ୍ଯତେ ସ କଦାଚନ । ଵ୍ଯକ୍ତିଃ ସା ତସ୍ଯ ଚୈତନ୍ଯଚମତ୍‌କାରରସାହ୍ଵଯା ।। ୩୩୯.

ତାହାର ଆନନ୍ଦ ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ ରହିଥାଏ, କେବେ କେବେ ଏହା ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ; ଏହି ପ୍ରକାଶକୁ ଚେତନାର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ରସ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଆଦ୍ଯସ୍ତସ୍ଯ ଵିକାରୋ ଯଃ ସୋଽହଙ୍କାର ଇତି ସ୍ମୃତଃ । ତତୋଽଭିମାନସ୍ତତ୍ରେଦଂ ସମାପ୍ତଂ ଭୁଵନତ୍ରଯଂ ।। ୩୩୯.

ତାହାର ପ୍ରଥମ ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ଅହଂକାର ବୋଲି ଜଣାଯାଏ; ଏଠାରୁ ଅଭିମାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହିପରି ତିନି ଲୋକର ସୃଷ୍ଟି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ।

ଅଭିମାନାଦ୍ରତିଃ ସା ଚ ପରିପୋଷମୁପେଯୁଷୀ । ଵ୍ଯଭିଚାର୍ଯ୍ଯାଦିସାମାନ୍ଯାତ୍ ଶ୍ରୃଙ୍ଗାର ଇତି ଗୀଯତେ ।। ୩୩୯.

ଅଭିମାନରୁ ରତି ହୁଏ, ଯାହା ପରିପୂର୍ଣ୍ଣତାକୁ ନେଇଯାଏ; ବିଭିନ୍ନ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାରଣରୁ ଏହାକୁ ଶୃଙ୍ଗାର ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ତଦ୍ଭେଦାଃ କାମମିତରେ ହାସ୍ଯାଦ୍ଯା ଅପ୍ଯନେକଶଃ । ସ୍ଵସ୍ଵସ୍ଥାଦିଵିଶେଷୋତ୍ଥପରିଘୋଷସ୍ଵଲକ୍ଷଣାଃ ।। ୩୩୯.

ଏହାର ବିଭିନ୍ନ ରୂପ କାମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ, ଯେପରିକି ହାସ୍ୟ ଇତ୍ୟାଦି ଅନେକ ପ୍ରକାର; ପ୍ରତ୍ୟେକର ନିଜସ୍ୱ ଲକ୍ଷଣ ଅଛି, ନିଜ ଅବସ୍ଥା ଓ କାରଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

ସତ୍ତ୍ଵାଦିଗୁଣସନ୍ତାନାଜ୍ଜାଯନ୍ତେ ପରମାତ୍ମନଃ । ରାଗାଦ୍ବଵତି ଶ୍ରୃଙ୍ଗାରୋ ରୌଦ୍ରସ୍ତୈକ୍ଷଣାତ୍ ପ୍ରଜାଯତେ ।। ୩୩୯.

ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜସ୍, ତମସ୍ ଗୁଣର ଅନୁକ୍ରମରୁ ପରମାତ୍ମାରୁ ଏହାମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି; ରାଗରୁ ଶୃଙ୍ଗାର, ତୀବ୍ରତାରୁ କ୍ରୋଧ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ।

ଵୀରୋଽଵଷ୍ଟମ୍ଭଜଃ ସଙ୍କୋଚଭୂର୍ଵ୍ଵୀଭତ୍ସ ଇଷ୍ଯତେ । ଶ୍ରୃଙ୍ଗାରହାସ୍ଯକରୁଣା ରୌଦ୍ରଵୀରଭଯାନକାଃ ।। ୩୩୯.

ବୀରତା ଦୃଢତାରୁ ଜନ୍ମ ନେଉଛି; ଘୃଣା ସଂକୋଚରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଶୃଙ୍ଗାର, ହାସ୍ୟ, କରୁଣା, କ୍ରୋଧ, ବୀରତା ଓ ଭୟ ଏମିତି—

ଵୀରାଚ୍ଚାଦ୍ଭୁତନିଷ୍ପତ୍ତିଃ ସ୍ଯାଦ୍ଵୀଭତ୍ସାଦ୍ଭଯାନକଃ । ଶ୍ରୃଙ୍ଗାରହାସ୍ଯକରୁଣା ରୌଦ୍ରଵୀରଭଯାନକାଃ ।। ୩୩୯.

ବୀରତାରୁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଘୃଣାରୁ ଭୟ ଜନ୍ମ ନେଉଛି; ଶୃଙ୍ଗାର, ହାସ୍ୟ, କରୁଣା, କ୍ରୋଧ, ବୀରତା ଓ ଭୟ ଏମିତି—

ଵୀଭତ୍ସାଦ୍ଭୁତଶାନ୍ତାଖ୍ଯାଃ ସ୍ଵଭାଵାଚ୍ଚତୁରୋ ରସାଃ । ଲକ୍ଷ୍ମୀରିଵ ଵିନା ତ୍ଯାଗାନ୍ନ ଵାଣୀ ଭାତି ନୀରସା ।। ୩୩୯.

ଘୃଣାରୁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଶାନ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଚାରିଟି ରସ ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଉଛି; ଯେପରି ଲକ୍ଷ୍ମୀ ବିନା ବାଣୀ ରୂପହୀନ, ତେଣୁ ତ୍ୟାଗ ବିନା ରସ ନଥାଏ।

ଅପାରେ କାଵ୍ଯସଂସାରେ କଵିରେଵ ପ୍ରଜାପତିଃ । ଯଥା ଵୈ ରୋଚତେ ଵିଶ୍ଵଂ ତଥେଵଂ ପରିଵର୍ତ୍ତତେ ।। ୩୩୯.

ଅସୀମ କାବ୍ୟ ଜଗତରେ କବି ହିଁ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା; କବିଙ୍କ ମନରେ ଯେପରି ଭଲ ଲାଗେ, ସେପରି ସଂସାର ଚାଲିଥାଏ।

ଅପାରେ କାଵ୍ଯସଂସାରେ କଵିରେଵ ପ୍ରଜାପତିଃ । ଯଥା ଵୈ ରୋଚତେ ଵିଶ୍ଵଂ ତଥେଦଂ ପରିଵର୍ତ୍ତତେ ।। ୩୩୯.

ଅସୀମ କାବ୍ୟ ଜଗତରେ କବି ହିଁ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା; କବିଙ୍କ ମନରେ ଯେପରି ଭଲ ଲାଗେ, ଏହି ସଂସାର ସେପରି ଘୁରେ।

ନ ଭାଵହୀନୋଽସ୍ତି ରସୋ ନ ଭାଵୋ ରସଵର୍ଜ୍ଜିତଃ । ଭାଵଯନ୍ତି ରସାନେଭିର୍ଭାଵ୍ଯନ୍ତେ ଚ ରସା ଇତି ।। ୩୩୯.

ଭାବ ବିନା କୌଣସି ରସ ନାହିଁ, ରସ ବିନା କୌଣସି ଭାବ ନାହିଁ; ଏମାନେ ମିଶି ରସକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି ଏବଂ ଏହି ରସ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ।