ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଵ୍ଯାଯୋଗଭାଣଵୀଥ୍ଯଙ୍ଗତ୍ରୋଟକାନ୍ଯଥ ନାଟିକା । ସଟ୍ଟକଂ ଶିଲ୍ପକଃ କର୍ଣା ଏକୋ ଦୁର୍ମ୍ମଲ୍ଲିକା ତଥା ।। ୩୩୮.

ବ୍ୟାୟୋଗ, ଭାଣ, ବୀଥି, ଅଙ୍ଗ, ଟ୍ରୋଟକ, ନାଟିକା, ସଟ୍ଟକ, ଶିଳ୍ପକ, କର୍ଣ୍ଣ, ଏକ ଓ ଦୁର୍ମଲ୍ଲିକା ମଧ୍ୟ।

ପ୍ରସ୍ଥାନଂ ଭାଣିକା ଭାଣୀ ଗୋଷ୍ଠୀ ହଲ୍ଲୀଶକାନି ଚ । କାଵ୍ଯଂ ଶ୍ରୀଗଦିତଂ ନାଟ୍ଯରାସକଂ ରାସକଂ ତଥା ।। ୩୩୮.

ପ୍ରସ୍ଥାନ, ଭାଣିକା, ଭାଣୀ, ଗୋଷ୍ଠୀ, ହଲ୍ଲୀଶକ, କାବ୍ୟ, ଶ୍ରୀଗଦିତ, ନାଟ୍ୟରାସକ ଓ ରାସକ ମଧ୍ୟ।

ଉଲ୍ଲାପ୍ଯକଂ ପ୍ରେଙ୍‌କ୍ଷଣଞ୍ଚ ସପ୍ତଵିଂଶତିରେଵ ତତ୍ । ସାମାନ୍ଯଞ୍ଚ ଵିଶେଷଶ୍ଚ ଲକ୍ଷ୍ଣସ୍ଯ ଦ୍ଵଯୀ ଗତିଃ ।। ୩୩୮.

ଉଲ୍ଲାପ୍ୟକ ଓ ପ୍ରେଙ୍କ୍ଷଣ—ଏହିପରି ସତେଇଟି ପ୍ରକାର; ଏଠି ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଲକ୍ଷଣ ଅଛି: ସାଧାରଣ ଓ ବିଶେଷ।

ସାମାନ୍ଯଂ ସର୍ଵ୍ଵଵିଷଯଂ ଶେଷଃ କ୍କାପି ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ । ପୂର୍ଵ୍ଵରଙ୍ଗେ ନିଵୃତେ ଦ୍ଵୌ ଦେଶକାଲାଵୁଭାଵପି ।। ୩୩୮.

ସାଧାରଣ ସମସ୍ତ ବିଷୟରେ ଲାଗୁ ହୁଏ; ଅନ୍ୟ ଗୁଡ଼ିକ କେତେକ ଅବସ୍ଥାରେ ହୁଏ। ପୂର୍ବ ଅଂଶ ସମାପ୍ତ ହେଲେ, ସ୍ଥାନ ଓ ସମୟ ଦୁଇଟି ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ।

ରସଭାଵମିଭାଵାନୁଭାଵା ଅଭିନଯାସ୍ତଥା । ଅଙ୍କଃ ସ୍ଥିତିଶ୍ଚ ସାମାନ୍ଯଂ ସର୍ଵ୍ଵତ୍ରୈଵୋପସର୍ପଣାତ୍ ।। ୩୩୮.

ରସ, ଭାବ, ଉପସ୍ଥିତି, ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଓ ଅଭିନୟ, ଅଙ୍କ ଓ ଅବସ୍ଥା—ଏହାମାନେ ସାଧାରଣ, କାରଣ ସେମାନେ ସବୁଠାରେ ଥାଆନ୍ତି।

ଵିଶେଷୋଽଵସରେ ଵାଚ୍ଯଃ ସାମାନ୍ଯଂ ପୂର୍ଵ୍ଵମୁଚ୍ଯତେ । ତ୍ରିଵର୍ଗସାଧନନ୍ନାଟ୍ଯମିତ୍ଯାହୁଃ କରଣଞ୍ଚ ଯତ୍ ।। ୩୩୮.

ବିଶେଷ ଉପଯୁକ୍ତ ସମୟରେ କୁହିବା ଉଚିତ; ସାଧାରଣ ପ୍ରଥମେ କୁହାଯାଏ। ନାଟ୍ୟକୁ ତିନି ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତିର ଉପାୟ ବୋଲି କୁହନ୍ତି, ଯେପରି ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ।

ଇତିକର୍ତ୍ତଵ୍ଯ୍ତା ତସ୍ଯ ପୂର୍ଵ୍ଵରଙ୍ଗୋ ଯଥାଵିଧି । ନାନ୍ଦୀମୁଖାନି ଦ୍ଵାତ୍ରିଂଶଦଙ୍ଗାନି ପୂର୍ଵ୍ଵରଙ୍ଗକେ ।। ୩୩୮.

ଏହାର କ୍ରମ ଯଥାବିଧି ଅନୁସାରେ; ପୂର୍ବ ଅଂଶରେ ଏକତିସି ଅଂଶ ଅଛି, ନାନ୍ଦୀ ଆଦି ହୋଇ।

ଦେଵତାନାଂ ନମସ୍କାରୋ ଗୁରୂଣାମପି ଚ ସ୍ତୁତିଃ । ଗୋବ୍ରାହ୍ମଣନୃପାଦୀନାମାଶୀର୍ଵାଦାଦି ଗୀଯତେ ।। ୩୩୮.

ଦେବତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, ଗୁରୁମାନ୍ୟଙ୍କର ସ୍ତୁତି ଏବଂ ଗାଈ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ରାଜା ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର ଆଶୀର୍ବାଦ ଗାଇଯାଏ।

ନାନ୍ଦ୍ଯନ୍ତେ ସୂତ୍ରଧାରୋଽସୌ ରୁପକେଷୁ ନିବଧ୍ଯତେ । ଗୁରୁପୂର୍ଵକ୍ରମଂ ଵଂଶପ୍ରଶଂସା ପୌରୁଷଂ କଵେଃ ।। ୩୩୮.

ନାଟକର ଆରମ୍ଭରେ, ସୂତ୍ରଧାର ମଞ୍ଚରେ ଆସନ୍ତି; ପ୍ରଥମେ ଗୁରୁଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ, ପରେ ବଂଶର ପ୍ରଶଂସା ଏବଂ କବିଙ୍କର ନିଜ ଯୋଗ୍ୟତା କଥା ହୁଏ।

ସମ୍ବମ୍ଧାର୍ଥୌ ଚ କାଵ୍ଯ୍ସ୍ଯ ପଞ୍ଚୈତାନେଷ ନିର୍ଦ୍ଦିଶେତ୍ । ନଟୀ ଵିଦୂଷକୋ ଵାପି ପାରିପାର୍ଶ୍ଵିକ ଏଵ ଵା ।। ୩୩୮.

କାବ୍ୟର ସମ୍ବନ୍ଧ ଓ ଅର୍ଥ—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି କଥା ଏଠାରେ ନାଟୀ, ବିଦୂଷକ କିମ୍ବା ସହାୟକ ଯେଉଁଠି ଥିବେ, ସେମାନେ ଉଲ୍ଲେଖ କରିବା ଉଚିତ।

ସହିତାଃ ସୂତ୍ରଧାରେଣ ସଂଲାପଂ ଯତ୍ର କୁର୍ଵ୍ଵତେ । ଚିତ୍ରୈର୍ଵ୍ଵାକ୍ଯୈଃ ସ୍ଵକାର୍ଯ୍ଯୋତ୍ଥୈଃ ପ୍ରସ୍ତୁତାକ୍ଷେପିଭିର୍ମିଥ ।। ୩୩୮.

ସୂତ୍ରଧାରଙ୍କ ସହିତ ଯେଉଁଠି ସେମାନେ ଆଲୋଚନା କରନ୍ତି, ନିଜ ଦାୟିତ୍ୱରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଭିନ୍ନ-ଭିନ୍ନ କଥା ଏବଂ ପ୍ରସଙ୍ଗ ସମ୍ପର୍କିତ ଉପମା ଦେଇ।

ଆମୁଖଂ ତତ୍ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯଂ ବୁଧୈଃ ପ୍ରସ୍ତାଵନାପି ସା । ପ୍ରଵୃତ୍ତକଂ କଥୋଦ୍‌ଘାତଃ ପ୍ରଯୋଗାତିଶଯସ୍ତଥା ।। ୩୩୮.

ଏହାକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କିମ୍ବା ଆମୁଖ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି; ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଅଂଶ, କଥାର ଉଦ୍ଘାଟନ ଏବଂ ଅଭିନୟର କୌଶଳ ମଧ୍ୟ ଏହାର ଅଂଶ।

ଆମୁଖସ୍ଯ ତ୍ରଯୋ ଭେଦା ଵୀଜାଂଶେଷୂପଜାଯତେ । କାଲଂ ପ୍ରଵୃତ୍ତମାଶ୍ରିତ୍ଯ ସୂତ୍ରଧୃଗ୍ଯତ୍ର ଵର୍ଣଯେତ୍ ।। ୩୩୮.

ଆମୁଖର ତିନିଟି ପ୍ରକାର ଅଛି, ଯେଉଁଠି ବୀଜ ଓ ଅନ୍ୟ ଅଂଶରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ସମୟ ଅନୁସାରେ ସୂତ୍ରଧାର ଏଠାରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବା ଉଚିତ।

ତଦାଶ୍ରଯଶ୍ଚ ପାତ୍ରସ୍ଯ ପ୍ରଵେଶସ୍ତତ୍ ପ୍ରଵୃତ୍ତକଂ । ସୂତ୍ରଧାରସ୍ଯ ଵାକ୍ଯଂ ଵା ଯତ୍ର ଵାକ୍ଯାର୍ଥମେଵ ଵା ।। ୩୩୮.

ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗ ଅନୁଯାୟୀ ଯେତେବେଳେ ପାତ୍ର ପ୍ରବେଶ କରେ, ସେଠିକୁ ପ୍ରବୃତ୍ତକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହା ସୂତ୍ରଧାରଙ୍କର କଥା କିମ୍ବା କଥାର ଅର୍ଥ ହୋଇପାରେ।

ଗୃହୀତ୍ଵା ପ୍ରଵିଶେତ୍ ପାତ୍ରଂ କଥୋଦ୍‌ଘାତଃ ସ ଉଚ୍ଯତେ । ପ୍ରଯୋଗେଷୁ ପ୍ରଯୋଗନ୍ତୁ ସୂତ୍ରଧୃଗ୍ଯତ୍ର ଵର୍ଣଯେତ୍ ।। ୩୩୮.

ପ୍ରସଙ୍ଗ ଧରି ପାତ୍ର ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଏହାକୁ କଥାର ଉଦ୍ଘାଟନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଅଭିନୟରେ, ସୂତ୍ରଧାର ଏଠାରେ ଅଭିନୟର ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବା ଉଚିତ।

ତତଶ୍ଚ ପ୍ରଵିଶେତ୍ ପାତ୍ରଂ ପ୍ରଯୋଗାତିଶଯୋ ହି ସଃ । ଶରୀରଂ ନାଟକାଦୀନାମିତିଵୃତ୍ତଂ ପ୍ରଚକ୍ଷତେ ।। ୩୩୮.

ତାପରେ ପାତ୍ର ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଏହାକୁ ଅଭିନୟର କୌଶଳ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ନାଟକ ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟ କଥାର ଯାହା ଘଟଣା, ତାହାକୁ ଶରୀର ବୋଲି କୁହନ୍ତି।

ସିଦ୍ଧମୁତ୍ପ୍ରେକ୍ଷିତଞ୍ଚେତି ତସ୍ଯ ଭେଦାବୁଭୌ ସ୍ମୃତୌ । ସିଦ୍ଧମାଗମଦୃଷ୍ଟଞ୍ଚ ସୃଷ୍ଟମୁତ୍ପ୍ରେକ୍ଷଇତଂ କଵେଃ ।। ୩୩୮.

ଏହାର ଦୁଇଟି ପ୍ରକାର ଅଛି—ସିଦ୍ଧ ଓ ଉତ୍ପ୍ରେକ୍ଷିତ; ସିଦ୍ଧ ହେଉଛି ଶୁଣିବା କିମ୍ବା ଦେଖିବା ଉପରେ ଆଧାରିତ, ଉତ୍ପ୍ରେକ୍ଷିତ ହେଉଛି କବିଙ୍କ ରଚନା।

ଵୀଜଂ ଵିନ୍ଦୁଃ ପତାକା ଚ ପ୍ରକରୀ କାର୍ଯ୍ଯମେଵ ଚ । ଅର୍ଥପ୍ରକୃତଯଃ ପଞ୍ଚ ପଞ୍ଚ ଚେଷ୍ଟା ଅପି କ୍ରମାତ୍ ।। ୩୩୮.

ବୀଜ, ବିନ୍ଦୁ, ପତାକା, ପ୍ରକରୀ ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟ—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ଅର୍ଥର ପ୍ରକୃତି; ଏହାପରି କ୍ରମରେ ପାଞ୍ଚଟି କାର୍ଯ୍ୟ ପଦ୍ଧତି ମଧ୍ୟ ଅଛି।

ପ୍ରାରମ୍ଭଶ୍ଚ ପ୍ରଯତ୍ନଶ୍ଚ ପ୍ରାପ୍ତିଃ ସଦ୍ଭାଵ ଏଵ ଚ । ନିଯତା ଚ ଫଲପ୍ରାପ୍ତିଃ ଫଲଯୋଗଶ୍ଚ ପଞ୍ଚମଃ ।। ୩୩୮.

ଆରମ୍ଭ, ପ୍ରୟାସ, ପ୍ରାପ୍ତି, ଅବସ୍ଥିତି ଏବଂ ନିଶ୍ଚିତ ଫଳ ପ୍ରାପ୍ତି—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ହେଉଛି ଫଳ ସହିତ ସଂଯୋଗ।

ମୁଖଂ ପ୍ରତିମୁଖଂ ଗର୍ଭୋ ଵିମର୍ଷଶ୍ଚ ତଥୈଵ ଚ । ତଥା ନିର୍ଵ୍ଵହଣଞ୍ଚେତି କ୍ରମାତ୍ ପଞ୍ଚୈଵ ସନ୍ଧଯଃ ।। ୩୩୮.

ମୁଖ, ପ୍ରତିମୁଖ, ଗର୍ଭ, ବିମର୍ଶ ଏବଂ ନିର୍ବ୍ବହଣ—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି କ୍ରମରେ କଥାର ଅଂଶ।

ଅଲ୍ପମାତ୍ରଂ ସମୁଦ୍ଦିଷ୍ଟଂ ବହୁଧା ଯତ୍ ପ୍ରସର୍ପତି । ଫଲାଵସାନଂ ଯଚ୍ଚୈଵ ଵୀଜଂ ତଦଭିଧୀଯତେ ।। ୩୩୮.

ଅଳ୍ପ ପରିମାଣରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇ, ବହୁ ପ୍ରକାରେ ବିସ୍ତାର ହୁଏ ଏବଂ ଯାହାର ଶେଷ ହେଉଛି ଫଳ, ତାହାକୁ ବୀଜ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଯତ୍ର ଵୀଜସମୁତ୍ପତ୍ତିର୍ନାନାର୍ଥରସସମ୍ଭଵା । କାଵ୍ଯେ ଶରୀରାନୁଗତଂ ତନ୍ମୁଖଂ ପରିକୀର୍ତ୍ତିତଂ ।। ୩୩୮.

ଯେଉଁଠି ବୀଜ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ନାନା ଅର୍ଥ ଓ ରସ ଦେଇଥାଏ, ଏହା କାବ୍ୟର ଶରୀରକୁ ଅନୁସରି ମୁଖ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଇଷ୍ଟସ୍ଯାର୍ଥସ୍ଯ ରଚନା ଵୃତ୍ତାନ୍ତସ୍ଯାନୁପକ୍ଷଯଃ । ରାଗପ୍ରାପ୍ତିଃ ପ୍ରଯୋଗସ୍ଯ ଗୁହ୍ଯାନାଞ୍ଚୈଵ ଗୂହନମ୍ ।। ୩୩୮.

ଇଚ୍ଛିତ ଅର୍ଥର ରଚନା, ଘଟଣାର ବିସ୍ତାର, କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆଗ୍ରହ ପ୍ରାପ୍ତି ଏବଂ ଗୁପ୍ତ କଥାର ଲୁଚାଇବା।

ଆସ୍ଚର୍ଯ୍ଯଵଦଭିଖ୍ଯାତଂ ପ୍ରକାଶାନାଂ ପ୍ରକାଶନମ୍ । ଅଙ୍ଗହୀନଂ ନରୋ ଯଦ୍ଵନ୍ନ ଶ୍ରେଷ୍ଠଂ କାଵ୍ଯମେଚ ଚ ।। ୩୩୮.

ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟକୁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଇବା, ଖୋଲା କଥାକୁ ଖୋଲାଭାବେ ଦେଖାଇବା; ଯେମିତି ଅଙ୍ଗ ନଥିବା ଲୋକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନୁହେଁ, ସେପରି କାବ୍ୟ ମଧ୍ୟ।

ଦେଶକାଲୌ ଵିନା କିଞ୍ଚିନ୍ନେତିଵୃତ୍ତଂ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ । ଅତସ୍ତଯୋରୁପାଦାନନିଯମାତ୍ ପଦଭୁଚ୍ଯତେ ।। ୩୩୮.

ଦେଶ ଓ କାଳ ଛାଡି କୌଣସି ଘଟଣା ଆରମ୍ଭ ହୁଏନାହିଁ; ଏହି ଦୁଇଟି ଅବଶ୍ୟକ ଥିବାରୁ, ଏହାକୁ ପଦଭୂମି ବୋଲାଯାଏ।

ଦେଶେଷୁ ଭାରତଂ ଵର୍ଷଂ କାଲେ କୃତଯୁଗତ୍ରଯଂ । ନର୍ତ୍ତେ ତାମ୍ଯାଂ ପ୍ରାଣଭୃତାଂ ସୁଖଦୁଃଖୋଦଯଃ କ୍କଚିତ୍ ।। ୩୩୮.

ଭାରତ ଭୂମିରେ କୃତଯୁଗ ତିନିଥର ଆସିଯାଏ; କେବେ କେବେ ଜୀବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ଏଠାରେ ସେଠାରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

ସର୍ଗେ ସାର୍ଗାଦିଵାର୍ତ୍ତା ଚ ପ୍ରସଜ୍ଜନ୍ତୀ ନ ଦୁଷ୍ଯତି ।। ୩୩୮.

ସୃଷ୍ଟିରେ, ସୃଷ୍ଟି ପରେ ଯେଉଁ ଘଟଣା ଘଟେ, ସେଗୁଡ଼ିକ ନିର୍ମଳ ଭାବେ ଚାଲିଥାଏ, କେବେ ବି ଦୁଷିତ ହୁଏ ନାହିଁ।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ଅକ୍ଷରଂ ପରମଂ ବ୍ର୍ହ୍ମ ସନାତନମଜଂ ଵିଭୁଂ । ଵେଦାନ୍ତେଷୁ ଵଦନ୍ତ୍ଯେକଂ ଚୈତନ୍ଯଂ ଜ୍ଯୋତିରୀଶ୍ଵରମ୍ ।। ୩୩୯.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ଯେଉଁ ପରମ ଅକ୍ଷୟ ବ୍ରହ୍ମ, ଯାହା ସନାତନ, ଅଜନ୍ମା ଓ ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ଉପନିଷଦ୍‌ଗୁଡ଼ିକ ଏହାକୁ ଏକମାତ୍ର ଚେତନା, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ପ୍ରଭୁ ବୋଲି କହିଛନ୍ତି।

ଆନନ୍ଦଃ ସହଜସ୍ତସ୍ଯ ଵ୍ଯଜ୍ଯତେ ସ କଦାଚନ । ଵ୍ଯକ୍ତିଃ ସା ତସ୍ଯ ଚୈତନ୍ଯଚମତ୍‌କାରରସାହ୍ଵଯା ।। ୩୩୯.

ତାହାର ଆନନ୍ଦ ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ ରହିଥାଏ, କେବେ କେବେ ଏହା ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ; ଏହି ପ୍ରକାଶକୁ ଚେତନାର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ରସ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।