ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ତମସା ମରୁତାପ୍ଯନ୍ଯୈଵିଭାଵୈରତିନିର୍ଭରୈଃ । ସର୍ଵ୍ଵଵୃତ୍ତିପ୍ରଵୃତ୍ତଞ୍ଚ ସର୍ଵ୍ଵଭାଵପ୍ରଭାଵିତମ୍ ।। ୩୩୭.

ଅନ୍ଧାର, ପବନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ତୀବ୍ର ଘଟଣା, ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର କାର୍ଯ୍ୟ, ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରକାର ଭାବନାର ପ୍ରଭାବରେ—

ସର୍ଵ୍ଵରୀତିରସୈଃ ପୁଷ୍ଟଂ ପୁଷ୍ଟଙ୍ଗୁଣଵିଭୂଣୈଃ । ଅତ ଏଵ ମହାକାଵ୍ଯଂ ତତ୍କର୍ତ୍ତା ଚ ମହାକଵିଃ ।। ୩୩୭.

ସମସ୍ତ ରସ ଦ୍ୱାରା ପୁଷ୍ଟ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ—ଏହିପରି ଲେଖାକୁ ବଡ଼ କାବ୍ୟ କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ଏହାର ସୃଷ୍ଟାଙ୍କୁ ବଡ଼ କବି କୁହାଯାଏ।

ଵାଗ୍ଵୈଦଗ୍ଧ୍ଯପ୍ରଧାନେପି ରସ ଏଵାତ୍ର ଜୀଵିତମ୍ । ପୃଥକ୍ପ୍ରଯତ୍ନନିର୍ଵ୍ଵର୍ତ୍ଯଂ ଵାଗ୍ଵକ୍ରିମ୍ନି ରସାଦ୍ଵପୁଃ ।। ୩୩୭.

ଯଦିଓ ଶବ୍ଦର ଚତୁରତା ପ୍ରଧାନ, ଏଠାରେ ରସ ହିଁ ପ୍ରାଣ; ଶବ୍ଦର ଗଠନ ଅଲଗା ଭାବେ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ତାହାର ସତ୍ୟ ଦେହ ରସରୁ ହୁଏ।

ଚତୁର୍ଵ୍ଵର୍ଗଫଲଂ ଵିଶ୍ଵଗ୍ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତଂ ନାଯକାଖ୍ଯଯା । ସମାନଵୃତ୍ତିନିର୍ଵ୍ଯୂଢଃ କୌଶିକୀଵୃତ୍ତିକୋମଲଃ ।। ୩୩୭.

ଏହାର ଫଳ ହେଉଛି ଚାରିପ୍ରକାର ଜୀବନ ଲକ୍ଷ୍ୟ, ନାୟକଙ୍କ କଥା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବୁଝାଯାଏ; ସମାନ ଛନ୍ଦରେ ରଚିତ, କୌଶିକୀ ଶୈଳୀରେ ମୃଦୁ।

କଲାପୋଽତ୍ର ପ୍ରଵାସଃ ପ୍ରାଗନୁରାଗାହ୍ଵଯୋ ରସଃ । ସଵିଶେଷକଞ୍ଚ ପ୍ରାପ୍ତ୍ଯାଦି ସଂସ୍କୃତେନେତରେଣ ଚ ।। ୩୩୭.

ଏଠାରେ ମାଳା ହେଉଛି ବିଦେଶ ଯାତ୍ରା, ଏବଂ 'ପୂର୍ବ ଭାଲପାଇବା' ନାମକ ରସ; ବିଶେଷ ଲକ୍ଷଣ, ପ୍ରାପ୍ତି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, ସଂସ୍କୃତ ଓ ଅନ୍ୟ ଭାଷାରେ ମଧ୍ୟ।

ଶ୍ଲୋକୈରନେକୈଃ କୁଲକଂ ସ୍ଯାତ୍ ସନ୍ଦାନିତକାନି ତତ୍। ମୁକ୍ତକଂ ଶ୍ଲୋକ ଏକୈକଶ୍ଚମତ୍କାରକ୍ଷମଃ ସତାଂ ।। ୩୩୭.

ଅନେକ ଶ୍ଲୋକ ମିଶି ଯାହା ହୁଏ, ତାହାକୁ କୁଳକ କୁହାଯାଏ; ଯେଉଁ ଶ୍ଲୋକ ଏକାକି ଅଛି, ସେଉଁଠି ମୁକ୍ତକ, ଯାହା ଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇପାରେ।

ସୂକ୍ତିଭିଃ କଵିସିଂହାନାଂ ସୁନ୍ଦରୀଭିଃ ସମନ୍ଵିତଃ . କୋଷୋ ବ୍ରହ୍ମାପରିଚ୍ଛିନ୍ନଃ ସ ଵିଦଗ୍ଧାଯ ରୋଚତେ ।। ୩୩୭.

କବିସିଂହମାନଙ୍କର ସୁନ୍ଦର ଉକ୍ତି ଓ ରମଣୀମାନଙ୍କର ଶୋଭା ଯାହାକୁ ଅଳଙ୍କୃତ କରେ, ସେହି ଅସୀମ ଧନଭଣ୍ଡାର ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ।

ଆଭାସୋପମଶକ୍ତିଶ୍ଚ ସର୍ଗେ ଯଦ୍ଭିନ୍ନଵୃତ୍ତତା । ମିଶ୍ରଂ ଵପୁରିତି ଖ୍ଯାତଂ ପ୍ରକୀର୍ଣମିତି ଚ ଦ୍ଵିଧା ।। ୩୩୭.

ଯେଉଁ ସୃଜନରେ ଉପମା ଓ ସାଦୃଶ୍ୟର ଶକ୍ତି ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଛନ୍ଦ ରହିଥାଏ, ତାହାକୁ 'ମିଶ୍ର ରୂପ' ବା 'ପ୍ରକୀର୍ଣ୍ଣ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଶ୍ରଵ୍ଯଞ୍ଚୈଵାବିନେଯଞ୍ଚ ପ୍ରକୀର୍ଣଂ ସକଲୋକ୍ତିଭିଃ ।। ୩୩୭.

ଯାହା ଶୁଣିବାକୁ ଓ ଅଭିନୟ କରିବାକୁ ଉପଯୁକ୍ତ, ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର କଥା ଥିବା, ସେହିଠି 'ପ୍ରକୀର୍ଣ୍ଣ' କୁହାଯାଏ।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ନାଟକଂ ସପ୍ରକରଣଂ ଡିମ ଈହାମୃଗୋଽପି ଵା । ଜ୍ଞେଯଃ ସମଵକାରଶ୍ଚ ଭଵେତ୍ ପ୍ରହସନନ୍ତଥା ।। ୩୩୮.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ନାଟକ, ପ୍ରକରଣ, ଡିମ, ଈହାମୃଗ, ସମବକାର ଏବଂ ପ୍ରହସନ—ଏହାମାନେ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ।

ଵ୍ଯାଯୋଗଭାଣଵୀଥ୍ଯଙ୍ଗତ୍ରୋଟକାନ୍ଯଥ ନାଟିକା । ସଟ୍ଟକଂ ଶିଲ୍ପକଃ କର୍ଣା ଏକୋ ଦୁର୍ମ୍ମଲ୍ଲିକା ତଥା ।। ୩୩୮.

ବ୍ୟାୟୋଗ, ଭାଣ, ବୀଥି, ଅଙ୍ଗ, ଟ୍ରୋଟକ, ନାଟିକା, ସଟ୍ଟକ, ଶିଳ୍ପକ, କର୍ଣ୍ଣ, ଏକ ଓ ଦୁର୍ମଲ୍ଲିକା ମଧ୍ୟ।

ପ୍ରସ୍ଥାନଂ ଭାଣିକା ଭାଣୀ ଗୋଷ୍ଠୀ ହଲ୍ଲୀଶକାନି ଚ । କାଵ୍ଯଂ ଶ୍ରୀଗଦିତଂ ନାଟ୍ଯରାସକଂ ରାସକଂ ତଥା ।। ୩୩୮.

ପ୍ରସ୍ଥାନ, ଭାଣିକା, ଭାଣୀ, ଗୋଷ୍ଠୀ, ହଲ୍ଲୀଶକ, କାବ୍ୟ, ଶ୍ରୀଗଦିତ, ନାଟ୍ୟରାସକ ଓ ରାସକ ମଧ୍ୟ।

ଉଲ୍ଲାପ୍ଯକଂ ପ୍ରେଙ୍‌କ୍ଷଣଞ୍ଚ ସପ୍ତଵିଂଶତିରେଵ ତତ୍ । ସାମାନ୍ଯଞ୍ଚ ଵିଶେଷଶ୍ଚ ଲକ୍ଷ୍ଣସ୍ଯ ଦ୍ଵଯୀ ଗତିଃ ।। ୩୩୮.

ଉଲ୍ଲାପ୍ୟକ ଓ ପ୍ରେଙ୍କ୍ଷଣ—ଏହିପରି ସତେଇଟି ପ୍ରକାର; ଏଠି ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଲକ୍ଷଣ ଅଛି: ସାଧାରଣ ଓ ବିଶେଷ।

ସାମାନ୍ଯଂ ସର୍ଵ୍ଵଵିଷଯଂ ଶେଷଃ କ୍କାପି ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ । ପୂର୍ଵ୍ଵରଙ୍ଗେ ନିଵୃତେ ଦ୍ଵୌ ଦେଶକାଲାଵୁଭାଵପି ।। ୩୩୮.

ସାଧାରଣ ସମସ୍ତ ବିଷୟରେ ଲାଗୁ ହୁଏ; ଅନ୍ୟ ଗୁଡ଼ିକ କେତେକ ଅବସ୍ଥାରେ ହୁଏ। ପୂର୍ବ ଅଂଶ ସମାପ୍ତ ହେଲେ, ସ୍ଥାନ ଓ ସମୟ ଦୁଇଟି ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ।

ରସଭାଵମିଭାଵାନୁଭାଵା ଅଭିନଯାସ୍ତଥା । ଅଙ୍କଃ ସ୍ଥିତିଶ୍ଚ ସାମାନ୍ଯଂ ସର୍ଵ୍ଵତ୍ରୈଵୋପସର୍ପଣାତ୍ ।। ୩୩୮.

ରସ, ଭାବ, ଉପସ୍ଥିତି, ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଓ ଅଭିନୟ, ଅଙ୍କ ଓ ଅବସ୍ଥା—ଏହାମାନେ ସାଧାରଣ, କାରଣ ସେମାନେ ସବୁଠାରେ ଥାଆନ୍ତି।

ଵିଶେଷୋଽଵସରେ ଵାଚ୍ଯଃ ସାମାନ୍ଯଂ ପୂର୍ଵ୍ଵମୁଚ୍ଯତେ । ତ୍ରିଵର୍ଗସାଧନନ୍ନାଟ୍ଯମିତ୍ଯାହୁଃ କରଣଞ୍ଚ ଯତ୍ ।। ୩୩୮.

ବିଶେଷ ଉପଯୁକ୍ତ ସମୟରେ କୁହିବା ଉଚିତ; ସାଧାରଣ ପ୍ରଥମେ କୁହାଯାଏ। ନାଟ୍ୟକୁ ତିନି ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତିର ଉପାୟ ବୋଲି କୁହନ୍ତି, ଯେପରି ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ।

ଇତିକର୍ତ୍ତଵ୍ଯ୍ତା ତସ୍ଯ ପୂର୍ଵ୍ଵରଙ୍ଗୋ ଯଥାଵିଧି । ନାନ୍ଦୀମୁଖାନି ଦ୍ଵାତ୍ରିଂଶଦଙ୍ଗାନି ପୂର୍ଵ୍ଵରଙ୍ଗକେ ।। ୩୩୮.

ଏହାର କ୍ରମ ଯଥାବିଧି ଅନୁସାରେ; ପୂର୍ବ ଅଂଶରେ ଏକତିସି ଅଂଶ ଅଛି, ନାନ୍ଦୀ ଆଦି ହୋଇ।

ଦେଵତାନାଂ ନମସ୍କାରୋ ଗୁରୂଣାମପି ଚ ସ୍ତୁତିଃ । ଗୋବ୍ରାହ୍ମଣନୃପାଦୀନାମାଶୀର୍ଵାଦାଦି ଗୀଯତେ ।। ୩୩୮.

ଦେବତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, ଗୁରୁମାନ୍ୟଙ୍କର ସ୍ତୁତି ଏବଂ ଗାଈ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ରାଜା ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର ଆଶୀର୍ବାଦ ଗାଇଯାଏ।

ନାନ୍ଦ୍ଯନ୍ତେ ସୂତ୍ରଧାରୋଽସୌ ରୁପକେଷୁ ନିବଧ୍ଯତେ । ଗୁରୁପୂର୍ଵକ୍ରମଂ ଵଂଶପ୍ରଶଂସା ପୌରୁଷଂ କଵେଃ ।। ୩୩୮.

ନାଟକର ଆରମ୍ଭରେ, ସୂତ୍ରଧାର ମଞ୍ଚରେ ଆସନ୍ତି; ପ୍ରଥମେ ଗୁରୁଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ, ପରେ ବଂଶର ପ୍ରଶଂସା ଏବଂ କବିଙ୍କର ନିଜ ଯୋଗ୍ୟତା କଥା ହୁଏ।

ସମ୍ବମ୍ଧାର୍ଥୌ ଚ କାଵ୍ଯ୍ସ୍ଯ ପଞ୍ଚୈତାନେଷ ନିର୍ଦ୍ଦିଶେତ୍ । ନଟୀ ଵିଦୂଷକୋ ଵାପି ପାରିପାର୍ଶ୍ଵିକ ଏଵ ଵା ।। ୩୩୮.

କାବ୍ୟର ସମ୍ବନ୍ଧ ଓ ଅର୍ଥ—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି କଥା ଏଠାରେ ନାଟୀ, ବିଦୂଷକ କିମ୍ବା ସହାୟକ ଯେଉଁଠି ଥିବେ, ସେମାନେ ଉଲ୍ଲେଖ କରିବା ଉଚିତ।

ସହିତାଃ ସୂତ୍ରଧାରେଣ ସଂଲାପଂ ଯତ୍ର କୁର୍ଵ୍ଵତେ । ଚିତ୍ରୈର୍ଵ୍ଵାକ୍ଯୈଃ ସ୍ଵକାର୍ଯ୍ଯୋତ୍ଥୈଃ ପ୍ରସ୍ତୁତାକ୍ଷେପିଭିର୍ମିଥ ।। ୩୩୮.

ସୂତ୍ରଧାରଙ୍କ ସହିତ ଯେଉଁଠି ସେମାନେ ଆଲୋଚନା କରନ୍ତି, ନିଜ ଦାୟିତ୍ୱରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଭିନ୍ନ-ଭିନ୍ନ କଥା ଏବଂ ପ୍ରସଙ୍ଗ ସମ୍ପର୍କିତ ଉପମା ଦେଇ।

ଆମୁଖଂ ତତ୍ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯଂ ବୁଧୈଃ ପ୍ରସ୍ତାଵନାପି ସା । ପ୍ରଵୃତ୍ତକଂ କଥୋଦ୍‌ଘାତଃ ପ୍ରଯୋଗାତିଶଯସ୍ତଥା ।। ୩୩୮.

ଏହାକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କିମ୍ବା ଆମୁଖ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି; ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଅଂଶ, କଥାର ଉଦ୍ଘାଟନ ଏବଂ ଅଭିନୟର କୌଶଳ ମଧ୍ୟ ଏହାର ଅଂଶ।

ଆମୁଖସ୍ଯ ତ୍ରଯୋ ଭେଦା ଵୀଜାଂଶେଷୂପଜାଯତେ । କାଲଂ ପ୍ରଵୃତ୍ତମାଶ୍ରିତ୍ଯ ସୂତ୍ରଧୃଗ୍ଯତ୍ର ଵର୍ଣଯେତ୍ ।। ୩୩୮.

ଆମୁଖର ତିନିଟି ପ୍ରକାର ଅଛି, ଯେଉଁଠି ବୀଜ ଓ ଅନ୍ୟ ଅଂଶରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ସମୟ ଅନୁସାରେ ସୂତ୍ରଧାର ଏଠାରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବା ଉଚିତ।

ତଦାଶ୍ରଯଶ୍ଚ ପାତ୍ରସ୍ଯ ପ୍ରଵେଶସ୍ତତ୍ ପ୍ରଵୃତ୍ତକଂ । ସୂତ୍ରଧାରସ୍ଯ ଵାକ୍ଯଂ ଵା ଯତ୍ର ଵାକ୍ଯାର୍ଥମେଵ ଵା ।। ୩୩୮.

ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗ ଅନୁଯାୟୀ ଯେତେବେଳେ ପାତ୍ର ପ୍ରବେଶ କରେ, ସେଠିକୁ ପ୍ରବୃତ୍ତକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହା ସୂତ୍ରଧାରଙ୍କର କଥା କିମ୍ବା କଥାର ଅର୍ଥ ହୋଇପାରେ।

ଗୃହୀତ୍ଵା ପ୍ରଵିଶେତ୍ ପାତ୍ରଂ କଥୋଦ୍‌ଘାତଃ ସ ଉଚ୍ଯତେ । ପ୍ରଯୋଗେଷୁ ପ୍ରଯୋଗନ୍ତୁ ସୂତ୍ରଧୃଗ୍ଯତ୍ର ଵର୍ଣଯେତ୍ ।। ୩୩୮.

ପ୍ରସଙ୍ଗ ଧରି ପାତ୍ର ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଏହାକୁ କଥାର ଉଦ୍ଘାଟନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଅଭିନୟରେ, ସୂତ୍ରଧାର ଏଠାରେ ଅଭିନୟର ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବା ଉଚିତ।

ତତଶ୍ଚ ପ୍ରଵିଶେତ୍ ପାତ୍ରଂ ପ୍ରଯୋଗାତିଶଯୋ ହି ସଃ । ଶରୀରଂ ନାଟକାଦୀନାମିତିଵୃତ୍ତଂ ପ୍ରଚକ୍ଷତେ ।। ୩୩୮.

ତାପରେ ପାତ୍ର ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଏହାକୁ ଅଭିନୟର କୌଶଳ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ନାଟକ ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟ କଥାର ଯାହା ଘଟଣା, ତାହାକୁ ଶରୀର ବୋଲି କୁହନ୍ତି।

ସିଦ୍ଧମୁତ୍ପ୍ରେକ୍ଷିତଞ୍ଚେତି ତସ୍ଯ ଭେଦାବୁଭୌ ସ୍ମୃତୌ । ସିଦ୍ଧମାଗମଦୃଷ୍ଟଞ୍ଚ ସୃଷ୍ଟମୁତ୍ପ୍ରେକ୍ଷଇତଂ କଵେଃ ।। ୩୩୮.

ଏହାର ଦୁଇଟି ପ୍ରକାର ଅଛି—ସିଦ୍ଧ ଓ ଉତ୍ପ୍ରେକ୍ଷିତ; ସିଦ୍ଧ ହେଉଛି ଶୁଣିବା କିମ୍ବା ଦେଖିବା ଉପରେ ଆଧାରିତ, ଉତ୍ପ୍ରେକ୍ଷିତ ହେଉଛି କବିଙ୍କ ରଚନା।

ଵୀଜଂ ଵିନ୍ଦୁଃ ପତାକା ଚ ପ୍ରକରୀ କାର୍ଯ୍ଯମେଵ ଚ । ଅର୍ଥପ୍ରକୃତଯଃ ପଞ୍ଚ ପଞ୍ଚ ଚେଷ୍ଟା ଅପି କ୍ରମାତ୍ ।। ୩୩୮.

ବୀଜ, ବିନ୍ଦୁ, ପତାକା, ପ୍ରକରୀ ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟ—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ଅର୍ଥର ପ୍ରକୃତି; ଏହାପରି କ୍ରମରେ ପାଞ୍ଚଟି କାର୍ଯ୍ୟ ପଦ୍ଧତି ମଧ୍ୟ ଅଛି।

ପ୍ରାରମ୍ଭଶ୍ଚ ପ୍ରଯତ୍ନଶ୍ଚ ପ୍ରାପ୍ତିଃ ସଦ୍ଭାଵ ଏଵ ଚ । ନିଯତା ଚ ଫଲପ୍ରାପ୍ତିଃ ଫଲଯୋଗଶ୍ଚ ପଞ୍ଚମଃ ।। ୩୩୮.

ଆରମ୍ଭ, ପ୍ରୟାସ, ପ୍ରାପ୍ତି, ଅବସ୍ଥିତି ଏବଂ ନିଶ୍ଚିତ ଫଳ ପ୍ରାପ୍ତି—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ହେଉଛି ଫଳ ସହିତ ସଂଯୋଗ।