ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ପଦ୍ଯଂ ଚତୁଷ୍ପଦୀ ତଚ୍ଚ ଵୃତ୍ତଂ ଜାତିରିତିତ୍ରିଧା । ଵୃତ୍ତମକ୍ଷରସଂଖ୍ଯେଯମୁକ୍ଥଂ ତତ୍ କୃତିଶେଷଜମ୍ ।। ୩୩୭.

ଚାରି ପଦର ଶ୍ଲୋକକୁ 'ପଦ୍ୟ' କୁହାଯାଏ, ଏହା ତିନି ପ୍ରକାର—ଛନ୍ଦ, ପ୍ରକାର ଓ ରୂପ। ଛନ୍ଦ ଅକ୍ଷର ସଂଖ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ, ଏହା କବିତାର ଅଂଶ ରୂପେ ଆସେ।

ମାତ୍ରାଭିର୍ଗଣନା ଯତ୍ର ସା ଜାତିରିତି କାଶ୍ଯପଃ । ସମମର୍ଦ୍ଧସମଂ ଵୃତ୍ତଂ ଵିଷମଂ ପୈଙ୍ଗଲଂ ତ୍ରିଧା ।। ୩୩୭.

ଯେଉଁଠାରେ ମାତ୍ରା ଗଣନା ହୁଏ, ତାହାକୁ 'ଜାତି' ବୋଲି କାଶ୍ୟପ କହିଛନ୍ତି। ଛନ୍ଦ ତିନି ପ୍ରକାର—ସମ, ଅର୍ଧସମ ଓ ବିଷମ, ଯାହାକୁ 'ପୈଙ୍ଗଳ' କୁହାଯାଏ।

ସା ଵିଦ୍ଯା ନୌସ୍ତିତୀର୍ଷୂଣାଂ ଗଭୀରଂ କାଵ୍ଯସାଗରଂ । ମହାକାଵ୍ଯଂ କଲାପଶ୍ଚ ପର୍ଯ୍ଯାବନ୍ଧୋ ଵିଶେଷକମ୍ ।। ୩୩୭.

ଏହି ଜ୍ଞାନ କବିତାର ଗଭୀର ସାଗରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବାକୁ ଚାହାଁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ। ମହାକାବ୍ୟ, ସଂଗ୍ରହ ଓ ବିଭାଗ ଅନୁଯାୟୀ ବିନ୍ୟାସ ଏହାର ବିଶେଷ ରୂପ।

କୁଲକଂ ମୁକ୍ତକ କୋଷ ଇତି ପଦ୍ଯକୁଟୁମ୍ବକମ୍ . ସର୍ଗବନ୍ଧୋ ମହାକାଵ୍ଯମାରବ୍ଧଂ ସଂସ୍କୃତେନ ଯତ୍ ।। ୩୩୭.

କୁଳକ, ମୁକ୍ତକ ଓ କୋଷ—ଏହିମାନେ ପଦ୍ୟର ପରିବାର। ସର୍ଗ ବିନ୍ୟାସ ହେଉଛି ମହାକାବ୍ୟ, ଯାହା ସଂସ୍କୃତରେ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।

ତାଦାତ୍ମ୍ଯମଜହତ୍ତତ୍ର ତତ୍ସମଂ ନାତି ଦୁଷ୍ଯତି । ଇତିହାସକଥୋଦ୍‌ଭୂତମିତରଦ୍ଵା ସଦାଶ୍ରଯଂ ।। ୩୩୭.

ଏଠାରେ ସ୍ୱରୂପ ଛାଡ଼ାଯାଏ ନାହିଁ, ଏବଂ ସଦୃଶ ଥିବା କିଛି ଅତି ଦୋଷ ନୁହେଁ। ଇତିହାସ କଥାରୁ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସିଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉ, ସେଠି ସଦା ଏକ ଆଧାର ରହିଥାଏ।

ମନ୍ତ୍ର୍ଦୂତପ୍ରଯାଣାଜିନିଯତଂ ନାତିଵିସ୍ତରମ୍ । ଶକ୍କର୍ଯ୍ଯାତିଜଗତ୍ଯାତିଶକ୍କର୍ଯ୍ଯା ତ୍ରିଷ୍ଟୁଭା ତଥା ।। ୩୩୭.

ଦୂତ ପଠାଇବା, ଯାତ୍ରା ଓ ଯୁଦ୍ଧରେ ବିସ୍ତାର ଅଧିକ ନୁହେଁ। 'ଶକ୍କରୀ', 'ଅତିଜଗତି', 'ଅତିଶକ୍କରୀ' ଓ 'ତ୍ରିଷ୍ଟୁଭ୍' ଛନ୍ଦ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।

ପୁଷ୍ପିତାଗ୍ରାଦିଭିର୍ଵ୍ଵକ୍ରାଭିଜନୈଶ୍ଚାରୁଭିଃ ସମୈଃ । ମୁକ୍ତା ତୁ ଭିମ୍ନଵୃତ୍ତାନ୍ତା ନାତିସଂକ୍ଷିପ୍ତସ୍ର୍ଗକମ୍ ।। ୩୩୭.

ପୁଷ୍ପିତାଗ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସୁନ୍ଦର, ସମ ଛନ୍ଦ ଦ୍ୱାରା, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କବିମାନେ ରଚିଥିବା; ମୁକ୍ତକ ଅର୍ଥାତ୍ ଏକକ ଶ୍ଲୋକ ଅସାଧାରଣ ଘଟଣା ଥିବା ଗଳ୍ପ ପାଇଁ, ଅତି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ନୁହେଁ ଏବଂ ଏଥିରେ ସର୍ଗ ରହିଥାଏ।

ଅତିଶକ୍ଵରିକାଷ୍ଟିଭ୍ଯାମେକସଙ୍କୀର୍ଣକୈଃ ପରରଃ । ମାତ୍ରଯାପ୍ଯପରଃ ସର୍ଗଃ ପ୍ରାଶସ୍ତ୍ଯେଷୁ ଚ ପଶ୍ଚିମଃ ।। ୩୩୭.

'ଅତିଶକ୍ବରୀ', 'ଅଷ୍ଟି' କିମ୍ବା ଏକ ମିଶ୍ର ଛନ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ପରବର୍ତ୍ତୀ ସର୍ଗ ତିଆରି ହୁଏ। ଅନ୍ୟ ଏକ ସର୍ଗ ମାତ୍ରା ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, ଏବଂ ଶେଷ ସର୍ଗ ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ପାଇଁ ପ୍ରଶଂସିତ।

କଲ୍ପୋଽତିନିନ୍ଦିତସ୍ତସ୍ମିନ୍ଵିଶେଷାନାଦରଃ ସତାଂ । ନଗରାର୍ଣଵଶୈଲର୍ତ୍ତୁ ଚନ୍ଦ୍ରାର୍କାଶ୍ରମପାଦପୈଃ ।। ୩୩୭.

ଏହି ବିନ୍ୟାସ ଅତିରିକ୍ତ ଭାବେ ନିନ୍ଦିତ ନୁହେଁ, ଏବଂ ପଣ୍ଡିତମାନେ ଏହାକୁ ବିଶେଷ ମାନ୍ୟତା ଦେନ୍ତି। ଏଠାରେ ନଗର, ସମୁଦ୍ର, ପାହାଡ଼, ଋତୁ, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଆଶ୍ରମ ଓ ବୃକ୍ଷ ଦେଖାଯାଏ।

ଉଦ୍ଯାନସଲିଲକ୍ରୀଡ଼ାମଧୁପାନରତୋତ୍ସଵୈଃ । ଦୂତୀଵଚନଵିନ୍ଯାସୈରସତୀଚରିତାଦ୍‌ଭୁତୈଃ ।। ୩୩୭.

ବଗିଚା ଓ ଜଳ ଖେଳ, ମଧୁପାନ ଓ ଆନନ୍ଦ ଉତ୍ସବ, ଦୂତୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯିବା ମେସେଜ୍, ଏବଂ ଅବିଶ୍ୱାସୀ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ କରୁଥିବା ଅଦ୍ଭୁତ କାର୍ଯ୍ୟ—

ତମସା ମରୁତାପ୍ଯନ୍ଯୈଵିଭାଵୈରତିନିର୍ଭରୈଃ । ସର୍ଵ୍ଵଵୃତ୍ତିପ୍ରଵୃତ୍ତଞ୍ଚ ସର୍ଵ୍ଵଭାଵପ୍ରଭାଵିତମ୍ ।। ୩୩୭.

ଅନ୍ଧାର, ପବନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ତୀବ୍ର ଘଟଣା, ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର କାର୍ଯ୍ୟ, ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରକାର ଭାବନାର ପ୍ରଭାବରେ—

ସର୍ଵ୍ଵରୀତିରସୈଃ ପୁଷ୍ଟଂ ପୁଷ୍ଟଙ୍ଗୁଣଵିଭୂଣୈଃ । ଅତ ଏଵ ମହାକାଵ୍ଯଂ ତତ୍କର୍ତ୍ତା ଚ ମହାକଵିଃ ।। ୩୩୭.

ସମସ୍ତ ରସ ଦ୍ୱାରା ପୁଷ୍ଟ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ—ଏହିପରି ଲେଖାକୁ ବଡ଼ କାବ୍ୟ କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ଏହାର ସୃଷ୍ଟାଙ୍କୁ ବଡ଼ କବି କୁହାଯାଏ।

ଵାଗ୍ଵୈଦଗ୍ଧ୍ଯପ୍ରଧାନେପି ରସ ଏଵାତ୍ର ଜୀଵିତମ୍ । ପୃଥକ୍ପ୍ରଯତ୍ନନିର୍ଵ୍ଵର୍ତ୍ଯଂ ଵାଗ୍ଵକ୍ରିମ୍ନି ରସାଦ୍ଵପୁଃ ।। ୩୩୭.

ଯଦିଓ ଶବ୍ଦର ଚତୁରତା ପ୍ରଧାନ, ଏଠାରେ ରସ ହିଁ ପ୍ରାଣ; ଶବ୍ଦର ଗଠନ ଅଲଗା ଭାବେ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ତାହାର ସତ୍ୟ ଦେହ ରସରୁ ହୁଏ।

ଚତୁର୍ଵ୍ଵର୍ଗଫଲଂ ଵିଶ୍ଵଗ୍ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତଂ ନାଯକାଖ୍ଯଯା । ସମାନଵୃତ୍ତିନିର୍ଵ୍ଯୂଢଃ କୌଶିକୀଵୃତ୍ତିକୋମଲଃ ।। ୩୩୭.

ଏହାର ଫଳ ହେଉଛି ଚାରିପ୍ରକାର ଜୀବନ ଲକ୍ଷ୍ୟ, ନାୟକଙ୍କ କଥା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବୁଝାଯାଏ; ସମାନ ଛନ୍ଦରେ ରଚିତ, କୌଶିକୀ ଶୈଳୀରେ ମୃଦୁ।

କଲାପୋଽତ୍ର ପ୍ରଵାସଃ ପ୍ରାଗନୁରାଗାହ୍ଵଯୋ ରସଃ । ସଵିଶେଷକଞ୍ଚ ପ୍ରାପ୍ତ୍ଯାଦି ସଂସ୍କୃତେନେତରେଣ ଚ ।। ୩୩୭.

ଏଠାରେ ମାଳା ହେଉଛି ବିଦେଶ ଯାତ୍ରା, ଏବଂ 'ପୂର୍ବ ଭାଲପାଇବା' ନାମକ ରସ; ବିଶେଷ ଲକ୍ଷଣ, ପ୍ରାପ୍ତି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, ସଂସ୍କୃତ ଓ ଅନ୍ୟ ଭାଷାରେ ମଧ୍ୟ।

ଶ୍ଲୋକୈରନେକୈଃ କୁଲକଂ ସ୍ଯାତ୍ ସନ୍ଦାନିତକାନି ତତ୍। ମୁକ୍ତକଂ ଶ୍ଲୋକ ଏକୈକଶ୍ଚମତ୍କାରକ୍ଷମଃ ସତାଂ ।। ୩୩୭.

ଅନେକ ଶ୍ଲୋକ ମିଶି ଯାହା ହୁଏ, ତାହାକୁ କୁଳକ କୁହାଯାଏ; ଯେଉଁ ଶ୍ଲୋକ ଏକାକି ଅଛି, ସେଉଁଠି ମୁକ୍ତକ, ଯାହା ଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇପାରେ।

ସୂକ୍ତିଭିଃ କଵିସିଂହାନାଂ ସୁନ୍ଦରୀଭିଃ ସମନ୍ଵିତଃ . କୋଷୋ ବ୍ରହ୍ମାପରିଚ୍ଛିନ୍ନଃ ସ ଵିଦଗ୍ଧାଯ ରୋଚତେ ।। ୩୩୭.

କବିସିଂହମାନଙ୍କର ସୁନ୍ଦର ଉକ୍ତି ଓ ରମଣୀମାନଙ୍କର ଶୋଭା ଯାହାକୁ ଅଳଙ୍କୃତ କରେ, ସେହି ଅସୀମ ଧନଭଣ୍ଡାର ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ।

ଆଭାସୋପମଶକ୍ତିଶ୍ଚ ସର୍ଗେ ଯଦ୍ଭିନ୍ନଵୃତ୍ତତା । ମିଶ୍ରଂ ଵପୁରିତି ଖ୍ଯାତଂ ପ୍ରକୀର୍ଣମିତି ଚ ଦ୍ଵିଧା ।। ୩୩୭.

ଯେଉଁ ସୃଜନରେ ଉପମା ଓ ସାଦୃଶ୍ୟର ଶକ୍ତି ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଛନ୍ଦ ରହିଥାଏ, ତାହାକୁ 'ମିଶ୍ର ରୂପ' ବା 'ପ୍ରକୀର୍ଣ୍ଣ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଶ୍ରଵ୍ଯଞ୍ଚୈଵାବିନେଯଞ୍ଚ ପ୍ରକୀର୍ଣଂ ସକଲୋକ୍ତିଭିଃ ।। ୩୩୭.

ଯାହା ଶୁଣିବାକୁ ଓ ଅଭିନୟ କରିବାକୁ ଉପଯୁକ୍ତ, ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର କଥା ଥିବା, ସେହିଠି 'ପ୍ରକୀର୍ଣ୍ଣ' କୁହାଯାଏ।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ନାଟକଂ ସପ୍ରକରଣଂ ଡିମ ଈହାମୃଗୋଽପି ଵା । ଜ୍ଞେଯଃ ସମଵକାରଶ୍ଚ ଭଵେତ୍ ପ୍ରହସନନ୍ତଥା ।। ୩୩୮.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ନାଟକ, ପ୍ରକରଣ, ଡିମ, ଈହାମୃଗ, ସମବକାର ଏବଂ ପ୍ରହସନ—ଏହାମାନେ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ।

ଵ୍ଯାଯୋଗଭାଣଵୀଥ୍ଯଙ୍ଗତ୍ରୋଟକାନ୍ଯଥ ନାଟିକା । ସଟ୍ଟକଂ ଶିଲ୍ପକଃ କର୍ଣା ଏକୋ ଦୁର୍ମ୍ମଲ୍ଲିକା ତଥା ।। ୩୩୮.

ବ୍ୟାୟୋଗ, ଭାଣ, ବୀଥି, ଅଙ୍ଗ, ଟ୍ରୋଟକ, ନାଟିକା, ସଟ୍ଟକ, ଶିଳ୍ପକ, କର୍ଣ୍ଣ, ଏକ ଓ ଦୁର୍ମଲ୍ଲିକା ମଧ୍ୟ।

ପ୍ରସ୍ଥାନଂ ଭାଣିକା ଭାଣୀ ଗୋଷ୍ଠୀ ହଲ୍ଲୀଶକାନି ଚ । କାଵ୍ଯଂ ଶ୍ରୀଗଦିତଂ ନାଟ୍ଯରାସକଂ ରାସକଂ ତଥା ।। ୩୩୮.

ପ୍ରସ୍ଥାନ, ଭାଣିକା, ଭାଣୀ, ଗୋଷ୍ଠୀ, ହଲ୍ଲୀଶକ, କାବ୍ୟ, ଶ୍ରୀଗଦିତ, ନାଟ୍ୟରାସକ ଓ ରାସକ ମଧ୍ୟ।

ଉଲ୍ଲାପ୍ଯକଂ ପ୍ରେଙ୍‌କ୍ଷଣଞ୍ଚ ସପ୍ତଵିଂଶତିରେଵ ତତ୍ । ସାମାନ୍ଯଞ୍ଚ ଵିଶେଷଶ୍ଚ ଲକ୍ଷ୍ଣସ୍ଯ ଦ୍ଵଯୀ ଗତିଃ ।। ୩୩୮.

ଉଲ୍ଲାପ୍ୟକ ଓ ପ୍ରେଙ୍କ୍ଷଣ—ଏହିପରି ସତେଇଟି ପ୍ରକାର; ଏଠି ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଲକ୍ଷଣ ଅଛି: ସାଧାରଣ ଓ ବିଶେଷ।

ସାମାନ୍ଯଂ ସର୍ଵ୍ଵଵିଷଯଂ ଶେଷଃ କ୍କାପି ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ । ପୂର୍ଵ୍ଵରଙ୍ଗେ ନିଵୃତେ ଦ୍ଵୌ ଦେଶକାଲାଵୁଭାଵପି ।। ୩୩୮.

ସାଧାରଣ ସମସ୍ତ ବିଷୟରେ ଲାଗୁ ହୁଏ; ଅନ୍ୟ ଗୁଡ଼ିକ କେତେକ ଅବସ୍ଥାରେ ହୁଏ। ପୂର୍ବ ଅଂଶ ସମାପ୍ତ ହେଲେ, ସ୍ଥାନ ଓ ସମୟ ଦୁଇଟି ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ।

ରସଭାଵମିଭାଵାନୁଭାଵା ଅଭିନଯାସ୍ତଥା । ଅଙ୍କଃ ସ୍ଥିତିଶ୍ଚ ସାମାନ୍ଯଂ ସର୍ଵ୍ଵତ୍ରୈଵୋପସର୍ପଣାତ୍ ।। ୩୩୮.

ରସ, ଭାବ, ଉପସ୍ଥିତି, ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଓ ଅଭିନୟ, ଅଙ୍କ ଓ ଅବସ୍ଥା—ଏହାମାନେ ସାଧାରଣ, କାରଣ ସେମାନେ ସବୁଠାରେ ଥାଆନ୍ତି।

ଵିଶେଷୋଽଵସରେ ଵାଚ୍ଯଃ ସାମାନ୍ଯଂ ପୂର୍ଵ୍ଵମୁଚ୍ଯତେ । ତ୍ରିଵର୍ଗସାଧନନ୍ନାଟ୍ଯମିତ୍ଯାହୁଃ କରଣଞ୍ଚ ଯତ୍ ।। ୩୩୮.

ବିଶେଷ ଉପଯୁକ୍ତ ସମୟରେ କୁହିବା ଉଚିତ; ସାଧାରଣ ପ୍ରଥମେ କୁହାଯାଏ। ନାଟ୍ୟକୁ ତିନି ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତିର ଉପାୟ ବୋଲି କୁହନ୍ତି, ଯେପରି ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ।

ଇତିକର୍ତ୍ତଵ୍ଯ୍ତା ତସ୍ଯ ପୂର୍ଵ୍ଵରଙ୍ଗୋ ଯଥାଵିଧି । ନାନ୍ଦୀମୁଖାନି ଦ୍ଵାତ୍ରିଂଶଦଙ୍ଗାନି ପୂର୍ଵ୍ଵରଙ୍ଗକେ ।। ୩୩୮.

ଏହାର କ୍ରମ ଯଥାବିଧି ଅନୁସାରେ; ପୂର୍ବ ଅଂଶରେ ଏକତିସି ଅଂଶ ଅଛି, ନାନ୍ଦୀ ଆଦି ହୋଇ।

ଦେଵତାନାଂ ନମସ୍କାରୋ ଗୁରୂଣାମପି ଚ ସ୍ତୁତିଃ । ଗୋବ୍ରାହ୍ମଣନୃପାଦୀନାମାଶୀର୍ଵାଦାଦି ଗୀଯତେ ।। ୩୩୮.

ଦେବତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, ଗୁରୁମାନ୍ୟଙ୍କର ସ୍ତୁତି ଏବଂ ଗାଈ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ରାଜା ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର ଆଶୀର୍ବାଦ ଗାଇଯାଏ।

ନାନ୍ଦ୍ଯନ୍ତେ ସୂତ୍ରଧାରୋଽସୌ ରୁପକେଷୁ ନିବଧ୍ଯତେ । ଗୁରୁପୂର୍ଵକ୍ରମଂ ଵଂଶପ୍ରଶଂସା ପୌରୁଷଂ କଵେଃ ।। ୩୩୮.

ନାଟକର ଆରମ୍ଭରେ, ସୂତ୍ରଧାର ମଞ୍ଚରେ ଆସନ୍ତି; ପ୍ରଥମେ ଗୁରୁଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ, ପରେ ବଂଶର ପ୍ରଶଂସା ଏବଂ କବିଙ୍କର ନିଜ ଯୋଗ୍ୟତା କଥା ହୁଏ।