ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଭଵେନ୍ମଧ୍ଯମସନ୍ଦର୍ଭନ୍ନାତିକୁତ୍ସିତଵିଗ୍ରହମ୍ । ଵୃତ୍ତଚ୍ଛାଯାହରଂ ଵୃତ୍ତଂ ଗନ୍ଧିନୈତତ୍ କିଲୋତ୍‌କଟମ୍ ।। ୩୩୭.

ମଧ୍ୟମ ଶୃଙ୍ଖଳା, ଅତି ଦୁଷ୍ଟ ଗଠନ ନୁହେଁ, ଛନ୍ଦର ଛାୟା ଥିଲେ ଏହାକୁ ଗନ୍ଧି କୁହାଯାଏ, ଏହିଠାରେ ଏହାକୁ ଉତ୍କଟ ମଧ୍ୟ କୁହନ୍ତି।

ଆଖ୍ଯାଯିକା କଥା ଖଣ୍ଡକଥା ପରିକଥା ତଥା । କଥାନିକେତି ମନ୍ଯନ୍ତେ ଗଦ୍ଯକାଵ୍ଯଞ୍ଚ ପଞ୍ଚଧା ।। ୩୩୭.

ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ରୂପକୁ ଗଦ୍ୟ କାବ୍ୟର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଭାବେ ମନେ କରାଯାଏ—କଥା, ଗଳ୍ପ, ଖଣ୍ଡଗଳ୍ପ, ବିସ୍ତୃତ କଥା ଏବଂ ଛୋଟ ଗଳ୍ପ।

କର୍ତୃଵଂଶପ୍ରଶଂସା ସ୍ଯାଦ୍ଯତ୍ର ଗଦ୍ଯେନ ଵିସ୍ତରାତ୍ । କନ୍ଯାହରଣସଂଗ୍ରାମଵିପ୍ରଲମ୍ଭଵିପତ୍ତଯଃ ।। ୩୩୭.

ଯେଉଁଠାରେ ଲେଖକଙ୍କ ବଂଶର ବିସ୍ତୃତ ପ୍ରଶଂସା ଗଦ୍ୟରେ ହୁଏ, ଏବଂ କନ୍ୟା ହରଣ, ଯୁଦ୍ଧ, ବିଚ୍ଛେଦ ଓ ବିପଦ ଘଟେ।

ଭଵନ୍ତି ଯତ୍ର ଦୀପ୍ତାଶ୍ଚ ରୀତିଵୃତ୍ତିପ୍ରଵୃତ୍ତଯଃ । ଉଚ୍ଛାସୈଶ୍ଚ ଚପରିଚ୍ଛେଜୋ ଯତ୍ର ଯା ଚୂର୍ଣକୋତ୍ତରା ।। ୩୩୭.

ଯେଉଁଠାରେ ଜୀବନ ଚର୍ୟା, ଆଚରଣ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ ଯେଉଁଠାରେ ହଠାତ୍ ଉତ୍ସାହ, ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଶେଷ ଓ ଖଣ୍ଡ ଉତ୍ତର ଥାଏ।

. ଵକ୍ତ୍ରଂ ଵାପରଵକ୍ତ୍ରଂ ଵା ଯତ୍ର ସାଖ୍ଯାଯିକା ସ୍ମୃତା । ଶ୍ଲୋକୈଃ ସ୍ଵଵଂଶଂ ସଂକ୍ଷେପାତ୍ କଵିର୍ଯତ୍ର ପ୍ରଶଂସତି ।। ୩୩୭.

ଯେଉଁଠାରେ କଥାକୁ ଲେଖକ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କେହି କହନ୍ତି, ତାହାକୁ 'ଆଖ୍ୟାୟିକା' ବୋଲାଯାଏ; ଯେଉଁଠାରେ କବି ନିଜ ବଂଶକୁ ଶ୍ଲୋକରେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବରେ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି।

ମୁଖ୍ଯସ୍ଯାର୍ଥାଵତାରାଯ ଭଵେଦ୍ଯତ୍ର କଥାନ୍ତରମ୍ । ପରିଚ୍ଛେଦୋ ନ ଯତ୍ର ସ୍ଯାଦ୍ଭଵେଦ୍ଵାଲମ୍ଭକୈଃ କ୍କଚିତ୍ ।। ୩୩୭.

ମୁଖ୍ୟ କଥାର ପ୍ରସ୍ତାବନା ପାଇଁ ଯେଉଁଠାରେ ଅନ୍ୟ କଥା ଆସେ, ଏବଂ ଯେଉଁଠାରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଅଂଶ ନଥାଏ, କିନ୍ତୁ କେବେ କେବେ ସହାୟକ ଘଟଣା ଥାଏ।

ସା କଥା ନାମ ତଦ୍‌ଗର୍ଭେ ନିବଧ୍ନୀଯାଚ୍ଚତୁଷ୍ପଦୀଂ । ଭଵେତ୍ ଖଣ୍ଡକଥା ଯାସୌ ପରିକଥା ତଯୋଃ ।। ୩୩୭.

ଏହାକୁ 'କଥା' ବୋଲାଯାଏ, ଏବଂ ଏହାର ମଧ୍ୟରେ ଚାରି ପଦର ଶ୍ଲୋକ ଲେଖିବା ଉଚିତ। ଖଣ୍ଡ ଗଳ୍ପକୁ 'ଖଣ୍ଡକଥା' ଏବଂ ବିସ୍ତୃତ ଗଳ୍ପକୁ 'ପରିକଥା' କୁହାଯାଏ।

ଅମାତ୍ଯଂ ସାର୍ଥକଂ ଵାପି ଦ୍ଵିଜଂ ଵା ନାଯକଂ ଵିଦୁଃ । ସ୍ଯାତ୍ତଯୋଃ କରୁଣଂ ଵିଦ୍ଧି ଵିପ୍ରଲମ୍ଭଶ୍ଚ ତୁର୍ଵ୍ଵିଧଃ ।। ୩୩୭.

ଏହି ଦୁଇଟିରେ ମନ୍ତ୍ରୀ, ବ୍ୟାପାରୀ କିମ୍ବା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ନାୟକ ଭାବେ ଜଣାଯାଏ। ଏଠାରେ ଦୁଃଖ ଓ ବିଚ୍ଛେଦ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଭାବ ରହିଥାଏ।

. ସମାପ୍ଯତେ ତଯୋର୍ନ୍ନାଦ୍ଯା ସା କଥାମନୁଧାଵତି । କଥାଖ୍ଯାଥିକଯୋର୍ମ୍ମିଶ୍ରମାଵାତ୍ ପରିକଥା ସ୍ମୃତା ।। ୩୩୭.

ଏହି ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରଥମଟି ଶେଷ ହେଉଛି, ଏବଂ କଥା ପରେ ଚାଲିଥାଏ। ଆଖ୍ୟାୟିକା ଓ କଥା ମିଶିଥିବା ରୂପକୁ 'ପରିକଥା' ବୋଲାଯାଏ।

ଭଯାନକଂ ସୁଖପରଂ ଗର୍ବେ ଚ କରୁଣୋ ରସଃ । ଅଦ୍ଭୁତୋଽନ୍ତେ ସୁକ୍ଲୃପ୍ତାର୍ଥୋ ନୋଦାତ୍ତା ସା କଥାନିକା ।। ୩୩୭.

ଯେଉଁଠାରେ ଭୟଙ୍କର କିମ୍ବା ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଭାବ ରହିଥାଏ, ମଧ୍ୟରେ କରୁଣା ରହିଛି, ଶେଷରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଭଲ ଅର୍ଥ ଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ନୁହେଁ—ସେଉଁଠି 'କଥାନିକା' ରହିଛି।

ପଦ୍ଯଂ ଚତୁଷ୍ପଦୀ ତଚ୍ଚ ଵୃତ୍ତଂ ଜାତିରିତିତ୍ରିଧା । ଵୃତ୍ତମକ୍ଷରସଂଖ୍ଯେଯମୁକ୍ଥଂ ତତ୍ କୃତିଶେଷଜମ୍ ।। ୩୩୭.

ଚାରି ପଦର ଶ୍ଲୋକକୁ 'ପଦ୍ୟ' କୁହାଯାଏ, ଏହା ତିନି ପ୍ରକାର—ଛନ୍ଦ, ପ୍ରକାର ଓ ରୂପ। ଛନ୍ଦ ଅକ୍ଷର ସଂଖ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ, ଏହା କବିତାର ଅଂଶ ରୂପେ ଆସେ।

ମାତ୍ରାଭିର୍ଗଣନା ଯତ୍ର ସା ଜାତିରିତି କାଶ୍ଯପଃ । ସମମର୍ଦ୍ଧସମଂ ଵୃତ୍ତଂ ଵିଷମଂ ପୈଙ୍ଗଲଂ ତ୍ରିଧା ।। ୩୩୭.

ଯେଉଁଠାରେ ମାତ୍ରା ଗଣନା ହୁଏ, ତାହାକୁ 'ଜାତି' ବୋଲି କାଶ୍ୟପ କହିଛନ୍ତି। ଛନ୍ଦ ତିନି ପ୍ରକାର—ସମ, ଅର୍ଧସମ ଓ ବିଷମ, ଯାହାକୁ 'ପୈଙ୍ଗଳ' କୁହାଯାଏ।

ସା ଵିଦ୍ଯା ନୌସ୍ତିତୀର୍ଷୂଣାଂ ଗଭୀରଂ କାଵ୍ଯସାଗରଂ । ମହାକାଵ୍ଯଂ କଲାପଶ୍ଚ ପର୍ଯ୍ଯାବନ୍ଧୋ ଵିଶେଷକମ୍ ।। ୩୩୭.

ଏହି ଜ୍ଞାନ କବିତାର ଗଭୀର ସାଗରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବାକୁ ଚାହାଁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ। ମହାକାବ୍ୟ, ସଂଗ୍ରହ ଓ ବିଭାଗ ଅନୁଯାୟୀ ବିନ୍ୟାସ ଏହାର ବିଶେଷ ରୂପ।

କୁଲକଂ ମୁକ୍ତକ କୋଷ ଇତି ପଦ୍ଯକୁଟୁମ୍ବକମ୍ . ସର୍ଗବନ୍ଧୋ ମହାକାଵ୍ଯମାରବ୍ଧଂ ସଂସ୍କୃତେନ ଯତ୍ ।। ୩୩୭.

କୁଳକ, ମୁକ୍ତକ ଓ କୋଷ—ଏହିମାନେ ପଦ୍ୟର ପରିବାର। ସର୍ଗ ବିନ୍ୟାସ ହେଉଛି ମହାକାବ୍ୟ, ଯାହା ସଂସ୍କୃତରେ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।

ତାଦାତ୍ମ୍ଯମଜହତ୍ତତ୍ର ତତ୍ସମଂ ନାତି ଦୁଷ୍ଯତି । ଇତିହାସକଥୋଦ୍‌ଭୂତମିତରଦ୍ଵା ସଦାଶ୍ରଯଂ ।। ୩୩୭.

ଏଠାରେ ସ୍ୱରୂପ ଛାଡ଼ାଯାଏ ନାହିଁ, ଏବଂ ସଦୃଶ ଥିବା କିଛି ଅତି ଦୋଷ ନୁହେଁ। ଇତିହାସ କଥାରୁ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସିଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉ, ସେଠି ସଦା ଏକ ଆଧାର ରହିଥାଏ।

ମନ୍ତ୍ର୍ଦୂତପ୍ରଯାଣାଜିନିଯତଂ ନାତିଵିସ୍ତରମ୍ । ଶକ୍କର୍ଯ୍ଯାତିଜଗତ୍ଯାତିଶକ୍କର୍ଯ୍ଯା ତ୍ରିଷ୍ଟୁଭା ତଥା ।। ୩୩୭.

ଦୂତ ପଠାଇବା, ଯାତ୍ରା ଓ ଯୁଦ୍ଧରେ ବିସ୍ତାର ଅଧିକ ନୁହେଁ। 'ଶକ୍କରୀ', 'ଅତିଜଗତି', 'ଅତିଶକ୍କରୀ' ଓ 'ତ୍ରିଷ୍ଟୁଭ୍' ଛନ୍ଦ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।

ପୁଷ୍ପିତାଗ୍ରାଦିଭିର୍ଵ୍ଵକ୍ରାଭିଜନୈଶ୍ଚାରୁଭିଃ ସମୈଃ । ମୁକ୍ତା ତୁ ଭିମ୍ନଵୃତ୍ତାନ୍ତା ନାତିସଂକ୍ଷିପ୍ତସ୍ର୍ଗକମ୍ ।। ୩୩୭.

ପୁଷ୍ପିତାଗ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସୁନ୍ଦର, ସମ ଛନ୍ଦ ଦ୍ୱାରା, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କବିମାନେ ରଚିଥିବା; ମୁକ୍ତକ ଅର୍ଥାତ୍ ଏକକ ଶ୍ଲୋକ ଅସାଧାରଣ ଘଟଣା ଥିବା ଗଳ୍ପ ପାଇଁ, ଅତି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ନୁହେଁ ଏବଂ ଏଥିରେ ସର୍ଗ ରହିଥାଏ।

ଅତିଶକ୍ଵରିକାଷ୍ଟିଭ୍ଯାମେକସଙ୍କୀର୍ଣକୈଃ ପରରଃ । ମାତ୍ରଯାପ୍ଯପରଃ ସର୍ଗଃ ପ୍ରାଶସ୍ତ୍ଯେଷୁ ଚ ପଶ୍ଚିମଃ ।। ୩୩୭.

'ଅତିଶକ୍ବରୀ', 'ଅଷ୍ଟି' କିମ୍ବା ଏକ ମିଶ୍ର ଛନ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ପରବର୍ତ୍ତୀ ସର୍ଗ ତିଆରି ହୁଏ। ଅନ୍ୟ ଏକ ସର୍ଗ ମାତ୍ରା ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, ଏବଂ ଶେଷ ସର୍ଗ ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ପାଇଁ ପ୍ରଶଂସିତ।

କଲ୍ପୋଽତିନିନ୍ଦିତସ୍ତସ୍ମିନ୍ଵିଶେଷାନାଦରଃ ସତାଂ । ନଗରାର୍ଣଵଶୈଲର୍ତ୍ତୁ ଚନ୍ଦ୍ରାର୍କାଶ୍ରମପାଦପୈଃ ।। ୩୩୭.

ଏହି ବିନ୍ୟାସ ଅତିରିକ୍ତ ଭାବେ ନିନ୍ଦିତ ନୁହେଁ, ଏବଂ ପଣ୍ଡିତମାନେ ଏହାକୁ ବିଶେଷ ମାନ୍ୟତା ଦେନ୍ତି। ଏଠାରେ ନଗର, ସମୁଦ୍ର, ପାହାଡ଼, ଋତୁ, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଆଶ୍ରମ ଓ ବୃକ୍ଷ ଦେଖାଯାଏ।

ଉଦ୍ଯାନସଲିଲକ୍ରୀଡ଼ାମଧୁପାନରତୋତ୍ସଵୈଃ । ଦୂତୀଵଚନଵିନ୍ଯାସୈରସତୀଚରିତାଦ୍‌ଭୁତୈଃ ।। ୩୩୭.

ବଗିଚା ଓ ଜଳ ଖେଳ, ମଧୁପାନ ଓ ଆନନ୍ଦ ଉତ୍ସବ, ଦୂତୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯିବା ମେସେଜ୍, ଏବଂ ଅବିଶ୍ୱାସୀ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ କରୁଥିବା ଅଦ୍ଭୁତ କାର୍ଯ୍ୟ—

ତମସା ମରୁତାପ୍ଯନ୍ଯୈଵିଭାଵୈରତିନିର୍ଭରୈଃ । ସର୍ଵ୍ଵଵୃତ୍ତିପ୍ରଵୃତ୍ତଞ୍ଚ ସର୍ଵ୍ଵଭାଵପ୍ରଭାଵିତମ୍ ।। ୩୩୭.

ଅନ୍ଧାର, ପବନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ତୀବ୍ର ଘଟଣା, ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର କାର୍ଯ୍ୟ, ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରକାର ଭାବନାର ପ୍ରଭାବରେ—

ସର୍ଵ୍ଵରୀତିରସୈଃ ପୁଷ୍ଟଂ ପୁଷ୍ଟଙ୍ଗୁଣଵିଭୂଣୈଃ । ଅତ ଏଵ ମହାକାଵ୍ଯଂ ତତ୍କର୍ତ୍ତା ଚ ମହାକଵିଃ ।। ୩୩୭.

ସମସ୍ତ ରସ ଦ୍ୱାରା ପୁଷ୍ଟ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ—ଏହିପରି ଲେଖାକୁ ବଡ଼ କାବ୍ୟ କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ଏହାର ସୃଷ୍ଟାଙ୍କୁ ବଡ଼ କବି କୁହାଯାଏ।

ଵାଗ୍ଵୈଦଗ୍ଧ୍ଯପ୍ରଧାନେପି ରସ ଏଵାତ୍ର ଜୀଵିତମ୍ । ପୃଥକ୍ପ୍ରଯତ୍ନନିର୍ଵ୍ଵର୍ତ୍ଯଂ ଵାଗ୍ଵକ୍ରିମ୍ନି ରସାଦ୍ଵପୁଃ ।। ୩୩୭.

ଯଦିଓ ଶବ୍ଦର ଚତୁରତା ପ୍ରଧାନ, ଏଠାରେ ରସ ହିଁ ପ୍ରାଣ; ଶବ୍ଦର ଗଠନ ଅଲଗା ଭାବେ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ତାହାର ସତ୍ୟ ଦେହ ରସରୁ ହୁଏ।

ଚତୁର୍ଵ୍ଵର୍ଗଫଲଂ ଵିଶ୍ଵଗ୍ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତଂ ନାଯକାଖ୍ଯଯା । ସମାନଵୃତ୍ତିନିର୍ଵ୍ଯୂଢଃ କୌଶିକୀଵୃତ୍ତିକୋମଲଃ ।। ୩୩୭.

ଏହାର ଫଳ ହେଉଛି ଚାରିପ୍ରକାର ଜୀବନ ଲକ୍ଷ୍ୟ, ନାୟକଙ୍କ କଥା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବୁଝାଯାଏ; ସମାନ ଛନ୍ଦରେ ରଚିତ, କୌଶିକୀ ଶୈଳୀରେ ମୃଦୁ।

କଲାପୋଽତ୍ର ପ୍ରଵାସଃ ପ୍ରାଗନୁରାଗାହ୍ଵଯୋ ରସଃ । ସଵିଶେଷକଞ୍ଚ ପ୍ରାପ୍ତ୍ଯାଦି ସଂସ୍କୃତେନେତରେଣ ଚ ।। ୩୩୭.

ଏଠାରେ ମାଳା ହେଉଛି ବିଦେଶ ଯାତ୍ରା, ଏବଂ 'ପୂର୍ବ ଭାଲପାଇବା' ନାମକ ରସ; ବିଶେଷ ଲକ୍ଷଣ, ପ୍ରାପ୍ତି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, ସଂସ୍କୃତ ଓ ଅନ୍ୟ ଭାଷାରେ ମଧ୍ୟ।

ଶ୍ଲୋକୈରନେକୈଃ କୁଲକଂ ସ୍ଯାତ୍ ସନ୍ଦାନିତକାନି ତତ୍। ମୁକ୍ତକଂ ଶ୍ଲୋକ ଏକୈକଶ୍ଚମତ୍କାରକ୍ଷମଃ ସତାଂ ।। ୩୩୭.

ଅନେକ ଶ୍ଲୋକ ମିଶି ଯାହା ହୁଏ, ତାହାକୁ କୁଳକ କୁହାଯାଏ; ଯେଉଁ ଶ୍ଲୋକ ଏକାକି ଅଛି, ସେଉଁଠି ମୁକ୍ତକ, ଯାହା ଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇପାରେ।

ସୂକ୍ତିଭିଃ କଵିସିଂହାନାଂ ସୁନ୍ଦରୀଭିଃ ସମନ୍ଵିତଃ . କୋଷୋ ବ୍ରହ୍ମାପରିଚ୍ଛିନ୍ନଃ ସ ଵିଦଗ୍ଧାଯ ରୋଚତେ ।। ୩୩୭.

କବିସିଂହମାନଙ୍କର ସୁନ୍ଦର ଉକ୍ତି ଓ ରମଣୀମାନଙ୍କର ଶୋଭା ଯାହାକୁ ଅଳଙ୍କୃତ କରେ, ସେହି ଅସୀମ ଧନଭଣ୍ଡାର ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ।

ଆଭାସୋପମଶକ୍ତିଶ୍ଚ ସର୍ଗେ ଯଦ୍ଭିନ୍ନଵୃତ୍ତତା । ମିଶ୍ରଂ ଵପୁରିତି ଖ୍ଯାତଂ ପ୍ରକୀର୍ଣମିତି ଚ ଦ୍ଵିଧା ।। ୩୩୭.

ଯେଉଁ ସୃଜନରେ ଉପମା ଓ ସାଦୃଶ୍ୟର ଶକ୍ତି ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଛନ୍ଦ ରହିଥାଏ, ତାହାକୁ 'ମିଶ୍ର ରୂପ' ବା 'ପ୍ରକୀର୍ଣ୍ଣ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଶ୍ରଵ୍ଯଞ୍ଚୈଵାବିନେଯଞ୍ଚ ପ୍ରକୀର୍ଣଂ ସକଲୋକ୍ତିଭିଃ ।। ୩୩୭.

ଯାହା ଶୁଣିବାକୁ ଓ ଅଭିନୟ କରିବାକୁ ଉପଯୁକ୍ତ, ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର କଥା ଥିବା, ସେହିଠି 'ପ୍ରକୀର୍ଣ୍ଣ' କୁହାଯାଏ।