ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଊତୀର୍ଥାଦାଗତଂ ଦଗ୍ଧମପ୍ରଵର୍ଣଞ୍ଚ ଭକ୍ଷିତଂ । ଏଵମୁଚ୍ଚାରଣଂ ପାପମେଵମୁଚ୍ଚାରଣଂ ଶୁଭମ୍ ।। ୩୩୬.

ଅଯୋଗ୍ୟ ସ୍ଥାନରୁ ଆସିଥିବା, ପୋଡ଼ାଯାଇଥିବା କିମ୍ବା ଅକ୍ଷର ବିନା ଖାଇଦିଆଯାଇଥିବା ଉଚ୍ଚାରଣ—ଏପରି ଉଚ୍ଚାରଣ ପାପ, ଏପରି ଉଚ୍ଚାରଣ ଶୁଭ।

ଅତୀର୍ଥାଦାଗତଂ ଦ୍ରଵ୍ଯଂ ସାମ୍ନାଯଂ ସୁଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଂ । ସୁସ୍ଵରେଣ ସୁଵକ୍ତ୍ରେଣ ପ୍ରଯୁକ୍ତଂ ବ୍ରହ୍ମରାଜନି ।। ୩୩୬.

ଯେ ଦ୍ରବ୍ୟ ଯଥାଯଥ ସ୍ଥାନରୁ ଆସିଛି, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ସଜିଛି, ଭଲ ସ୍ୱର ଓ ମୁଁହରେ ଉଚ୍ଚାରିତ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣରାଜ।

ନ କରାଲୋ ନ ଲମ୍ଵୋଷ୍ଠୋ ନାଵ୍ଯକ୍ତା ନାନୁନାସିକଃ । ଗଦ୍ଗଦୋ ବହୁଜିହ୍ଵଶ୍ଚ ନ ଵର୍ଣାନ୍ ଵକ୍ତୁମର୍ହତି ।। ୩୩୬.

ଯିଏ ମୁହଁ ଟେଢ଼ା କରେ, ଓଠ ଲଟକିଥାଏ, ଅସ୍ପଷ୍ଟ କିମ୍ବା ନାସିକା ସ୍ୱରର, ଗଡଗଡାଇଥିବା କିମ୍ବା ବହୁ ଜିହ୍ବା ଥିବା—ସେଉଁଠି ଅକ୍ଷର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

ଏଵଂ ଵର୍ଣାଃ ପ୍ରଯୋକ୍ତଵ୍ଯା ନାଵ୍ଯକ୍ତା ନ ଚ ପୀଡ଼ିତାଃ । ସମ୍ଯଗ୍ଵର୍ଣପ୍ର୍ଯୋଗେଣ ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ମହୀଯତେ ।। ୩୩୬.

ଏଭଳି ଅକ୍ଷରଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ, ଅସ୍ପଷ୍ଟ କିମ୍ବା ଅତି ଜୋରେ ନୁହେଁ। ଠିକ୍ ଭାବରେ ଅକ୍ଷର ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ ବ୍ରହ୍ମାଲୋକରେ ମହତ୍ୱ ମିଳେ।

ଉଦାତ୍ତଶ୍ଚାନୁଦାତ୍ତଶ୍ଚ ସ୍ଵରିତଶ୍ଚ ସ୍ଵରାସ୍ତ୍ରଯଃ । ହ୍ରସ୍ଵୋ ଦୀର୍ଘଃ ପ୍ଲୁତ ଇତି କାଲତୋ ନିଯମାଵଧି ।। ୩୩୬.

ତିନି ପ୍ରକାର ସ୍ୱର ଅଛି—ଉଦାତ୍ତ, ଅନୁଦାତ୍ତ ଓ ସ୍ୱରିତ। ଏହା ସହିତ ଅକ୍ଷରର ଦୀର୍ଘତା ଅନୁସାରେ ହ୍ରସ୍ୱ, ଦୀର୍ଘ ଓ ପ୍ଲୁତ ଭାବରେ ନିୟମ ରହିଛି।

କଣ୍ଠ୍ଯା ଵହାଵିଚୁଯଶାସ୍ତାଲଵ୍ଯା ଓଷ୍ଠଜା ଵୁପୁ । ସ୍ଯୁର୍ମୂର୍ଦ୍ଧନ୍ଯା ଋଟୁରସାଃ ଦନ୍ତ୍ଯାଃ ଲୃତୁଲସାଃ ସ୍ମୃତାଃ ।। ୩୩୬.

ଅକ୍ଷରଗୁଡ଼ିକ କେବେ କଣ୍ଠ, ଅଠ, ତାଳୁ ଓ ଦାନ୍ତରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ମୁଣ୍ଡରୁ ଯେଉଁଅକ୍ଷର ହୁଏ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଋ ଓ ଋଷ ଭାବେ ଓ ଦାନ୍ତରୁ ଲୃ ଓ ଲୃଷ ଭାବେ ମନେ କରାଯାଏ।

ଜିହ୍ଵାମୂଲେ ତୁ କୁଃ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ଦନ୍ତ୍ଯୋଷ୍ଠୋ ଵଃ ସ୍ମୃତୋ ବୁଧୈଃ । ଏଦୈତୌ କଣ୍ଠତାଲଵ୍ଯୌ ଓ ଔ କଣ୍ଠ୍ଯୌଷ୍ଠଜୌ ସ୍ମୃତୌ ।। ୩୩୬.

ଜିହ୍ବାର ମୂଳରେ 'କୁ' ଅକ୍ଷର ଉଚ୍ଚାରିତ ହୁଏ। 'ବ' ଅକ୍ଷରକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଦାନ୍ତ-ଅଠ ଭାବରେ ଜାଣନ୍ତି। 'ଏ' ଓ 'ଐ' କଣ୍ଠ-ତାଳୁ ଭାବରେ, 'ଓ' ଓ 'ଔ' କଣ୍ଠ-ଅଠ ଭାବରେ ମନେ କରାଯାଏ।

ଅର୍ଦ୍ଧମାତ୍ରା ତୁ କଣ୍ଠସ୍ଯ ଏକାରୈକାରଯୋର୍ଭଵେତ୍ । ଅଯୋଗଵାହା ଵିଜ୍ଞେଯା ଆଶ୍ରଯସ୍ଥାନଭାଗିନଃ ।। ୩୩୬.

'ଏ' ଓ 'ଐ' ଅକ୍ଷରରେ କଣ୍ଠର ଅର୍ଧମାତ୍ରା ରହିଥାଏ। ଯେଉଁଅକ୍ଷର ଯୋଗ ହୁଏନାହିଁ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ତାଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ ସ୍ଥାନ ଭାବେ ବୁଝିବା ଉଚିତ।

ଅଚୋଽସ୍ପୃଷ୍ଟାପଣସ୍ତ୍ଵୀଷନ୍ନୋମାଃ ସ୍ପୃଷ୍ଟା ହଲଃ ସ୍ମୃତାଃ । ଶେଷାଃ ସ୍ପୃଷ୍ଟା ହଲଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ନିବୋଧାତ୍ର ପ୍ରଧାନତଃ ।। ୩୩୬.

ସ୍ୱରମାନେ ଯେଉଁଅସ୍ପର୍ଶ ଅଟୁଟ, ସେମାନେ 'ଅସ୍ପୃଷ୍ଟ' ଭାବେ ଚିହ୍ନଟ। ବ୍ୟଞ୍ଜନମାନେ 'ସ୍ପୃଷ୍ଟ' ଭାବରେ ଅଟୁଟ। ଅନ୍ୟ ବ୍ୟଞ୍ଜନମାନେ ମଧ୍ୟ 'ସ୍ପୃଷ୍ଟ' ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ, ଏହି ମୁଖ୍ୟ ନିୟମ ଭାବେ ବୁଝ।

ଅମୋଽନୁନାସିକାନକ୍ରୌ ନାଦିମୌ ହସପଃ ସ୍ମୃତା । ଈଷନ୍ନାଦୋପଣଯଶଃ ସ୍ଵାସିନଶ୍ଚ ଥକାଦଯଃ ୩୩୬.

'ଅମ୍' ଅନୁନାସିକ ନୁହେଁ, 'ଅନ୍' ଓ 'ଔ' ଅନୁନାସିକ। 'ହ', 'ସ' ଓ 'ପ' ଏପରି ମନେ କରାଯାଏ। ଅଳ୍ପ ଧ୍ୱନି ଯେଉଁଅଠରେ ହୁଏ, ସେମାନେ 'ଥ' ଓ ତାଙ୍କ ସହଯୋଗୀ।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ କାଵ୍ଯସ୍ଯ ନାଟକାଦେଶ୍ଚ ଅଲଙ୍କାରାନ୍ ଵଦାମ୍ଯଽଥ । ଧ୍ଵନିର୍ଵ୍ଵର୍ଣାଃ ପଦଂ ଵାକ୍ଯମିତ୍ଯେତଦ୍ଵାଙ୍‌ମଯଂ ମତଂ ।। ୩୩୭.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ଏବେ ମୁଁ କବିତା ଓ ନାଟକର ଶୋଭା ବିଷୟରେ କହିବି। ଧ୍ୱନି, ଅକ୍ଷର, ପଦ ଓ ବାକ୍ୟ—ଏହିଗୁଡ଼ିକୁ ବାଣୀର ମୂଳ ଅଂଶ ଭାବରେ ମନାଯାଏ।

ଶାସ୍ତ୍ରେତିହାସଵାକ୍ଯାନାଂ ତ୍ରଯଂ ଯତ୍ର ସମାପ୍ଯତେ । ଶାସ୍ତ୍ରେ ଶବ୍ଦପ୍ରଧାନାତ୍ଵମିତିହାସେଷୁ ନିଷ୍ଠତା ।। ୩୩୭.

ଯେଉଁଠି ଶାସ୍ତ୍ର, ପୁରାତନ କଥା ଓ କବିତାର ବାକ୍ୟ ଏକାଠି ମିଳେ, ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଶବ୍ଦ ପ୍ରଧାନ, ଇତିହାସରେ ଅର୍ଥ ପ୍ରଧାନ।

ଅଭିଧାଯାଃ ପ୍ରଧାନତ୍ଵାତ୍ କାଵ୍ଯଂ ତାଭ୍ଯାଂ ଵିଭିଦ୍ଯତେ । ନରତ୍ଵଂ ଦୁର୍ଲ୍ଲଭଂ ଲୋକେ ଵିଦ୍ଯାତତ୍ର ଚ ଦୁର୍ଲ୍ଲଭା ।। ୩୩୭.

ସିଧାସଳଖ ଅର୍ଥ ପ୍ରଧାନ ଥିବାରୁ କବିତା ଅନ୍ୟ ଦୁଇଠାରୁ ଅଲଗା। ଏହି ଜଗତରେ ମଣିଷ ଦୁର୍ଲଭ, ଏଠାରେ ଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ।

କଵିତ୍ଵଂ ଦୁର୍ଲ୍ଲଭଂ ତତ୍ର ଶକ୍ତିସ୍ତତ୍ର ଚ ଦୁର୍ଲ୍ଲଭା । ଵ୍ଯୁତ୍‌ପତ୍ତିର୍ଦୁର୍ଲ୍ଲଭା ତତ୍ର ଵିଵେକସ୍ତତ୍ର ଦୁର୍ଲଭଃ ।। ୩୩୭.

ସେଠାରେ କବିତାର ଦକ୍ଷତା ଦୁର୍ଲଭ, ଶକ୍ତି ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ। ଶିକ୍ଷା ଦୁର୍ଲଭ, ବିବେକ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ।

ସର୍ଵ୍ଵଂ ଶାସ୍ତ୍ରମଵିଦ୍ଵଦ୍ଭିର୍ମୃଗ୍ଯମାଣନ୍ନ ସିଧ୍ଯତି । ଆଦିଵର୍ଣା ଦ୍ଵିତୀଯଶ୍ଚ ମହାପ୍ରାଣାସ୍ତୁରୀଯକଃ ।। ୩୩୭.

ଅଜ୍ଞାନୀମାନେ ଶାସ୍ତ୍ର ଖୋଜିଲେ ମିଳେନାହିଁ। ପ୍ରଥମ ଓ ଦ୍ୱିତୀୟ ଅକ୍ଷର, ତୃତୀୟଟି ମହାପ୍ରାଣ।

ଵର୍ଗେଷୁ ଵର୍ଣଵୃନ୍ଦଂ ସ୍ଯାତ୍ପଦଂ ସୁପ୍‌ତିଙ୍‌ପ୍ରଭେଦତଃ । ସଙ୍‌କ୍ଷେପାଦ୍ଵାକ୍ଯମିଷ୍ଟାର୍ଥଵ୍ଯଵଛିନ୍ନା ପଦାବଲୀ ।। ୩୩୭.

ବର୍ଗରେ ଅକ୍ଷରମାନେ ଏକଠା ହୁଏ। ପଦ କେସ ଓ କ୍ରିୟା ପ୍ରତ୍ୟୟ ଦ୍ୱାରା ଅଲଗା ହୁଏ। ସଂକ୍ଷେପରେ, ଚାହିଦା ଅର୍ଥ ବୁଝାଇଥିବା ପଦମାନେ ଏକଠା ହେଲେ ବାକ୍ୟ ହୁଏ।

କାଵ୍ଯଂ ସ୍ଫଟଦଲଙ୍କାରଂ ଗୁଣଵଦ୍ଦୋଷଵର୍ଜିତମ୍ । ଯୋନିର୍ଵ୍ଵେଦଶ୍ଚ ଲୋକଶ୍ଚ ସିଦ୍ଧମନ୍ନାଦଯୋନିଜଂ ।। ୩୩୭.

କବିତା ସ୍ପଷ୍ଟ, ଶୋଭାଯୁକ୍ତ, ଗୁଣମୟ ଓ ଦୋଷ ରହିତ। ଏହାର ମୂଳ ହେଉଛି ବେଦ ଓ ଜଗତ, ଭୋଜନ ଓ ଅନ୍ୟ ଉତ୍ସରୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।

ଦେଵାଦୀନାଂ ସଂସ୍କୃତଂ ସ୍ଯାତ୍ ପ୍ରାକୃତଂ ତ୍ରିଵିଧଂ ନୃଣାଂ । ଗଦ୍ଯଂ ପଦ୍ଯଞ୍ଚ ମିଶ୍ରଞ୍ଚ କାଵ୍ଯାଦି ତ୍ରିଵିଧଂ ସ୍ମୃତମ୍ ।। ୩୩୭.

ଦେବତା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ସଂସ୍କୃତ ଭାଷା ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି। ମଣିଷମାନେ ତିନି ପ୍ରକାର ପ୍ରାକୃତ ଭାଷା ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି। ଗଦ୍ୟ, ପଦ୍ୟ ଓ ମିଶ୍ର—କବିତା ଓ ଏହା ସଦୃଶ ତିନି ପ୍ରକାର ମନାଯାଏ।

ଆପଦଃ ପଦସନ୍ତାନୋ ଗଦ୍ଯନ୍ତଦପି ଗଦ୍ଯତେ । ଚୂର୍ଣକୋତ୍‌କଲିକାଗନ୍ଧିଵୃତ୍ତଭେଦାତ୍ ତ୍ରିରୂପକମ୍ ।। ୩୩୭.

ପଦମାନେ ଏକାଠି ହେଲେ ଗଦ୍ୟ ହୁଏ, ଏହାକୁ ମଧ୍ୟ ଗଦ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ଚୂର୍ଣ୍ଣ, ଉତ୍କଳିକା ଓ ଗନ୍ଧି ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ଏହା ତିନି ପ୍ରକାର ରୂପ ନେଇଥାଏ।

ଅଲ୍ପାଲ୍ପଵିଗ୍ରହଂ ନାତିମୃଦୁସନ୍ଦର୍ଭନିର୍ଭରଂ । ତୂର୍ଣକଂ ନାମତୋ ଦୀର୍ଘସମାସାତ୍ କଲିକା ଭଵେତ୍ ।। ୩୩୭.

ଅତି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଗଠନ, ଅତି ମୃଦୁ ନୁହେଁ ଓ ଘନ ଶୃଙ୍ଖଳା ଥିଲେ ତାହାକୁ ତୂର୍ଣ୍ଣକ କୁହାଯାଏ। ଦୀର୍ଘ ସମାସ ଦ୍ୱାରା କଳିକା ହୁଏ।

ଭଵେନ୍ମଧ୍ଯମସନ୍ଦର୍ଭନ୍ନାତିକୁତ୍ସିତଵିଗ୍ରହମ୍ । ଵୃତ୍ତଚ୍ଛାଯାହରଂ ଵୃତ୍ତଂ ଗନ୍ଧିନୈତତ୍ କିଲୋତ୍‌କଟମ୍ ।। ୩୩୭.

ମଧ୍ୟମ ଶୃଙ୍ଖଳା, ଅତି ଦୁଷ୍ଟ ଗଠନ ନୁହେଁ, ଛନ୍ଦର ଛାୟା ଥିଲେ ଏହାକୁ ଗନ୍ଧି କୁହାଯାଏ, ଏହିଠାରେ ଏହାକୁ ଉତ୍କଟ ମଧ୍ୟ କୁହନ୍ତି।

ଆଖ୍ଯାଯିକା କଥା ଖଣ୍ଡକଥା ପରିକଥା ତଥା । କଥାନିକେତି ମନ୍ଯନ୍ତେ ଗଦ୍ଯକାଵ୍ଯଞ୍ଚ ପଞ୍ଚଧା ।। ୩୩୭.

ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ରୂପକୁ ଗଦ୍ୟ କାବ୍ୟର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଭାବେ ମନେ କରାଯାଏ—କଥା, ଗଳ୍ପ, ଖଣ୍ଡଗଳ୍ପ, ବିସ୍ତୃତ କଥା ଏବଂ ଛୋଟ ଗଳ୍ପ।

କର୍ତୃଵଂଶପ୍ରଶଂସା ସ୍ଯାଦ୍ଯତ୍ର ଗଦ୍ଯେନ ଵିସ୍ତରାତ୍ । କନ୍ଯାହରଣସଂଗ୍ରାମଵିପ୍ରଲମ୍ଭଵିପତ୍ତଯଃ ।। ୩୩୭.

ଯେଉଁଠାରେ ଲେଖକଙ୍କ ବଂଶର ବିସ୍ତୃତ ପ୍ରଶଂସା ଗଦ୍ୟରେ ହୁଏ, ଏବଂ କନ୍ୟା ହରଣ, ଯୁଦ୍ଧ, ବିଚ୍ଛେଦ ଓ ବିପଦ ଘଟେ।

ଭଵନ୍ତି ଯତ୍ର ଦୀପ୍ତାଶ୍ଚ ରୀତିଵୃତ୍ତିପ୍ରଵୃତ୍ତଯଃ । ଉଚ୍ଛାସୈଶ୍ଚ ଚପରିଚ୍ଛେଜୋ ଯତ୍ର ଯା ଚୂର୍ଣକୋତ୍ତରା ।। ୩୩୭.

ଯେଉଁଠାରେ ଜୀବନ ଚର୍ୟା, ଆଚରଣ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ ଯେଉଁଠାରେ ହଠାତ୍ ଉତ୍ସାହ, ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଶେଷ ଓ ଖଣ୍ଡ ଉତ୍ତର ଥାଏ।

. ଵକ୍ତ୍ରଂ ଵାପରଵକ୍ତ୍ରଂ ଵା ଯତ୍ର ସାଖ୍ଯାଯିକା ସ୍ମୃତା । ଶ୍ଲୋକୈଃ ସ୍ଵଵଂଶଂ ସଂକ୍ଷେପାତ୍ କଵିର୍ଯତ୍ର ପ୍ରଶଂସତି ।। ୩୩୭.

ଯେଉଁଠାରେ କଥାକୁ ଲେଖକ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କେହି କହନ୍ତି, ତାହାକୁ 'ଆଖ୍ୟାୟିକା' ବୋଲାଯାଏ; ଯେଉଁଠାରେ କବି ନିଜ ବଂଶକୁ ଶ୍ଲୋକରେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବରେ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି।

ମୁଖ୍ଯସ୍ଯାର୍ଥାଵତାରାଯ ଭଵେଦ୍ଯତ୍ର କଥାନ୍ତରମ୍ । ପରିଚ୍ଛେଦୋ ନ ଯତ୍ର ସ୍ଯାଦ୍ଭଵେଦ୍ଵାଲମ୍ଭକୈଃ କ୍କଚିତ୍ ।। ୩୩୭.

ମୁଖ୍ୟ କଥାର ପ୍ରସ୍ତାବନା ପାଇଁ ଯେଉଁଠାରେ ଅନ୍ୟ କଥା ଆସେ, ଏବଂ ଯେଉଁଠାରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଅଂଶ ନଥାଏ, କିନ୍ତୁ କେବେ କେବେ ସହାୟକ ଘଟଣା ଥାଏ।

ସା କଥା ନାମ ତଦ୍‌ଗର୍ଭେ ନିବଧ୍ନୀଯାଚ୍ଚତୁଷ୍ପଦୀଂ । ଭଵେତ୍ ଖଣ୍ଡକଥା ଯାସୌ ପରିକଥା ତଯୋଃ ।। ୩୩୭.

ଏହାକୁ 'କଥା' ବୋଲାଯାଏ, ଏବଂ ଏହାର ମଧ୍ୟରେ ଚାରି ପଦର ଶ୍ଲୋକ ଲେଖିବା ଉଚିତ। ଖଣ୍ଡ ଗଳ୍ପକୁ 'ଖଣ୍ଡକଥା' ଏବଂ ବିସ୍ତୃତ ଗଳ୍ପକୁ 'ପରିକଥା' କୁହାଯାଏ।

ଅମାତ୍ଯଂ ସାର୍ଥକଂ ଵାପି ଦ୍ଵିଜଂ ଵା ନାଯକଂ ଵିଦୁଃ । ସ୍ଯାତ୍ତଯୋଃ କରୁଣଂ ଵିଦ୍ଧି ଵିପ୍ରଲମ୍ଭଶ୍ଚ ତୁର୍ଵ୍ଵିଧଃ ।। ୩୩୭.

ଏହି ଦୁଇଟିରେ ମନ୍ତ୍ରୀ, ବ୍ୟାପାରୀ କିମ୍ବା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ନାୟକ ଭାବେ ଜଣାଯାଏ। ଏଠାରେ ଦୁଃଖ ଓ ବିଚ୍ଛେଦ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଭାବ ରହିଥାଏ।

. ସମାପ୍ଯତେ ତଯୋର୍ନ୍ନାଦ୍ଯା ସା କଥାମନୁଧାଵତି । କଥାଖ୍ଯାଥିକଯୋର୍ମ୍ମିଶ୍ରମାଵାତ୍ ପରିକଥା ସ୍ମୃତା ।। ୩୩୭.

ଏହି ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରଥମଟି ଶେଷ ହେଉଛି, ଏବଂ କଥା ପରେ ଚାଲିଥାଏ। ଆଖ୍ୟାୟିକା ଓ କଥା ମିଶିଥିବା ରୂପକୁ 'ପରିକଥା' ବୋଲାଯାଏ।