ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଯାଦଯଶ୍ଚ ସ୍ମୃତା ହ୍ଯଷ୍ଟୌ ଚତ୍ଵାରଶ୍ଚ ସମାଃ ସ୍ମୃତାଃ । ଅନୁସ୍ଵାରୋ ଵିସର୍ଗଶ୍ଚ ᳲ କ ᳲ ପୌ ଚାପି ପରାନ୍ଵିତୌ ।। ୩୩୬.

ଏଠାରେ ଆଠଟି ଅନୁସ୍ୱର ଅଛି, ଚାରିଟି ସମ ଅଛି; ଅନୁସ୍ୱାର ଓ ବିସର୍ଗ ଅଛି, ଏବଂ 'କ' ଓ 'ପ' ରେ ଚିହ୍ନ ଲାଗିଛି।

ଦୁଷ୍ପୃଷ୍ଠଶ୍ଚେତି ଵିଜ୍ଞେଯା ଲୃକାରଃ ପ୍ଲୁତ ଏଵ ଚ । ରଙ୍ଗଶ୍ଚ ଖେ ଅରଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ହକାରଃ ପଞ୍ଚମୈର୍ଯୁତଃ ।। ୩୩୬.

ଯାହା ଛୁଅଁବା ଦୁର୍ଲଭ, ଏହା 'ଲୃ' ଅକ୍ଷର ଓ ଦୀର୍ଘ ସ୍ୱର; 'ରଙ୍ଗ' ଆକାଶରେ କୁହାଯାଏ, ଏବଂ 'ହ' ଅକ୍ଷର ପାଞ୍ଚଟି ସହ ଯୁକ୍ତ।

ଅନ୍ତସ୍ଥାଭିଃ ସମାଯୁକ୍ତ ଔରସ୍ଯଃ କଣ୍ଠ୍ଯ ଏଵ ସଃ । ଆତ୍ମବୁଦ୍ଧ୍ଯା ସମେସାର୍ଥଂ ମନୋ ଯୁଂକ୍ତେ ଵିଵକ୍ଷଯା ।। ୩୩୬.

ଅନ୍ତସ୍ଥ ଅକ୍ଷର ସହିତ ଯୁକ୍ତ ହେଲେ ଏହା ଓଷ୍ଠ୍ୟ ଓ କଣ୍ଠ୍ୟ ହୁଏ; ନିଜ ବୁଦ୍ଧିରେ ସମତାର ଅର୍ଥ ପାଇଁ ମନ ଉଦ୍ୟମ କରେ।

ମନଃ କାଯାଗ୍ନିମାହନ୍ତି ସ ପ୍ରେରଯତି ମାରୁତମ୍ । ମାରୁତସ୍ତୂରସି ଚରନ୍ ମନ୍ତ୍ରଂ ଜନଯତି ସ୍ଵରଂ ।। ୩୩୬.

ମନ ଶରୀରର ଅଗ୍ନିକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରେ, ସେ ମାନେ ବାୟୁକୁ ଚଳାଇଥାଏ; ବାୟୁ ଛାତିରେ ଚଳି, ମନ୍ତ୍ରର ସ୍ୱର ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ।

ପ୍ରାତଃ ସଵନଯୋଗସ୍ତୁ ଛନ୍ଦୋ ଗାଯତ୍ରମାଶ୍ରିତମ୍ । କଣ୍ଠେ ମାଧ୍ଯନ୍ଦିନଯୁତଂ ମଧ୍ଯମନ୍ତ୍ରେଷୁ ଭାନୁଗମ୍ ।। ୩୩୬.

ପ୍ରଭାତରେ ସବନଯୋଗ ସହିତ ଗାୟତ୍ରୀ ଛନ୍ଦ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ; ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ କଣ୍ଠରେ ଯୋଗ ହୁଏ, ମଧ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରେ।

ତାରନ୍ତାର୍ତ୍ତୀଯସଵନଂ ଶୀର୍ଷଣ୍ଯଂ ଜାଗତାନୁଗମ୍ । ସୋଦୀର୍ଣୋ ମୂର୍ଧ୍ନ୍ଯଭିହିତୋ ଵକ୍ରମାପଦ୍ଯ ମାରୁତଃ ।। ୩୩୬.

ତୃତୀୟ ସବନ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରର, ମୁଣ୍ଡ ସହିତ ଯୋଗ ହୋଇ, ଜଗତୀ ଛନ୍ଦକୁ ଅନୁସରଣ କରେ; ବାୟୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ମୁଣ୍ଡରେ କୁହାଯାଏ, ବାକ୍ର ହୋଇ ଆଗକୁ ବଢ଼େ।

ଵର୍ଣାନ୍ ଜନଯତେ ତେଷାଂ ଵିଭାଗଃ ପଞ୍ଚଧା ସ୍ମୃତଃ । ସ୍ଵରତଃ କାଲତଃ ସ୍ଥାନାତ୍ ପ୍ରଯତ୍ନାର୍ଥପ୍ରଦାନତଃ ।। ୩୩୬.

ଏହା ଅକ୍ଷରଗୁଡ଼ିକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ; ସେଗୁଡ଼ିକର ବିଭାଜନ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ଭାବରେ ମନ୍ତ୍ରଣା ହୁଏ: ସ୍ୱର, କାଳ, ସ୍ଥାନ, ଉଦ୍ୟମ ଏବଂ ଅର୍ଥ ଦ୍ୱାରା।

ଅଷ୍ଟୌ ସ୍ଥାନାନି ଵର୍ଣାନାମୁରଃ କଣ୍ଠଃ ଶିରସ୍ତଥା । ଜିହ୍ଵାମୂଲଞ୍ଚ ଦନ୍ତାଶ୍ଚ ନାସିକୌଷ୍ଠୌ ଚ ତାଲୁ ଚ ।। ୩୩୬.

ଅକ୍ଷରମାନଙ୍କର ଆଠଟି ସ୍ଥାନ ଅଛି: ଉର, କଣ୍ଠ, ମୁଣ୍ଡ, ଜିହ୍ବାର ମୂଳ, ଦାନ୍ତ, ନାକ, ଓଠ, ଏବଂ ତାଳୁ।

ସ୍ଵଭାଵଶ୍ଚ ଵିଵୃତ୍ତିଶ୍ଚ ଶଷସା ରେଫ ଏଵ ଚ । ଜିହ୍ଵାମୂଲମୁପଧ୍ମା ଚ ଗତିରଷ୍ଟଵିଧୋଷ୍ମଣଃ ।। ୩୩୬.

ସ୍ୱଭାବ ଓ ଉଚ୍ଚାରଣ, 'ଷ' ଓ 'ସ', ଏବଂ 'ର' ମଧ୍ୟ; ଜିହ୍ବାର ମୂଳ, ଉପଧ୍ମାନ୍ୟ ଏବଂ ଗତି—ଏହି ଆଠ ପ୍ରକାରର ଉଷ୍ମଣ ଅଛି।

ପଦ୍ଯୋ ଭାଵପ୍ରସନ୍ଧାନମୁକାରାଦି ପରମ୍ପଦଂ । ସ୍ଵରାନ୍ତଂ ତାଦୃଶଂ ଵିଦ୍ଯାଦ୍ଯାଦନ୍ଯଦ୍ଵ୍ଯକ୍ତମୂଷ୍ମଣଃ ।। ୩୩୬.

ପଦର ଅର୍ଥର ସଂଯୋଗ 'ଉ' ରେ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଦ; ସ୍ୱରରେ ଶେଷ ହେଉଥିବା ଏପରି, ଏବଂ ଉଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟରେ ଯାହା ସ୍ପଷ୍ଟ।

ଊତୀର୍ଥାଦାଗତଂ ଦଗ୍ଧମପ୍ରଵର୍ଣଞ୍ଚ ଭକ୍ଷିତଂ । ଏଵମୁଚ୍ଚାରଣଂ ପାପମେଵମୁଚ୍ଚାରଣଂ ଶୁଭମ୍ ।। ୩୩୬.

ଅଯୋଗ୍ୟ ସ୍ଥାନରୁ ଆସିଥିବା, ପୋଡ଼ାଯାଇଥିବା କିମ୍ବା ଅକ୍ଷର ବିନା ଖାଇଦିଆଯାଇଥିବା ଉଚ୍ଚାରଣ—ଏପରି ଉଚ୍ଚାରଣ ପାପ, ଏପରି ଉଚ୍ଚାରଣ ଶୁଭ।

ଅତୀର୍ଥାଦାଗତଂ ଦ୍ରଵ୍ଯଂ ସାମ୍ନାଯଂ ସୁଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଂ । ସୁସ୍ଵରେଣ ସୁଵକ୍ତ୍ରେଣ ପ୍ରଯୁକ୍ତଂ ବ୍ରହ୍ମରାଜନି ।। ୩୩୬.

ଯେ ଦ୍ରବ୍ୟ ଯଥାଯଥ ସ୍ଥାନରୁ ଆସିଛି, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ସଜିଛି, ଭଲ ସ୍ୱର ଓ ମୁଁହରେ ଉଚ୍ଚାରିତ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣରାଜ।

ନ କରାଲୋ ନ ଲମ୍ଵୋଷ୍ଠୋ ନାଵ୍ଯକ୍ତା ନାନୁନାସିକଃ । ଗଦ୍ଗଦୋ ବହୁଜିହ୍ଵଶ୍ଚ ନ ଵର୍ଣାନ୍ ଵକ୍ତୁମର୍ହତି ।। ୩୩୬.

ଯିଏ ମୁହଁ ଟେଢ଼ା କରେ, ଓଠ ଲଟକିଥାଏ, ଅସ୍ପଷ୍ଟ କିମ୍ବା ନାସିକା ସ୍ୱରର, ଗଡଗଡାଇଥିବା କିମ୍ବା ବହୁ ଜିହ୍ବା ଥିବା—ସେଉଁଠି ଅକ୍ଷର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

ଏଵଂ ଵର୍ଣାଃ ପ୍ରଯୋକ୍ତଵ୍ଯା ନାଵ୍ଯକ୍ତା ନ ଚ ପୀଡ଼ିତାଃ । ସମ୍ଯଗ୍ଵର୍ଣପ୍ର୍ଯୋଗେଣ ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ମହୀଯତେ ।। ୩୩୬.

ଏଭଳି ଅକ୍ଷରଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ, ଅସ୍ପଷ୍ଟ କିମ୍ବା ଅତି ଜୋରେ ନୁହେଁ। ଠିକ୍ ଭାବରେ ଅକ୍ଷର ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ ବ୍ରହ୍ମାଲୋକରେ ମହତ୍ୱ ମିଳେ।

ଉଦାତ୍ତଶ୍ଚାନୁଦାତ୍ତଶ୍ଚ ସ୍ଵରିତଶ୍ଚ ସ୍ଵରାସ୍ତ୍ରଯଃ । ହ୍ରସ୍ଵୋ ଦୀର୍ଘଃ ପ୍ଲୁତ ଇତି କାଲତୋ ନିଯମାଵଧି ।। ୩୩୬.

ତିନି ପ୍ରକାର ସ୍ୱର ଅଛି—ଉଦାତ୍ତ, ଅନୁଦାତ୍ତ ଓ ସ୍ୱରିତ। ଏହା ସହିତ ଅକ୍ଷରର ଦୀର୍ଘତା ଅନୁସାରେ ହ୍ରସ୍ୱ, ଦୀର୍ଘ ଓ ପ୍ଲୁତ ଭାବରେ ନିୟମ ରହିଛି।

କଣ୍ଠ୍ଯା ଵହାଵିଚୁଯଶାସ୍ତାଲଵ୍ଯା ଓଷ୍ଠଜା ଵୁପୁ । ସ୍ଯୁର୍ମୂର୍ଦ୍ଧନ୍ଯା ଋଟୁରସାଃ ଦନ୍ତ୍ଯାଃ ଲୃତୁଲସାଃ ସ୍ମୃତାଃ ।। ୩୩୬.

ଅକ୍ଷରଗୁଡ଼ିକ କେବେ କଣ୍ଠ, ଅଠ, ତାଳୁ ଓ ଦାନ୍ତରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ମୁଣ୍ଡରୁ ଯେଉଁଅକ୍ଷର ହୁଏ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଋ ଓ ଋଷ ଭାବେ ଓ ଦାନ୍ତରୁ ଲୃ ଓ ଲୃଷ ଭାବେ ମନେ କରାଯାଏ।

ଜିହ୍ଵାମୂଲେ ତୁ କୁଃ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ଦନ୍ତ୍ଯୋଷ୍ଠୋ ଵଃ ସ୍ମୃତୋ ବୁଧୈଃ । ଏଦୈତୌ କଣ୍ଠତାଲଵ୍ଯୌ ଓ ଔ କଣ୍ଠ୍ଯୌଷ୍ଠଜୌ ସ୍ମୃତୌ ।। ୩୩୬.

ଜିହ୍ବାର ମୂଳରେ 'କୁ' ଅକ୍ଷର ଉଚ୍ଚାରିତ ହୁଏ। 'ବ' ଅକ୍ଷରକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଦାନ୍ତ-ଅଠ ଭାବରେ ଜାଣନ୍ତି। 'ଏ' ଓ 'ଐ' କଣ୍ଠ-ତାଳୁ ଭାବରେ, 'ଓ' ଓ 'ଔ' କଣ୍ଠ-ଅଠ ଭାବରେ ମନେ କରାଯାଏ।

ଅର୍ଦ୍ଧମାତ୍ରା ତୁ କଣ୍ଠସ୍ଯ ଏକାରୈକାରଯୋର୍ଭଵେତ୍ । ଅଯୋଗଵାହା ଵିଜ୍ଞେଯା ଆଶ୍ରଯସ୍ଥାନଭାଗିନଃ ।। ୩୩୬.

'ଏ' ଓ 'ଐ' ଅକ୍ଷରରେ କଣ୍ଠର ଅର୍ଧମାତ୍ରା ରହିଥାଏ। ଯେଉଁଅକ୍ଷର ଯୋଗ ହୁଏନାହିଁ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ତାଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ ସ୍ଥାନ ଭାବେ ବୁଝିବା ଉଚିତ।

ଅଚୋଽସ୍ପୃଷ୍ଟାପଣସ୍ତ୍ଵୀଷନ୍ନୋମାଃ ସ୍ପୃଷ୍ଟା ହଲଃ ସ୍ମୃତାଃ । ଶେଷାଃ ସ୍ପୃଷ୍ଟା ହଲଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ନିବୋଧାତ୍ର ପ୍ରଧାନତଃ ।। ୩୩୬.

ସ୍ୱରମାନେ ଯେଉଁଅସ୍ପର୍ଶ ଅଟୁଟ, ସେମାନେ 'ଅସ୍ପୃଷ୍ଟ' ଭାବେ ଚିହ୍ନଟ। ବ୍ୟଞ୍ଜନମାନେ 'ସ୍ପୃଷ୍ଟ' ଭାବରେ ଅଟୁଟ। ଅନ୍ୟ ବ୍ୟଞ୍ଜନମାନେ ମଧ୍ୟ 'ସ୍ପୃଷ୍ଟ' ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ, ଏହି ମୁଖ୍ୟ ନିୟମ ଭାବେ ବୁଝ।

ଅମୋଽନୁନାସିକାନକ୍ରୌ ନାଦିମୌ ହସପଃ ସ୍ମୃତା । ଈଷନ୍ନାଦୋପଣଯଶଃ ସ୍ଵାସିନଶ୍ଚ ଥକାଦଯଃ ୩୩୬.

'ଅମ୍' ଅନୁନାସିକ ନୁହେଁ, 'ଅନ୍' ଓ 'ଔ' ଅନୁନାସିକ। 'ହ', 'ସ' ଓ 'ପ' ଏପରି ମନେ କରାଯାଏ। ଅଳ୍ପ ଧ୍ୱନି ଯେଉଁଅଠରେ ହୁଏ, ସେମାନେ 'ଥ' ଓ ତାଙ୍କ ସହଯୋଗୀ।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ କାଵ୍ଯସ୍ଯ ନାଟକାଦେଶ୍ଚ ଅଲଙ୍କାରାନ୍ ଵଦାମ୍ଯଽଥ । ଧ୍ଵନିର୍ଵ୍ଵର୍ଣାଃ ପଦଂ ଵାକ୍ଯମିତ୍ଯେତଦ୍ଵାଙ୍‌ମଯଂ ମତଂ ।। ୩୩୭.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ଏବେ ମୁଁ କବିତା ଓ ନାଟକର ଶୋଭା ବିଷୟରେ କହିବି। ଧ୍ୱନି, ଅକ୍ଷର, ପଦ ଓ ବାକ୍ୟ—ଏହିଗୁଡ଼ିକୁ ବାଣୀର ମୂଳ ଅଂଶ ଭାବରେ ମନାଯାଏ।

ଶାସ୍ତ୍ରେତିହାସଵାକ୍ଯାନାଂ ତ୍ରଯଂ ଯତ୍ର ସମାପ୍ଯତେ । ଶାସ୍ତ୍ରେ ଶବ୍ଦପ୍ରଧାନାତ୍ଵମିତିହାସେଷୁ ନିଷ୍ଠତା ।। ୩୩୭.

ଯେଉଁଠି ଶାସ୍ତ୍ର, ପୁରାତନ କଥା ଓ କବିତାର ବାକ୍ୟ ଏକାଠି ମିଳେ, ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଶବ୍ଦ ପ୍ରଧାନ, ଇତିହାସରେ ଅର୍ଥ ପ୍ରଧାନ।

ଅଭିଧାଯାଃ ପ୍ରଧାନତ୍ଵାତ୍ କାଵ୍ଯଂ ତାଭ୍ଯାଂ ଵିଭିଦ୍ଯତେ । ନରତ୍ଵଂ ଦୁର୍ଲ୍ଲଭଂ ଲୋକେ ଵିଦ୍ଯାତତ୍ର ଚ ଦୁର୍ଲ୍ଲଭା ।। ୩୩୭.

ସିଧାସଳଖ ଅର୍ଥ ପ୍ରଧାନ ଥିବାରୁ କବିତା ଅନ୍ୟ ଦୁଇଠାରୁ ଅଲଗା। ଏହି ଜଗତରେ ମଣିଷ ଦୁର୍ଲଭ, ଏଠାରେ ଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ।

କଵିତ୍ଵଂ ଦୁର୍ଲ୍ଲଭଂ ତତ୍ର ଶକ୍ତିସ୍ତତ୍ର ଚ ଦୁର୍ଲ୍ଲଭା । ଵ୍ଯୁତ୍‌ପତ୍ତିର୍ଦୁର୍ଲ୍ଲଭା ତତ୍ର ଵିଵେକସ୍ତତ୍ର ଦୁର୍ଲଭଃ ।। ୩୩୭.

ସେଠାରେ କବିତାର ଦକ୍ଷତା ଦୁର୍ଲଭ, ଶକ୍ତି ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ। ଶିକ୍ଷା ଦୁର୍ଲଭ, ବିବେକ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ।

ସର୍ଵ୍ଵଂ ଶାସ୍ତ୍ରମଵିଦ୍ଵଦ୍ଭିର୍ମୃଗ୍ଯମାଣନ୍ନ ସିଧ୍ଯତି । ଆଦିଵର୍ଣା ଦ୍ଵିତୀଯଶ୍ଚ ମହାପ୍ରାଣାସ୍ତୁରୀଯକଃ ।। ୩୩୭.

ଅଜ୍ଞାନୀମାନେ ଶାସ୍ତ୍ର ଖୋଜିଲେ ମିଳେନାହିଁ। ପ୍ରଥମ ଓ ଦ୍ୱିତୀୟ ଅକ୍ଷର, ତୃତୀୟଟି ମହାପ୍ରାଣ।

ଵର୍ଗେଷୁ ଵର୍ଣଵୃନ୍ଦଂ ସ୍ଯାତ୍ପଦଂ ସୁପ୍‌ତିଙ୍‌ପ୍ରଭେଦତଃ । ସଙ୍‌କ୍ଷେପାଦ୍ଵାକ୍ଯମିଷ୍ଟାର୍ଥଵ୍ଯଵଛିନ୍ନା ପଦାବଲୀ ।। ୩୩୭.

ବର୍ଗରେ ଅକ୍ଷରମାନେ ଏକଠା ହୁଏ। ପଦ କେସ ଓ କ୍ରିୟା ପ୍ରତ୍ୟୟ ଦ୍ୱାରା ଅଲଗା ହୁଏ। ସଂକ୍ଷେପରେ, ଚାହିଦା ଅର୍ଥ ବୁଝାଇଥିବା ପଦମାନେ ଏକଠା ହେଲେ ବାକ୍ୟ ହୁଏ।

କାଵ୍ଯଂ ସ୍ଫଟଦଲଙ୍କାରଂ ଗୁଣଵଦ୍ଦୋଷଵର୍ଜିତମ୍ । ଯୋନିର୍ଵ୍ଵେଦଶ୍ଚ ଲୋକଶ୍ଚ ସିଦ୍ଧମନ୍ନାଦଯୋନିଜଂ ।। ୩୩୭.

କବିତା ସ୍ପଷ୍ଟ, ଶୋଭାଯୁକ୍ତ, ଗୁଣମୟ ଓ ଦୋଷ ରହିତ। ଏହାର ମୂଳ ହେଉଛି ବେଦ ଓ ଜଗତ, ଭୋଜନ ଓ ଅନ୍ୟ ଉତ୍ସରୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।

ଦେଵାଦୀନାଂ ସଂସ୍କୃତଂ ସ୍ଯାତ୍ ପ୍ରାକୃତଂ ତ୍ରିଵିଧଂ ନୃଣାଂ । ଗଦ୍ଯଂ ପଦ୍ଯଞ୍ଚ ମିଶ୍ରଞ୍ଚ କାଵ୍ଯାଦି ତ୍ରିଵିଧଂ ସ୍ମୃତମ୍ ।। ୩୩୭.

ଦେବତା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ସଂସ୍କୃତ ଭାଷା ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି। ମଣିଷମାନେ ତିନି ପ୍ରକାର ପ୍ରାକୃତ ଭାଷା ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି। ଗଦ୍ୟ, ପଦ୍ୟ ଓ ମିଶ୍ର—କବିତା ଓ ଏହା ସଦୃଶ ତିନି ପ୍ରକାର ମନାଯାଏ।

ଆପଦଃ ପଦସନ୍ତାନୋ ଗଦ୍ଯନ୍ତଦପି ଗଦ୍ଯତେ । ଚୂର୍ଣକୋତ୍‌କଲିକାଗନ୍ଧିଵୃତ୍ତଭେଦାତ୍ ତ୍ରିରୂପକମ୍ ।। ୩୩୭.

ପଦମାନେ ଏକାଠି ହେଲେ ଗଦ୍ୟ ହୁଏ, ଏହାକୁ ମଧ୍ୟ ଗଦ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ଚୂର୍ଣ୍ଣ, ଉତ୍କଳିକା ଓ ଗନ୍ଧି ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ଏହା ତିନି ପ୍ରକାର ରୂପ ନେଇଥାଏ।