ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ତନ୍ଵୀ ଭନତସାଭୋଭୋ ଲଯୋ ଵାଣସୁରାର୍କ୍କକାଃ । କ୍ରୌଞ୍ଚପଦା ଭମତତା ନୌ ନୌ ଵାଣ୍ଶରାଷ୍ଟତଃ ।। ୩୩୪.

ତନ୍ବୀ, ଭନତସାଭୋଭୋ, ଲୟ, ବାଣସୁରାର୍କକା, କ୍ରଉଞ୍ଚପଦା, ଭମତତା, ନୌ, ନୌ ଓ ବାଣ୍ଶରାଷ୍ଟତ ଏହି ଛନ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ଉଲ୍ଲେଖିତ ।

ଭୁଜଙ୍ଗଵିଜୃମ୍ଭିତଂ ମମତନା ନନଵାସନୌ । ଗଷ୍ଟେଶମୁନିଭିଶ୍ଛେଦୋ ହ୍ଯୁହାରାଖ୍ଯମୀଦୃଶମ୍ ।। ୩୩୪.

ଭୁଜଙ୍ଗବିଜୃମ୍ଭିତ, ମମତନା, ନନବାସନୌ ଓ ଗଷ୍ଟେଶମୁନି ଏହି ଛନ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ବର୍ଣ୍ଣିତ । ମୁନିମାନେ ଯେଉଁ ଭାଗକୁ ବିଭକ୍ତ କରିଛନ୍ତି, ତାହାକୁ ଉହାରା ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।

ମନନାନତାନଃ ସୋ ଗଗୌ ଗ୍ରହରସୋ ରସାତ୍ । ନୌ ସପ୍ତରୋଦଣ୍ଡଦଃ ସ୍ଯାଚ୍ଚଣ୍ଡଵୃଷ୍ଟିପ୍ରଘାତକଂ ।। ୩୩୪.

ମନନାନତାନ, ସୋ, ଗଗଉ, ଗ୍ରହରସ ଓ ରସାତ ଏହି ଛନ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ । ନୌ, ସପ୍ତରୋଦଣ୍ଡଦ ଓ ଚଣ୍ଡବୃଷ୍ଟିପ୍ରଘାତକ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ ।

ରେଫଵୃଦ୍ଧ୍ଯା ଣଣଵା ସ୍ଯୁର୍ଵ୍ଯାଲଜୀମୂତମୁଖ୍ଯକାଃ । ଶେଷେ ଵୈ ପ୍ରଚିତା ଜ୍ଞେଯା ଗାଥାପ୍ରସ୍ତାର ଉଚ୍ଯତେ ।। ୩୩୪.

‘ରେଫ’ ଅକ୍ଷର ବୃଦ୍ଧି ସହିତ ଣଣବା ଭଲି ଭ୍ୟାଳଜୀମୂତ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନ । ଅନ୍ୟ ଯେଉଁଠି ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରଚିତା ବୋଲି ଜଣାଯିବା ଉଚିତ, ଏହାକୁ ଗାଥାପ୍ରସ୍ତାର କୁହାଯାଏ ।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ଛନ୍ଦୋଽତ୍ର ସିଦ୍ଧଂ ଗାଥା ସ୍ଯାତ୍ ପାଦେ ସର୍ଵ୍ଵଗୁରୌ ତଥା । ପ୍ରସ୍ତାର ଆଦ୍ଯଗାଥୋନଃ ପରତୁଲ୍ଯୋଽଥ ପୂର୍ଵ୍ଵଗଃ ।। ୩୩୫.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ — ଏଠାରେ ଛନ୍ଦ ସିଦ୍ଧ ହୋଇଛି । ସମସ୍ତ ଗୁରୁ ଅକ୍ଷର ଥିବା ପାଦରେ ଗାଥା ରହିଥାଏ । ପ୍ରସ୍ତାର ପ୍ରଥମ ଗାଥା ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଗୁଡ଼ିକ ସମାନ କିମ୍ବା ପୂର୍ବ ଅନୁସାରେ ଅଛି ।

ନଷ୍ଟମଧ୍ଯେ ସମେଽଙ୍କୋନଃ ସମେଽର୍ଦ୍ଧ ଵିଷମେ ଗୁରୁଃ । ପ୍ରତିଲୋମଗୁଣଂ ନାଦ୍ଯଂ ଦ୍ଵିରୁଦ୍ଦିଷ୍ଟଗ ଏକନୁତ୍ ।। ୩୩୫.

ମଧ୍ୟରେ ହାରାଇଗଲେ ସମ ମାନେ କୋଣ ସମାନ ହୁଏ; ଅର୍ଦ୍ଧରେ, ଯଦି ଅସମ ଥାଏ, ତେବେ ତାହା ଭାରୀ ହୁଏ; ବିପରୀତ ଗୁଣ ପ୍ରଥମ ନୁହେଁ, ଦୁଇଥର କହାଯାଏ ନାହିଁ, ଏବଂ ଏକଥର ଛାଡି ଦିଆଯାଏ ନାହିଁ।

ସଙ୍‌ଖ୍ଯାଦ୍ଵିରର୍ଦ୍ଧେ ରୂପେ ତୁ ଶୂନ୍ଯଂ ଶୂନ୍ଯେ ଦ୍ଵିରୀରିତଂ । ତାଵଦର୍ଦ୍ଧେ ତଦ୍‌ଗୁଣିତଂ ଦ୍ଵି ଦ୍‌ଵ୍ଯୂନଞ୍ଚ ତଦନ୍ତତଃ ।। ୩୩୫.

ସଂଖ୍ୟା ଦୁଇଗୁଣ ହେଲେ ଅର୍ଦ୍ଧରେ ରୂପ ଶୂନ୍ୟ ହୁଏ; ଶୂନ୍ୟରେ ଦୁଇଥର କୁହାଯାଏ; ଯେତେ ଅର୍ଦ୍ଧରେ ଥାଏ, ତାହାକୁ ଗୁଣ କରିବା, ଏବଂ ଶେଷରେ ଦୁଇଠାରୁ ଦୁଇ କମ।

ପରେ ପୂର୍ଣଂ ପରେ ପୂର୍ଣଂ ମେରୁପ୍ରସ୍ତାରତୋ ଭଵେତ୍ । ନଗସଂଖ୍ଯା ଵୃତ୍ତସଂଖ୍ଯା ଚାଧ୍ଵାଙ୍ଗୁଲମଧୋଦ୍‌ର୍ଧତଃ ।। ୩୩୫.

ଶେଷରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ; ମେରୁ ପ୍ରସ୍ତାର ଭଳି ଶେଷରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ; ପାହାଡ଼ର ସଂଖ୍ୟା ଓ ବୃତ୍ତର ସଂଖ୍ୟା ଉପରେ ଓ ତଳେ ଆଂଗୁଠିର ମାପରେ ଗଣାଯାଏ।

ସଙ୍‌ଖ୍ଯୈଵ ଦ୍ଵିଗୁଣୈକୋନା ଛନ୍ଦଃ ସାରୋଽଥମୀରିତଃ ।। ୩୩୫.

ଛନ୍ଦର ମୂଳ ଅର୍ଥ ହେଉଛି ସଂଖ୍ୟାକୁ ଦୁଇ ଗୁଣ କରି ଏକ ଯୋଗ କରିବା।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ଶିକ୍ଷାନ୍ତ୍ରିଷଷ୍ଟିଃ ସ୍ଯୁର୍ଵର୍ଣା ଵା ଚତୁରାଧିକାଃ । ସ୍ଵରା ଵିଂଶତିରେକଶ୍ଚ ସ୍ପର୍ଶାନାଂ ପଞ୍ଚଵିଂଶତିଃ ।। ୩୩୬.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ମୁଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି—ତିରିଷଠି ଶିକ୍ଷା ଅଛି, କିମ୍ବା ଅକ୍ଷର ଚାରି ଅଧିକ; ଏକୋଇଶଟି ସ୍ୱର ଅଛି, ପଚିଶଟି ବ୍ୟଞ୍ଜନ ଅଛି।

ଯାଦଯଶ୍ଚ ସ୍ମୃତା ହ୍ଯଷ୍ଟୌ ଚତ୍ଵାରଶ୍ଚ ସମାଃ ସ୍ମୃତାଃ । ଅନୁସ୍ଵାରୋ ଵିସର୍ଗଶ୍ଚ ᳲ କ ᳲ ପୌ ଚାପି ପରାନ୍ଵିତୌ ।। ୩୩୬.

ଏଠାରେ ଆଠଟି ଅନୁସ୍ୱର ଅଛି, ଚାରିଟି ସମ ଅଛି; ଅନୁସ୍ୱାର ଓ ବିସର୍ଗ ଅଛି, ଏବଂ 'କ' ଓ 'ପ' ରେ ଚିହ୍ନ ଲାଗିଛି।

ଦୁଷ୍ପୃଷ୍ଠଶ୍ଚେତି ଵିଜ୍ଞେଯା ଲୃକାରଃ ପ୍ଲୁତ ଏଵ ଚ । ରଙ୍ଗଶ୍ଚ ଖେ ଅରଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ହକାରଃ ପଞ୍ଚମୈର୍ଯୁତଃ ।। ୩୩୬.

ଯାହା ଛୁଅଁବା ଦୁର୍ଲଭ, ଏହା 'ଲୃ' ଅକ୍ଷର ଓ ଦୀର୍ଘ ସ୍ୱର; 'ରଙ୍ଗ' ଆକାଶରେ କୁହାଯାଏ, ଏବଂ 'ହ' ଅକ୍ଷର ପାଞ୍ଚଟି ସହ ଯୁକ୍ତ।

ଅନ୍ତସ୍ଥାଭିଃ ସମାଯୁକ୍ତ ଔରସ୍ଯଃ କଣ୍ଠ୍ଯ ଏଵ ସଃ । ଆତ୍ମବୁଦ୍ଧ୍ଯା ସମେସାର୍ଥଂ ମନୋ ଯୁଂକ୍ତେ ଵିଵକ୍ଷଯା ।। ୩୩୬.

ଅନ୍ତସ୍ଥ ଅକ୍ଷର ସହିତ ଯୁକ୍ତ ହେଲେ ଏହା ଓଷ୍ଠ୍ୟ ଓ କଣ୍ଠ୍ୟ ହୁଏ; ନିଜ ବୁଦ୍ଧିରେ ସମତାର ଅର୍ଥ ପାଇଁ ମନ ଉଦ୍ୟମ କରେ।

ମନଃ କାଯାଗ୍ନିମାହନ୍ତି ସ ପ୍ରେରଯତି ମାରୁତମ୍ । ମାରୁତସ୍ତୂରସି ଚରନ୍ ମନ୍ତ୍ରଂ ଜନଯତି ସ୍ଵରଂ ।। ୩୩୬.

ମନ ଶରୀରର ଅଗ୍ନିକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରେ, ସେ ମାନେ ବାୟୁକୁ ଚଳାଇଥାଏ; ବାୟୁ ଛାତିରେ ଚଳି, ମନ୍ତ୍ରର ସ୍ୱର ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ।

ପ୍ରାତଃ ସଵନଯୋଗସ୍ତୁ ଛନ୍ଦୋ ଗାଯତ୍ରମାଶ୍ରିତମ୍ । କଣ୍ଠେ ମାଧ୍ଯନ୍ଦିନଯୁତଂ ମଧ୍ଯମନ୍ତ୍ରେଷୁ ଭାନୁଗମ୍ ।। ୩୩୬.

ପ୍ରଭାତରେ ସବନଯୋଗ ସହିତ ଗାୟତ୍ରୀ ଛନ୍ଦ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ; ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ କଣ୍ଠରେ ଯୋଗ ହୁଏ, ମଧ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରେ।

ତାରନ୍ତାର୍ତ୍ତୀଯସଵନଂ ଶୀର୍ଷଣ୍ଯଂ ଜାଗତାନୁଗମ୍ । ସୋଦୀର୍ଣୋ ମୂର୍ଧ୍ନ୍ଯଭିହିତୋ ଵକ୍ରମାପଦ୍ଯ ମାରୁତଃ ।। ୩୩୬.

ତୃତୀୟ ସବନ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରର, ମୁଣ୍ଡ ସହିତ ଯୋଗ ହୋଇ, ଜଗତୀ ଛନ୍ଦକୁ ଅନୁସରଣ କରେ; ବାୟୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ମୁଣ୍ଡରେ କୁହାଯାଏ, ବାକ୍ର ହୋଇ ଆଗକୁ ବଢ଼େ।

ଵର୍ଣାନ୍ ଜନଯତେ ତେଷାଂ ଵିଭାଗଃ ପଞ୍ଚଧା ସ୍ମୃତଃ । ସ୍ଵରତଃ କାଲତଃ ସ୍ଥାନାତ୍ ପ୍ରଯତ୍ନାର୍ଥପ୍ରଦାନତଃ ।। ୩୩୬.

ଏହା ଅକ୍ଷରଗୁଡ଼ିକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ; ସେଗୁଡ଼ିକର ବିଭାଜନ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ଭାବରେ ମନ୍ତ୍ରଣା ହୁଏ: ସ୍ୱର, କାଳ, ସ୍ଥାନ, ଉଦ୍ୟମ ଏବଂ ଅର୍ଥ ଦ୍ୱାରା।

ଅଷ୍ଟୌ ସ୍ଥାନାନି ଵର୍ଣାନାମୁରଃ କଣ୍ଠଃ ଶିରସ୍ତଥା । ଜିହ୍ଵାମୂଲଞ୍ଚ ଦନ୍ତାଶ୍ଚ ନାସିକୌଷ୍ଠୌ ଚ ତାଲୁ ଚ ।। ୩୩୬.

ଅକ୍ଷରମାନଙ୍କର ଆଠଟି ସ୍ଥାନ ଅଛି: ଉର, କଣ୍ଠ, ମୁଣ୍ଡ, ଜିହ୍ବାର ମୂଳ, ଦାନ୍ତ, ନାକ, ଓଠ, ଏବଂ ତାଳୁ।

ସ୍ଵଭାଵଶ୍ଚ ଵିଵୃତ୍ତିଶ୍ଚ ଶଷସା ରେଫ ଏଵ ଚ । ଜିହ୍ଵାମୂଲମୁପଧ୍ମା ଚ ଗତିରଷ୍ଟଵିଧୋଷ୍ମଣଃ ।। ୩୩୬.

ସ୍ୱଭାବ ଓ ଉଚ୍ଚାରଣ, 'ଷ' ଓ 'ସ', ଏବଂ 'ର' ମଧ୍ୟ; ଜିହ୍ବାର ମୂଳ, ଉପଧ୍ମାନ୍ୟ ଏବଂ ଗତି—ଏହି ଆଠ ପ୍ରକାରର ଉଷ୍ମଣ ଅଛି।

ପଦ୍ଯୋ ଭାଵପ୍ରସନ୍ଧାନମୁକାରାଦି ପରମ୍ପଦଂ । ସ୍ଵରାନ୍ତଂ ତାଦୃଶଂ ଵିଦ୍ଯାଦ୍ଯାଦନ୍ଯଦ୍ଵ୍ଯକ୍ତମୂଷ୍ମଣଃ ।। ୩୩୬.

ପଦର ଅର୍ଥର ସଂଯୋଗ 'ଉ' ରେ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଦ; ସ୍ୱରରେ ଶେଷ ହେଉଥିବା ଏପରି, ଏବଂ ଉଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟରେ ଯାହା ସ୍ପଷ୍ଟ।

ଊତୀର୍ଥାଦାଗତଂ ଦଗ୍ଧମପ୍ରଵର୍ଣଞ୍ଚ ଭକ୍ଷିତଂ । ଏଵମୁଚ୍ଚାରଣଂ ପାପମେଵମୁଚ୍ଚାରଣଂ ଶୁଭମ୍ ।। ୩୩୬.

ଅଯୋଗ୍ୟ ସ୍ଥାନରୁ ଆସିଥିବା, ପୋଡ଼ାଯାଇଥିବା କିମ୍ବା ଅକ୍ଷର ବିନା ଖାଇଦିଆଯାଇଥିବା ଉଚ୍ଚାରଣ—ଏପରି ଉଚ୍ଚାରଣ ପାପ, ଏପରି ଉଚ୍ଚାରଣ ଶୁଭ।

ଅତୀର୍ଥାଦାଗତଂ ଦ୍ରଵ୍ଯଂ ସାମ୍ନାଯଂ ସୁଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଂ । ସୁସ୍ଵରେଣ ସୁଵକ୍ତ୍ରେଣ ପ୍ରଯୁକ୍ତଂ ବ୍ରହ୍ମରାଜନି ।। ୩୩୬.

ଯେ ଦ୍ରବ୍ୟ ଯଥାଯଥ ସ୍ଥାନରୁ ଆସିଛି, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ସଜିଛି, ଭଲ ସ୍ୱର ଓ ମୁଁହରେ ଉଚ୍ଚାରିତ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣରାଜ।

ନ କରାଲୋ ନ ଲମ୍ଵୋଷ୍ଠୋ ନାଵ୍ଯକ୍ତା ନାନୁନାସିକଃ । ଗଦ୍ଗଦୋ ବହୁଜିହ୍ଵଶ୍ଚ ନ ଵର୍ଣାନ୍ ଵକ୍ତୁମର୍ହତି ।। ୩୩୬.

ଯିଏ ମୁହଁ ଟେଢ଼ା କରେ, ଓଠ ଲଟକିଥାଏ, ଅସ୍ପଷ୍ଟ କିମ୍ବା ନାସିକା ସ୍ୱରର, ଗଡଗଡାଇଥିବା କିମ୍ବା ବହୁ ଜିହ୍ବା ଥିବା—ସେଉଁଠି ଅକ୍ଷର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

ଏଵଂ ଵର୍ଣାଃ ପ୍ରଯୋକ୍ତଵ୍ଯା ନାଵ୍ଯକ୍ତା ନ ଚ ପୀଡ଼ିତାଃ । ସମ୍ଯଗ୍ଵର୍ଣପ୍ର୍ଯୋଗେଣ ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ମହୀଯତେ ।। ୩୩୬.

ଏଭଳି ଅକ୍ଷରଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ, ଅସ୍ପଷ୍ଟ କିମ୍ବା ଅତି ଜୋରେ ନୁହେଁ। ଠିକ୍ ଭାବରେ ଅକ୍ଷର ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ ବ୍ରହ୍ମାଲୋକରେ ମହତ୍ୱ ମିଳେ।

ଉଦାତ୍ତଶ୍ଚାନୁଦାତ୍ତଶ୍ଚ ସ୍ଵରିତଶ୍ଚ ସ୍ଵରାସ୍ତ୍ରଯଃ । ହ୍ରସ୍ଵୋ ଦୀର୍ଘଃ ପ୍ଲୁତ ଇତି କାଲତୋ ନିଯମାଵଧି ।। ୩୩୬.

ତିନି ପ୍ରକାର ସ୍ୱର ଅଛି—ଉଦାତ୍ତ, ଅନୁଦାତ୍ତ ଓ ସ୍ୱରିତ। ଏହା ସହିତ ଅକ୍ଷରର ଦୀର୍ଘତା ଅନୁସାରେ ହ୍ରସ୍ୱ, ଦୀର୍ଘ ଓ ପ୍ଲୁତ ଭାବରେ ନିୟମ ରହିଛି।

କଣ୍ଠ୍ଯା ଵହାଵିଚୁଯଶାସ୍ତାଲଵ୍ଯା ଓଷ୍ଠଜା ଵୁପୁ । ସ୍ଯୁର୍ମୂର୍ଦ୍ଧନ୍ଯା ଋଟୁରସାଃ ଦନ୍ତ୍ଯାଃ ଲୃତୁଲସାଃ ସ୍ମୃତାଃ ।। ୩୩୬.

ଅକ୍ଷରଗୁଡ଼ିକ କେବେ କଣ୍ଠ, ଅଠ, ତାଳୁ ଓ ଦାନ୍ତରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ମୁଣ୍ଡରୁ ଯେଉଁଅକ୍ଷର ହୁଏ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଋ ଓ ଋଷ ଭାବେ ଓ ଦାନ୍ତରୁ ଲୃ ଓ ଲୃଷ ଭାବେ ମନେ କରାଯାଏ।

ଜିହ୍ଵାମୂଲେ ତୁ କୁଃ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ଦନ୍ତ୍ଯୋଷ୍ଠୋ ଵଃ ସ୍ମୃତୋ ବୁଧୈଃ । ଏଦୈତୌ କଣ୍ଠତାଲଵ୍ଯୌ ଓ ଔ କଣ୍ଠ୍ଯୌଷ୍ଠଜୌ ସ୍ମୃତୌ ।। ୩୩୬.

ଜିହ୍ବାର ମୂଳରେ 'କୁ' ଅକ୍ଷର ଉଚ୍ଚାରିତ ହୁଏ। 'ବ' ଅକ୍ଷରକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଦାନ୍ତ-ଅଠ ଭାବରେ ଜାଣନ୍ତି। 'ଏ' ଓ 'ଐ' କଣ୍ଠ-ତାଳୁ ଭାବରେ, 'ଓ' ଓ 'ଔ' କଣ୍ଠ-ଅଠ ଭାବରେ ମନେ କରାଯାଏ।

ଅର୍ଦ୍ଧମାତ୍ରା ତୁ କଣ୍ଠସ୍ଯ ଏକାରୈକାରଯୋର୍ଭଵେତ୍ । ଅଯୋଗଵାହା ଵିଜ୍ଞେଯା ଆଶ୍ରଯସ୍ଥାନଭାଗିନଃ ।। ୩୩୬.

'ଏ' ଓ 'ଐ' ଅକ୍ଷରରେ କଣ୍ଠର ଅର୍ଧମାତ୍ରା ରହିଥାଏ। ଯେଉଁଅକ୍ଷର ଯୋଗ ହୁଏନାହିଁ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ତାଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ ସ୍ଥାନ ଭାବେ ବୁଝିବା ଉଚିତ।

ଅଚୋଽସ୍ପୃଷ୍ଟାପଣସ୍ତ୍ଵୀଷନ୍ନୋମାଃ ସ୍ପୃଷ୍ଟା ହଲଃ ସ୍ମୃତାଃ । ଶେଷାଃ ସ୍ପୃଷ୍ଟା ହଲଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ନିବୋଧାତ୍ର ପ୍ରଧାନତଃ ।। ୩୩୬.

ସ୍ୱରମାନେ ଯେଉଁଅସ୍ପର୍ଶ ଅଟୁଟ, ସେମାନେ 'ଅସ୍ପୃଷ୍ଟ' ଭାବେ ଚିହ୍ନଟ। ବ୍ୟଞ୍ଜନମାନେ 'ସ୍ପୃଷ୍ଟ' ଭାବରେ ଅଟୁଟ। ଅନ୍ୟ ବ୍ୟଞ୍ଜନମାନେ ମଧ୍ୟ 'ସ୍ପୃଷ୍ଟ' ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ, ଏହି ମୁଖ୍ୟ ନିୟମ ଭାବେ ବୁଝ।