ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଦ୍ଵିଃପ୍ରହରଣକଲିତା ଵସନ୍ତତିଲକା ନଭୌ । ଜୌ ଗୌ ସିଂହୋନ୍ନତା ସା ସ୍ଯାନ୍ମୁନେରୁଦ୍ଧର୍ଷଣୀ ଚ ସା ।। ୩୩୪.

ଦ୍ୱିପ୍ରହରଣକଳିତା, ବସନ୍ତତିଳକା, ନଭଉ, ଜୌ, ଗୌ ଓ ସିଂହୋନ୍ନତା ଏହି ଛନ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ଏକ ରୂପ ଅଟୁଟ ଅଛି । ମୁନିଙ୍କ ଉଦ୍ଧର୍ଷଣୀ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଅଟୁଟ ଛନ୍ଦ ।

ଚନ୍ଦ୍ରାଵର୍ତ୍ତା ନନୌ ସୋମାଵର୍ତ୍ତର୍ତୁନଵକଃ ସ୍ମୃତଃ । ମଣିଗୁଣନିକରା ସୌ ମାଲିନୌ ନୌ ମଯୌ ଯଯଃ ।। ୩୩୪.

ଚନ୍ଦ୍ରାବର୍ତ୍ତା, ନନୌ ଓ ସୋମାବର୍ତ୍ତା ଏହି ନବ ଋତୁ ଭାବେ ଜଣାଯାନ୍ତି । ମଣିଗୁଣନିକରା, ସୌ, ମାଲିନୌ, ନୌ, ମୟୌ ଓ ଯୟୟ ମଧ୍ୟ ଏହି ଅନୁଶୂଚିତ ଛନ୍ଦ ।

ଯତିର୍ଵସୁସ୍ଵରା ଭୌ ଵୌ ନତଲମିତ୍ରସଗ୍ରହାଃ । ଋଷଭଗଜଵିଲାସିତଂ ଜ୍ଞେଯା ଶିଖରିଣୀ ଜଗୌ ।। ୩୩୪.

ଯତିର୍ବସୁସ୍ୱରା, ଭଉ, ବଉ ଓ ନତଲମିତ୍ରସଗ୍ରହା ଏହି ଛନ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି । ଋଷଭ ଓ ଗଜଙ୍କ ଚଞ୍ଚଳତା ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ ଶିଖରିଣୀ ଛନ୍ଦକୁ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ ।

ରସଭାଲଭୃଗୁରୁଦ୍ରାଃ ପୃଥ୍ଵୀଜସଜସା ଜନୌ । ଗୋଵସୁଗ୍ରହଵିଚ୍ଛିନ୍ନା ପିହ୍ଗଲେନେରିତା ପୁରା ।। ୩୩୪.

ରସଭା, ଲଭୃଗୁରୁଦ୍ରା, ପୃଥ୍ୱୀଜସଜସା ଓ ଜନୌ ଏହି ଛନ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି । ଗୋବସୁଗ୍ରହବିଛିନ୍ନା ପୁରୁଣା କାଳରେ ପିଙ୍ଗଳଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶିତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।

ଵଂଶପତ୍ରପତିତଂ ସ୍ଯାଦ୍‌ ଭଵନା ଭୌ ନଗୌ ସଦିକ୍ । ହରିଣୀ ନସମାରଃ ସୋ ନଗୌ ରସଚତୁଃସ୍ଵରାଃ ।। ୩୩୪.

ବଂଶପତ୍ରପତିତ ଛନ୍ଦ ମିଳେ । ଭବନା, ଭଉ, ନଗଉ ଓ ସଦିକ ଏହି ଛନ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ଉଲ୍ଲେଖିତ । ହରିଣୀ, ନସମାର ଓ ନଗଉ ଚାରି ରସ ସହିତ ସମ୍ପୃକ୍ତ ।

ମନ୍ଦାକ୍ରାନ୍ତା ନଭନତଂ ତଗୌଗଛିରସସ୍ଵରାଃ । କୁସୁମିତଲତା ଵେଲ୍ଲିତା ମତନା ଯଯଯାଃ ଶରାଃ ।। ୩୩୪.

ମନ୍ଦାକ୍ରାନ୍ତା, ନଭନତ, ତଗଉଗ ଓ ଚିରସସ୍ୱରା ଏହି ଛନ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ । କୁସୁମିତଲତା, ବେଲ୍ଲିତା, ମତନା ଓ ଯୟୟା ଏହି ଛନ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ ଶର ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।

ରଥାଃ ସ୍ଵ୍ରାଃ ପ୍ରତିରଥସସଜାଃ ସତତଶ୍ଚ ଗଃ । ଶାର୍ଦୂଲଵିକ୍ରୀଡ଼ିତଂ ସ୍ଯାଦାଦିତ୍ଯମୁନଯୋ ଯତିଃ ।। ୩୩୪.

ରଥା ଛନ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ସ୍ୱର ଭାବେ ଅଛନ୍ତି । ପ୍ରତିରଥସସଜା ସବୁବେଳେ ଉପସ୍ଥିତ । ଶାର୍ଦୂଳବିକ୍ରୀଡିତ, ଆଦିତ୍ୟ, ମୁନି ଓ ଯତି ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ।

କୃତିଃ ସୁଵଦନା ମୋରୋ ଭନଯା ଭନଗାଃ ସୁରାଃ । ଯତିର୍ମୁନିରସାଶ୍ଚାଥ ଇତି ଵୃତ୍ତଂ କ୍ରମାତ୍ ସ୍ମୃତମ୍ ।। ୩୩୪.

କୃତି, ସୁବଦନା, ମୋରୋ, ଭନୟା, ଭନଗା ଓ ସୁରା ଏହି ଛନ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ଉଲ୍ଲେଖିତ । ଯତି, ମୁନି ଓ ରସା ଏହି ଛନ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ କ୍ରମାନୁସାରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ ।

ସ୍ରଗ୍ଧ୍ରା ମରତାନୋମୋଯପୌ ତ୍ରିଃସପ୍ତକା ଯତିଃ । ସମୁଦ୍ରକଂ ଭରଜାନୋଵନଗା ଦଶଭାସ୍କରାଃ ।। ୩୩୪.

ସ୍ରଗ୍ଧ୍ରା, ମରତା, ନୋମୟ, ପୌ ଏହି ଛନ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ ତିନିଥର ସାତ୍ ମାନାଯାଏ । ସମୁଦ୍ରକ, ଭରଜାନ ଓ ଭନଗା ଦଶ ଭାସ୍କରା ଭାବେ ଅଛନ୍ତି ।

ଅସ୍ଵଲଲିତଂ ନଜଭା ଜଭଜା ଭନମୀଶତଃ । ମତ୍ତାକ୍ରୀଡ଼ା ମମନନା ନୌନଗ୍ନୌ ଗୋଷ୍ଟମାତିଥିଃ ।। ୩୩୪.

ଅଶ୍ୱଲଳିତ, ନଜଭା, ଜଭଜା ଓ ଭନମୀଶତ ଏହି ଛନ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ବର୍ଣ୍ଣିତ । ମତ୍ତାକ୍ରୀଡା, ମମନନା, ନୌନଗ୍ନଉ ଓ ଗୋଷ୍ଠମାତିଥି ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ।

ତନ୍ଵୀ ଭନତସାଭୋଭୋ ଲଯୋ ଵାଣସୁରାର୍କ୍କକାଃ । କ୍ରୌଞ୍ଚପଦା ଭମତତା ନୌ ନୌ ଵାଣ୍ଶରାଷ୍ଟତଃ ।। ୩୩୪.

ତନ୍ବୀ, ଭନତସାଭୋଭୋ, ଲୟ, ବାଣସୁରାର୍କକା, କ୍ରଉଞ୍ଚପଦା, ଭମତତା, ନୌ, ନୌ ଓ ବାଣ୍ଶରାଷ୍ଟତ ଏହି ଛନ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ଉଲ୍ଲେଖିତ ।

ଭୁଜଙ୍ଗଵିଜୃମ୍ଭିତଂ ମମତନା ନନଵାସନୌ । ଗଷ୍ଟେଶମୁନିଭିଶ୍ଛେଦୋ ହ୍ଯୁହାରାଖ୍ଯମୀଦୃଶମ୍ ।। ୩୩୪.

ଭୁଜଙ୍ଗବିଜୃମ୍ଭିତ, ମମତନା, ନନବାସନୌ ଓ ଗଷ୍ଟେଶମୁନି ଏହି ଛନ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ବର୍ଣ୍ଣିତ । ମୁନିମାନେ ଯେଉଁ ଭାଗକୁ ବିଭକ୍ତ କରିଛନ୍ତି, ତାହାକୁ ଉହାରା ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।

ମନନାନତାନଃ ସୋ ଗଗୌ ଗ୍ରହରସୋ ରସାତ୍ । ନୌ ସପ୍ତରୋଦଣ୍ଡଦଃ ସ୍ଯାଚ୍ଚଣ୍ଡଵୃଷ୍ଟିପ୍ରଘାତକଂ ।। ୩୩୪.

ମନନାନତାନ, ସୋ, ଗଗଉ, ଗ୍ରହରସ ଓ ରସାତ ଏହି ଛନ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ । ନୌ, ସପ୍ତରୋଦଣ୍ଡଦ ଓ ଚଣ୍ଡବୃଷ୍ଟିପ୍ରଘାତକ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ ।

ରେଫଵୃଦ୍ଧ୍ଯା ଣଣଵା ସ୍ଯୁର୍ଵ୍ଯାଲଜୀମୂତମୁଖ୍ଯକାଃ । ଶେଷେ ଵୈ ପ୍ରଚିତା ଜ୍ଞେଯା ଗାଥାପ୍ରସ୍ତାର ଉଚ୍ଯତେ ।। ୩୩୪.

‘ରେଫ’ ଅକ୍ଷର ବୃଦ୍ଧି ସହିତ ଣଣବା ଭଲି ଭ୍ୟାଳଜୀମୂତ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନ । ଅନ୍ୟ ଯେଉଁଠି ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରଚିତା ବୋଲି ଜଣାଯିବା ଉଚିତ, ଏହାକୁ ଗାଥାପ୍ରସ୍ତାର କୁହାଯାଏ ।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ଛନ୍ଦୋଽତ୍ର ସିଦ୍ଧଂ ଗାଥା ସ୍ଯାତ୍ ପାଦେ ସର୍ଵ୍ଵଗୁରୌ ତଥା । ପ୍ରସ୍ତାର ଆଦ୍ଯଗାଥୋନଃ ପରତୁଲ୍ଯୋଽଥ ପୂର୍ଵ୍ଵଗଃ ।। ୩୩୫.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ — ଏଠାରେ ଛନ୍ଦ ସିଦ୍ଧ ହୋଇଛି । ସମସ୍ତ ଗୁରୁ ଅକ୍ଷର ଥିବା ପାଦରେ ଗାଥା ରହିଥାଏ । ପ୍ରସ୍ତାର ପ୍ରଥମ ଗାଥା ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଗୁଡ଼ିକ ସମାନ କିମ୍ବା ପୂର୍ବ ଅନୁସାରେ ଅଛି ।

ନଷ୍ଟମଧ୍ଯେ ସମେଽଙ୍କୋନଃ ସମେଽର୍ଦ୍ଧ ଵିଷମେ ଗୁରୁଃ । ପ୍ରତିଲୋମଗୁଣଂ ନାଦ୍ଯଂ ଦ୍ଵିରୁଦ୍ଦିଷ୍ଟଗ ଏକନୁତ୍ ।। ୩୩୫.

ମଧ୍ୟରେ ହାରାଇଗଲେ ସମ ମାନେ କୋଣ ସମାନ ହୁଏ; ଅର୍ଦ୍ଧରେ, ଯଦି ଅସମ ଥାଏ, ତେବେ ତାହା ଭାରୀ ହୁଏ; ବିପରୀତ ଗୁଣ ପ୍ରଥମ ନୁହେଁ, ଦୁଇଥର କହାଯାଏ ନାହିଁ, ଏବଂ ଏକଥର ଛାଡି ଦିଆଯାଏ ନାହିଁ।

ସଙ୍‌ଖ୍ଯାଦ୍ଵିରର୍ଦ୍ଧେ ରୂପେ ତୁ ଶୂନ୍ଯଂ ଶୂନ୍ଯେ ଦ୍ଵିରୀରିତଂ । ତାଵଦର୍ଦ୍ଧେ ତଦ୍‌ଗୁଣିତଂ ଦ୍ଵି ଦ୍‌ଵ୍ଯୂନଞ୍ଚ ତଦନ୍ତତଃ ।। ୩୩୫.

ସଂଖ୍ୟା ଦୁଇଗୁଣ ହେଲେ ଅର୍ଦ୍ଧରେ ରୂପ ଶୂନ୍ୟ ହୁଏ; ଶୂନ୍ୟରେ ଦୁଇଥର କୁହାଯାଏ; ଯେତେ ଅର୍ଦ୍ଧରେ ଥାଏ, ତାହାକୁ ଗୁଣ କରିବା, ଏବଂ ଶେଷରେ ଦୁଇଠାରୁ ଦୁଇ କମ।

ପରେ ପୂର୍ଣଂ ପରେ ପୂର୍ଣଂ ମେରୁପ୍ରସ୍ତାରତୋ ଭଵେତ୍ । ନଗସଂଖ୍ଯା ଵୃତ୍ତସଂଖ୍ଯା ଚାଧ୍ଵାଙ୍ଗୁଲମଧୋଦ୍‌ର୍ଧତଃ ।। ୩୩୫.

ଶେଷରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ; ମେରୁ ପ୍ରସ୍ତାର ଭଳି ଶେଷରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ; ପାହାଡ଼ର ସଂଖ୍ୟା ଓ ବୃତ୍ତର ସଂଖ୍ୟା ଉପରେ ଓ ତଳେ ଆଂଗୁଠିର ମାପରେ ଗଣାଯାଏ।

ସଙ୍‌ଖ୍ଯୈଵ ଦ୍ଵିଗୁଣୈକୋନା ଛନ୍ଦଃ ସାରୋଽଥମୀରିତଃ ।। ୩୩୫.

ଛନ୍ଦର ମୂଳ ଅର୍ଥ ହେଉଛି ସଂଖ୍ୟାକୁ ଦୁଇ ଗୁଣ କରି ଏକ ଯୋଗ କରିବା।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ଶିକ୍ଷାନ୍ତ୍ରିଷଷ୍ଟିଃ ସ୍ଯୁର୍ଵର୍ଣା ଵା ଚତୁରାଧିକାଃ । ସ୍ଵରା ଵିଂଶତିରେକଶ୍ଚ ସ୍ପର୍ଶାନାଂ ପଞ୍ଚଵିଂଶତିଃ ।। ୩୩୬.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ମୁଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି—ତିରିଷଠି ଶିକ୍ଷା ଅଛି, କିମ୍ବା ଅକ୍ଷର ଚାରି ଅଧିକ; ଏକୋଇଶଟି ସ୍ୱର ଅଛି, ପଚିଶଟି ବ୍ୟଞ୍ଜନ ଅଛି।

ଯାଦଯଶ୍ଚ ସ୍ମୃତା ହ୍ଯଷ୍ଟୌ ଚତ୍ଵାରଶ୍ଚ ସମାଃ ସ୍ମୃତାଃ । ଅନୁସ୍ଵାରୋ ଵିସର୍ଗଶ୍ଚ ᳲ କ ᳲ ପୌ ଚାପି ପରାନ୍ଵିତୌ ।। ୩୩୬.

ଏଠାରେ ଆଠଟି ଅନୁସ୍ୱର ଅଛି, ଚାରିଟି ସମ ଅଛି; ଅନୁସ୍ୱାର ଓ ବିସର୍ଗ ଅଛି, ଏବଂ 'କ' ଓ 'ପ' ରେ ଚିହ୍ନ ଲାଗିଛି।

ଦୁଷ୍ପୃଷ୍ଠଶ୍ଚେତି ଵିଜ୍ଞେଯା ଲୃକାରଃ ପ୍ଲୁତ ଏଵ ଚ । ରଙ୍ଗଶ୍ଚ ଖେ ଅରଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ହକାରଃ ପଞ୍ଚମୈର୍ଯୁତଃ ।। ୩୩୬.

ଯାହା ଛୁଅଁବା ଦୁର୍ଲଭ, ଏହା 'ଲୃ' ଅକ୍ଷର ଓ ଦୀର୍ଘ ସ୍ୱର; 'ରଙ୍ଗ' ଆକାଶରେ କୁହାଯାଏ, ଏବଂ 'ହ' ଅକ୍ଷର ପାଞ୍ଚଟି ସହ ଯୁକ୍ତ।

ଅନ୍ତସ୍ଥାଭିଃ ସମାଯୁକ୍ତ ଔରସ୍ଯଃ କଣ୍ଠ୍ଯ ଏଵ ସଃ । ଆତ୍ମବୁଦ୍ଧ୍ଯା ସମେସାର୍ଥଂ ମନୋ ଯୁଂକ୍ତେ ଵିଵକ୍ଷଯା ।। ୩୩୬.

ଅନ୍ତସ୍ଥ ଅକ୍ଷର ସହିତ ଯୁକ୍ତ ହେଲେ ଏହା ଓଷ୍ଠ୍ୟ ଓ କଣ୍ଠ୍ୟ ହୁଏ; ନିଜ ବୁଦ୍ଧିରେ ସମତାର ଅର୍ଥ ପାଇଁ ମନ ଉଦ୍ୟମ କରେ।

ମନଃ କାଯାଗ୍ନିମାହନ୍ତି ସ ପ୍ରେରଯତି ମାରୁତମ୍ । ମାରୁତସ୍ତୂରସି ଚରନ୍ ମନ୍ତ୍ରଂ ଜନଯତି ସ୍ଵରଂ ।। ୩୩୬.

ମନ ଶରୀରର ଅଗ୍ନିକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରେ, ସେ ମାନେ ବାୟୁକୁ ଚଳାଇଥାଏ; ବାୟୁ ଛାତିରେ ଚଳି, ମନ୍ତ୍ରର ସ୍ୱର ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ।

ପ୍ରାତଃ ସଵନଯୋଗସ୍ତୁ ଛନ୍ଦୋ ଗାଯତ୍ରମାଶ୍ରିତମ୍ । କଣ୍ଠେ ମାଧ୍ଯନ୍ଦିନଯୁତଂ ମଧ୍ଯମନ୍ତ୍ରେଷୁ ଭାନୁଗମ୍ ।। ୩୩୬.

ପ୍ରଭାତରେ ସବନଯୋଗ ସହିତ ଗାୟତ୍ରୀ ଛନ୍ଦ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ; ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ କଣ୍ଠରେ ଯୋଗ ହୁଏ, ମଧ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରେ।

ତାରନ୍ତାର୍ତ୍ତୀଯସଵନଂ ଶୀର୍ଷଣ୍ଯଂ ଜାଗତାନୁଗମ୍ । ସୋଦୀର୍ଣୋ ମୂର୍ଧ୍ନ୍ଯଭିହିତୋ ଵକ୍ରମାପଦ୍ଯ ମାରୁତଃ ।। ୩୩୬.

ତୃତୀୟ ସବନ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରର, ମୁଣ୍ଡ ସହିତ ଯୋଗ ହୋଇ, ଜଗତୀ ଛନ୍ଦକୁ ଅନୁସରଣ କରେ; ବାୟୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ମୁଣ୍ଡରେ କୁହାଯାଏ, ବାକ୍ର ହୋଇ ଆଗକୁ ବଢ଼େ।

ଵର୍ଣାନ୍ ଜନଯତେ ତେଷାଂ ଵିଭାଗଃ ପଞ୍ଚଧା ସ୍ମୃତଃ । ସ୍ଵରତଃ କାଲତଃ ସ୍ଥାନାତ୍ ପ୍ରଯତ୍ନାର୍ଥପ୍ରଦାନତଃ ।। ୩୩୬.

ଏହା ଅକ୍ଷରଗୁଡ଼ିକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ; ସେଗୁଡ଼ିକର ବିଭାଜନ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ଭାବରେ ମନ୍ତ୍ରଣା ହୁଏ: ସ୍ୱର, କାଳ, ସ୍ଥାନ, ଉଦ୍ୟମ ଏବଂ ଅର୍ଥ ଦ୍ୱାରା।

ଅଷ୍ଟୌ ସ୍ଥାନାନି ଵର୍ଣାନାମୁରଃ କଣ୍ଠଃ ଶିରସ୍ତଥା । ଜିହ୍ଵାମୂଲଞ୍ଚ ଦନ୍ତାଶ୍ଚ ନାସିକୌଷ୍ଠୌ ଚ ତାଲୁ ଚ ।। ୩୩୬.

ଅକ୍ଷରମାନଙ୍କର ଆଠଟି ସ୍ଥାନ ଅଛି: ଉର, କଣ୍ଠ, ମୁଣ୍ଡ, ଜିହ୍ବାର ମୂଳ, ଦାନ୍ତ, ନାକ, ଓଠ, ଏବଂ ତାଳୁ।

ସ୍ଵଭାଵଶ୍ଚ ଵିଵୃତ୍ତିଶ୍ଚ ଶଷସା ରେଫ ଏଵ ଚ । ଜିହ୍ଵାମୂଲମୁପଧ୍ମା ଚ ଗତିରଷ୍ଟଵିଧୋଷ୍ମଣଃ ।। ୩୩୬.

ସ୍ୱଭାବ ଓ ଉଚ୍ଚାରଣ, 'ଷ' ଓ 'ସ', ଏବଂ 'ର' ମଧ୍ୟ; ଜିହ୍ବାର ମୂଳ, ଉପଧ୍ମାନ୍ୟ ଏବଂ ଗତି—ଏହି ଆଠ ପ୍ରକାରର ଉଷ୍ମଣ ଅଛି।