ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଚତୁଃସ୍ଵରା ସ୍ଯାଦ୍‌ଭ୍ରମରୀ ଵିଲାସିତା ମଭୌନଲୌ । ସମୁଦ୍ରା ଅଥ ଋଷଯୋ ଵନୌ ଲୌଗୌ ରଥୋଦ୍ଧତା ।। ୩୩୪.

ଚାରି ସ୍ୱର ଥିବା ହେଉଛି ଭ୍ରମରୀ, ବିଲାସିତା ହେଉଛି ମଭଉନଲଉ। ସମୁଦ୍ରା ଓ ଋଷୟ ବନଉ ଅଟେ, ଲଉଗଉ ହେଉଛି ରଥୋଦ୍ଧତା।

ସାମତାଧନଭାଗୌଗୋଵୃତ୍ତାନନସମାଶ୍ଚ ସଃ । ଶ୍ଯେନୀ ଵଜଵନାଗଃ ସ୍ଯାଦ୍ରମ୍ଯା ନପରଗାଗଗଃ ।। ୩୩୪.

ସାମତା, ଧନଭାଗଉଗ, ବୃତ୍ତାନନସମା ଏମାନେ ଏଭଳି। ଶ୍ୟେନୀ ହେଉଛି ବଜବନାଗ, ରମ୍ୟା ହେଉଛି ନପରଗାଗଗ।

ଜଗତୀ ଵଂଶସ୍ଥା ଵୃତ୍ତଂ ଜତୌ ଜାଵଥ ତୌ ଜଵୌ । ଇନ୍ଦ୍ରଵଂଶା ତୋଟକଂ ସୈରଚତୁର୍ଭିଃ ପ୍ରତିପାଦତଃ ।। ୩୩୪.

ଜଗତୀ ବଂଶ ଛନ୍ଦରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ; ବୃତ୍ତ, ଜତଉ ଓ ଜାବଥ ହେଉଛି ଜବଉ। ଇନ୍ଦ୍ରବଂଶା ହେଉଛି ଟୋଟକ, ସୈରା ଆରମ୍ଭରେ ଚାରି ଅଛି।

ଭଵେଦ୍‌ଦ୍ରୁତଵିଲମ୍ବିତା ନଭୌ ଭଵାଵଥୌ ନଲୌ । ସ୍ଯୌ ଶ୍ରୀପୁଠୋ ଵସୁଵେଦା ଜଲୋଗତିଜଲୌ ଜମୌ ।। ୩୩୪.

ଦ୍ରୁତବିଲମ୍ବିତା ଏକ ଛନ୍ଦ, ନଭଉ, ଭବାବଥଉ ଓ ନଲଉ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଶ୍ରୀପୁଠ, ବସୁବେଦ, ଜଳଗତି, ଜଳଉ ଓ ଜମଉ ମଧ୍ୟ ଜଣାଶୁନା।

ଜସୌ ଵସର୍ଵ୍ଵଵଶ୍ଚାଥ ତତଂ ନନମରାଃ ସ୍ମୃତଂ । କୁଶୁମଵିଚିତ୍ରାନ୍ଯୌ ଦ୍ଯୌ ନୌ ନୌ ରୌ ସ୍ଯାଚ୍ଚଲାମ୍ବିକା ।। ୩୩୪.

ଜସଉ ଓ ବସର୍ବବଶ ଏହି ନାମରେ ଅଛି, ତଟଂ ହେଉଛି ନନମରା। କୁଶୁମବିଚିତ୍ରା ଦୁଇ ପ୍ରକାର, ଦ୍ୟଉ, ନଉ ଓ ରଉ ହେଉଛି ଚଳାମ୍ବିକା।

ଭୁଜଙ୍ଗପ୍ର୍ଯାତଂ ଥୈଃ ସ୍ଯାଚ୍ଚତୁଭିଃ ସ୍ରାଗ୍ଵିନୀଭଵୈଃ । ପ୍ରମିତାକ୍ଷରା ଗଜୌ ସୌ କାନ୍ତୋତ୍ପୀଡ଼ା ମତୌ ସମୌ ।। ୩୩୪.

ଭୁଜଙ୍ଗପ୍ରୟାତ ଚାରି ଥାଇ ଅକ୍ଷରରେ ଗଠିତ, ସ୍ରାଗ୍ବିନୀ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି। ପ୍ରମିତାକ୍ଷରା ହେଉଛି ଗଜଉ, ସଉ ହେଉଛି କାନ୍ତୁ, ଉତ୍ଫୀରା ମତଉ ସମଉ ଭାବରେ ଅଛି।

ଵୈଶ୍ଵଦେଵୀ ମମଯାଯାଃ ପଞ୍ଚାଙ୍ଗା ନଵମାଲିନୀ । ନଜୌ ଭଯୌ ପ୍ରତିପାଦଂ ଗଣା ଯଦି ଜଗତ୍ଯପି ।। ୩୩୪.

ବୈଶ୍ୱଦେବୀ ମମୟାୟାର, ପଞ୍ଚାଙ୍ଗା ହେଉଛି ନବମାଳିନୀ। ନଜଉ ଓ ଭୟଉ ଆରମ୍ଭରେ ଅଛି, ଗଣା ଜଗତୀ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଅଛି।

ପ୍ରହର୍ଷଣୀ ମଵଜଵା ଗୋପତିର୍ବହ୍ନିଦିକ୍ଷୁ ଚ । ରୁଚିରା ଜଭସଜଗା ଚ୍ଛିନ୍ନା ଵେଦୈର୍ଗ୍ରହୈଃ ସ୍ମୃତା ।। ୩୩୪.

ପ୍ରହର୍ଷଣୀ, ମବଜବା, ଗୋପତି ଓ ବାହ୍ନିଦିକ୍ଷୁ ନାମର ଛନ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ ଜଣାଯାଏ । ରୁଚିରା, ଜଭସଜଗା ଓ ଛିନ୍ନା ନାମର ଛନ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ ବେଦ ଛନ୍ଦ ଓ ଗ୍ରହ ପ୍ରଭାବ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।

ମତ୍ତମଯୂରଂ ମତଯା ସଗୌ ଵେଦଗ୍ରହେ ଯତିଃ । ଗୌରୀନଲନସାଗଃ ସ୍ଯାଦସମ୍ବାଧା ନତୌ ନଗୌ ।। ୩୩୪.

ମତ୍ତମୟୂର, ମତୟା ଓ ସଗୌ ଏହି ଛନ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ ବେଦ ଛନ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ବୋଲି ମନାଯାଏ । ଗୌରୀ, ନଳନସାଗ ଓ ଅସମ୍ବାଧା ରେ ପାହାଡ଼ ସହିତ କୌଣସି ସମ୍ପର୍କ ନାହିଁ ।

ଗୋଗ ଇନ୍ଦ୍ରିଯନଵକୌ ନନୌ ଵସନଗାଃ ସ୍ଵରାଃ । ସ୍ଵରାଶ୍ଚାପରାଜିତା ସ୍ଯାନ୍ନନଭାନନଗାଃ ସ୍ଵରାଃ ।। ୩୩୪.

ଗୋଗ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟନବକ, ନନୌ ଓ ବସନଗା ଏହି ଛନ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ୱର ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଅପରାଜିତା ଓ ନନଭାନନଗା ମଧ୍ୟ ସ୍ୱର ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଛି ।

ଦ୍ଵିଃପ୍ରହରଣକଲିତା ଵସନ୍ତତିଲକା ନଭୌ । ଜୌ ଗୌ ସିଂହୋନ୍ନତା ସା ସ୍ଯାନ୍ମୁନେରୁଦ୍ଧର୍ଷଣୀ ଚ ସା ।। ୩୩୪.

ଦ୍ୱିପ୍ରହରଣକଳିତା, ବସନ୍ତତିଳକା, ନଭଉ, ଜୌ, ଗୌ ଓ ସିଂହୋନ୍ନତା ଏହି ଛନ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ଏକ ରୂପ ଅଟୁଟ ଅଛି । ମୁନିଙ୍କ ଉଦ୍ଧର୍ଷଣୀ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଅଟୁଟ ଛନ୍ଦ ।

ଚନ୍ଦ୍ରାଵର୍ତ୍ତା ନନୌ ସୋମାଵର୍ତ୍ତର୍ତୁନଵକଃ ସ୍ମୃତଃ । ମଣିଗୁଣନିକରା ସୌ ମାଲିନୌ ନୌ ମଯୌ ଯଯଃ ।। ୩୩୪.

ଚନ୍ଦ୍ରାବର୍ତ୍ତା, ନନୌ ଓ ସୋମାବର୍ତ୍ତା ଏହି ନବ ଋତୁ ଭାବେ ଜଣାଯାନ୍ତି । ମଣିଗୁଣନିକରା, ସୌ, ମାଲିନୌ, ନୌ, ମୟୌ ଓ ଯୟୟ ମଧ୍ୟ ଏହି ଅନୁଶୂଚିତ ଛନ୍ଦ ।

ଯତିର୍ଵସୁସ୍ଵରା ଭୌ ଵୌ ନତଲମିତ୍ରସଗ୍ରହାଃ । ଋଷଭଗଜଵିଲାସିତଂ ଜ୍ଞେଯା ଶିଖରିଣୀ ଜଗୌ ।। ୩୩୪.

ଯତିର୍ବସୁସ୍ୱରା, ଭଉ, ବଉ ଓ ନତଲମିତ୍ରସଗ୍ରହା ଏହି ଛନ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି । ଋଷଭ ଓ ଗଜଙ୍କ ଚଞ୍ଚଳତା ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ ଶିଖରିଣୀ ଛନ୍ଦକୁ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ ।

ରସଭାଲଭୃଗୁରୁଦ୍ରାଃ ପୃଥ୍ଵୀଜସଜସା ଜନୌ । ଗୋଵସୁଗ୍ରହଵିଚ୍ଛିନ୍ନା ପିହ୍ଗଲେନେରିତା ପୁରା ।। ୩୩୪.

ରସଭା, ଲଭୃଗୁରୁଦ୍ରା, ପୃଥ୍ୱୀଜସଜସା ଓ ଜନୌ ଏହି ଛନ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି । ଗୋବସୁଗ୍ରହବିଛିନ୍ନା ପୁରୁଣା କାଳରେ ପିଙ୍ଗଳଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶିତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।

ଵଂଶପତ୍ରପତିତଂ ସ୍ଯାଦ୍‌ ଭଵନା ଭୌ ନଗୌ ସଦିକ୍ । ହରିଣୀ ନସମାରଃ ସୋ ନଗୌ ରସଚତୁଃସ୍ଵରାଃ ।। ୩୩୪.

ବଂଶପତ୍ରପତିତ ଛନ୍ଦ ମିଳେ । ଭବନା, ଭଉ, ନଗଉ ଓ ସଦିକ ଏହି ଛନ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ଉଲ୍ଲେଖିତ । ହରିଣୀ, ନସମାର ଓ ନଗଉ ଚାରି ରସ ସହିତ ସମ୍ପୃକ୍ତ ।

ମନ୍ଦାକ୍ରାନ୍ତା ନଭନତଂ ତଗୌଗଛିରସସ୍ଵରାଃ । କୁସୁମିତଲତା ଵେଲ୍ଲିତା ମତନା ଯଯଯାଃ ଶରାଃ ।। ୩୩୪.

ମନ୍ଦାକ୍ରାନ୍ତା, ନଭନତ, ତଗଉଗ ଓ ଚିରସସ୍ୱରା ଏହି ଛନ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ । କୁସୁମିତଲତା, ବେଲ୍ଲିତା, ମତନା ଓ ଯୟୟା ଏହି ଛନ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ ଶର ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।

ରଥାଃ ସ୍ଵ୍ରାଃ ପ୍ରତିରଥସସଜାଃ ସତତଶ୍ଚ ଗଃ । ଶାର୍ଦୂଲଵିକ୍ରୀଡ଼ିତଂ ସ୍ଯାଦାଦିତ୍ଯମୁନଯୋ ଯତିଃ ।। ୩୩୪.

ରଥା ଛନ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ସ୍ୱର ଭାବେ ଅଛନ୍ତି । ପ୍ରତିରଥସସଜା ସବୁବେଳେ ଉପସ୍ଥିତ । ଶାର୍ଦୂଳବିକ୍ରୀଡିତ, ଆଦିତ୍ୟ, ମୁନି ଓ ଯତି ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ।

କୃତିଃ ସୁଵଦନା ମୋରୋ ଭନଯା ଭନଗାଃ ସୁରାଃ । ଯତିର୍ମୁନିରସାଶ୍ଚାଥ ଇତି ଵୃତ୍ତଂ କ୍ରମାତ୍ ସ୍ମୃତମ୍ ।। ୩୩୪.

କୃତି, ସୁବଦନା, ମୋରୋ, ଭନୟା, ଭନଗା ଓ ସୁରା ଏହି ଛନ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ଉଲ୍ଲେଖିତ । ଯତି, ମୁନି ଓ ରସା ଏହି ଛନ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ କ୍ରମାନୁସାରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ ।

ସ୍ରଗ୍ଧ୍ରା ମରତାନୋମୋଯପୌ ତ୍ରିଃସପ୍ତକା ଯତିଃ । ସମୁଦ୍ରକଂ ଭରଜାନୋଵନଗା ଦଶଭାସ୍କରାଃ ।। ୩୩୪.

ସ୍ରଗ୍ଧ୍ରା, ମରତା, ନୋମୟ, ପୌ ଏହି ଛନ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ ତିନିଥର ସାତ୍ ମାନାଯାଏ । ସମୁଦ୍ରକ, ଭରଜାନ ଓ ଭନଗା ଦଶ ଭାସ୍କରା ଭାବେ ଅଛନ୍ତି ।

ଅସ୍ଵଲଲିତଂ ନଜଭା ଜଭଜା ଭନମୀଶତଃ । ମତ୍ତାକ୍ରୀଡ଼ା ମମନନା ନୌନଗ୍ନୌ ଗୋଷ୍ଟମାତିଥିଃ ।। ୩୩୪.

ଅଶ୍ୱଲଳିତ, ନଜଭା, ଜଭଜା ଓ ଭନମୀଶତ ଏହି ଛନ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ବର୍ଣ୍ଣିତ । ମତ୍ତାକ୍ରୀଡା, ମମନନା, ନୌନଗ୍ନଉ ଓ ଗୋଷ୍ଠମାତିଥି ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ।

ତନ୍ଵୀ ଭନତସାଭୋଭୋ ଲଯୋ ଵାଣସୁରାର୍କ୍କକାଃ । କ୍ରୌଞ୍ଚପଦା ଭମତତା ନୌ ନୌ ଵାଣ୍ଶରାଷ୍ଟତଃ ।। ୩୩୪.

ତନ୍ବୀ, ଭନତସାଭୋଭୋ, ଲୟ, ବାଣସୁରାର୍କକା, କ୍ରଉଞ୍ଚପଦା, ଭମତତା, ନୌ, ନୌ ଓ ବାଣ୍ଶରାଷ୍ଟତ ଏହି ଛନ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ଉଲ୍ଲେଖିତ ।

ଭୁଜଙ୍ଗଵିଜୃମ୍ଭିତଂ ମମତନା ନନଵାସନୌ । ଗଷ୍ଟେଶମୁନିଭିଶ୍ଛେଦୋ ହ୍ଯୁହାରାଖ୍ଯମୀଦୃଶମ୍ ।। ୩୩୪.

ଭୁଜଙ୍ଗବିଜୃମ୍ଭିତ, ମମତନା, ନନବାସନୌ ଓ ଗଷ୍ଟେଶମୁନି ଏହି ଛନ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ବର୍ଣ୍ଣିତ । ମୁନିମାନେ ଯେଉଁ ଭାଗକୁ ବିଭକ୍ତ କରିଛନ୍ତି, ତାହାକୁ ଉହାରା ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।

ମନନାନତାନଃ ସୋ ଗଗୌ ଗ୍ରହରସୋ ରସାତ୍ । ନୌ ସପ୍ତରୋଦଣ୍ଡଦଃ ସ୍ଯାଚ୍ଚଣ୍ଡଵୃଷ୍ଟିପ୍ରଘାତକଂ ।। ୩୩୪.

ମନନାନତାନ, ସୋ, ଗଗଉ, ଗ୍ରହରସ ଓ ରସାତ ଏହି ଛନ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ । ନୌ, ସପ୍ତରୋଦଣ୍ଡଦ ଓ ଚଣ୍ଡବୃଷ୍ଟିପ୍ରଘାତକ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ ।

ରେଫଵୃଦ୍ଧ୍ଯା ଣଣଵା ସ୍ଯୁର୍ଵ୍ଯାଲଜୀମୂତମୁଖ୍ଯକାଃ । ଶେଷେ ଵୈ ପ୍ରଚିତା ଜ୍ଞେଯା ଗାଥାପ୍ରସ୍ତାର ଉଚ୍ଯତେ ।। ୩୩୪.

‘ରେଫ’ ଅକ୍ଷର ବୃଦ୍ଧି ସହିତ ଣଣବା ଭଲି ଭ୍ୟାଳଜୀମୂତ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନ । ଅନ୍ୟ ଯେଉଁଠି ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରଚିତା ବୋଲି ଜଣାଯିବା ଉଚିତ, ଏହାକୁ ଗାଥାପ୍ରସ୍ତାର କୁହାଯାଏ ।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ଛନ୍ଦୋଽତ୍ର ସିଦ୍ଧଂ ଗାଥା ସ୍ଯାତ୍ ପାଦେ ସର୍ଵ୍ଵଗୁରୌ ତଥା । ପ୍ରସ୍ତାର ଆଦ୍ଯଗାଥୋନଃ ପରତୁଲ୍ଯୋଽଥ ପୂର୍ଵ୍ଵଗଃ ।। ୩୩୫.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ — ଏଠାରେ ଛନ୍ଦ ସିଦ୍ଧ ହୋଇଛି । ସମସ୍ତ ଗୁରୁ ଅକ୍ଷର ଥିବା ପାଦରେ ଗାଥା ରହିଥାଏ । ପ୍ରସ୍ତାର ପ୍ରଥମ ଗାଥା ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଗୁଡ଼ିକ ସମାନ କିମ୍ବା ପୂର୍ବ ଅନୁସାରେ ଅଛି ।

ନଷ୍ଟମଧ୍ଯେ ସମେଽଙ୍କୋନଃ ସମେଽର୍ଦ୍ଧ ଵିଷମେ ଗୁରୁଃ । ପ୍ରତିଲୋମଗୁଣଂ ନାଦ୍ଯଂ ଦ୍ଵିରୁଦ୍ଦିଷ୍ଟଗ ଏକନୁତ୍ ।। ୩୩୫.

ମଧ୍ୟରେ ହାରାଇଗଲେ ସମ ମାନେ କୋଣ ସମାନ ହୁଏ; ଅର୍ଦ୍ଧରେ, ଯଦି ଅସମ ଥାଏ, ତେବେ ତାହା ଭାରୀ ହୁଏ; ବିପରୀତ ଗୁଣ ପ୍ରଥମ ନୁହେଁ, ଦୁଇଥର କହାଯାଏ ନାହିଁ, ଏବଂ ଏକଥର ଛାଡି ଦିଆଯାଏ ନାହିଁ।

ସଙ୍‌ଖ୍ଯାଦ୍ଵିରର୍ଦ୍ଧେ ରୂପେ ତୁ ଶୂନ୍ଯଂ ଶୂନ୍ଯେ ଦ୍ଵିରୀରିତଂ । ତାଵଦର୍ଦ୍ଧେ ତଦ୍‌ଗୁଣିତଂ ଦ୍ଵି ଦ୍‌ଵ୍ଯୂନଞ୍ଚ ତଦନ୍ତତଃ ।। ୩୩୫.

ସଂଖ୍ୟା ଦୁଇଗୁଣ ହେଲେ ଅର୍ଦ୍ଧରେ ରୂପ ଶୂନ୍ୟ ହୁଏ; ଶୂନ୍ୟରେ ଦୁଇଥର କୁହାଯାଏ; ଯେତେ ଅର୍ଦ୍ଧରେ ଥାଏ, ତାହାକୁ ଗୁଣ କରିବା, ଏବଂ ଶେଷରେ ଦୁଇଠାରୁ ଦୁଇ କମ।

ପରେ ପୂର୍ଣଂ ପରେ ପୂର୍ଣଂ ମେରୁପ୍ରସ୍ତାରତୋ ଭଵେତ୍ । ନଗସଂଖ୍ଯା ଵୃତ୍ତସଂଖ୍ଯା ଚାଧ୍ଵାଙ୍ଗୁଲମଧୋଦ୍‌ର୍ଧତଃ ।। ୩୩୫.

ଶେଷରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ; ମେରୁ ପ୍ରସ୍ତାର ଭଳି ଶେଷରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ; ପାହାଡ଼ର ସଂଖ୍ୟା ଓ ବୃତ୍ତର ସଂଖ୍ୟା ଉପରେ ଓ ତଳେ ଆଂଗୁଠିର ମାପରେ ଗଣାଯାଏ।

ସଙ୍‌ଖ୍ଯୈଵ ଦ୍ଵିଗୁଣୈକୋନା ଛନ୍ଦଃ ସାରୋଽଥମୀରିତଃ ।। ୩୩୫.

ଛନ୍ଦର ମୂଳ ଅର୍ଥ ହେଉଛି ସଂଖ୍ୟାକୁ ଦୁଇ ଗୁଣ କରି ଏକ ଯୋଗ କରିବା।