ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ରଜସାଗୋଗଥୋଦ୍ରୋଣୌ ଗୋଗୌ ଵୈ କେତୁମତ୍ଯପି । ଆଖ୍ଯାନିକୀ ତତଜଗାଗଥୋତତଜଗାଗଥ ।। ୩୩୩.

ରଜସାଗୋଗଥା ଓ ଉଦ୍ରୋଣ ଛନ୍ଦ; ଗୋଗା ମଧ୍ୟ କେତୁମତୀ ଭାବରେ ଅଛି। ତାପରେ ଆଖ୍ୟାନିକୀ, ପୁନି ଜଗାଗଥା ଓ ତଟଜଗାଗଥା ଅଛି।

ଵିପରୀତାଖ୍ଯାନିକୀ ତ୍ତୌ ଜଯଗାତୌ ଜଗୋଗଥ । ସୌମଲୌ ଗଥଲଭଭାଵୌ ଭଵେଦ୍ଧରିଣଵଲ୍ଲଭା ।। ୩୩୩.

ଯାହା ବିପରୀତ ଆଖ୍ୟାନିକୀ, ସେହି ହେଉଛି; ତାପରେ ଜୟଗାତା ଓ ଜଗୋଗଥା। ସୌମଳ ଓ ଗଥଲଭଭାବ ଛନ୍ଦ ଅଛି, ଧରିଣାବଲ୍ଲଭା ମଧ୍ୟ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ।

ଲୌଵନୌଗାଥନଜଜା ଯଃ ସ୍ଯାଦପରକ୍ରମଂ । ପୁଷ୍ପିତା ନନଵଯାନଜଜାଵୋଗଥୋ ରଜୌ ।। ୩୩୩.

ଲୌବନଉଗାଥ ଓ ନଜଜା ଏମାନେ ଅଧିକ ଅଗ୍ରଗତି ନଥିବା ଛନ୍ଦ। ପୁଷ୍ପିତା, ନନବୟାନଜଜା ଓ ରଜସ ଛନ୍ଦରେ ଭୋଗଥା ଅଛି।

ଵୋଜଥୋ ଜଵଜଵାଗୌ ମୂଲେ ପନମତୀ ଶିଖା । ଅଷ୍ଟାଵିଂଶତିନାଗାଭା ତ୍ରିଶନ୍ନାଗନ୍ତତୋ ଯୁଜି । ଖଞ୍ଜା ତଦ୍ଵିପରୀତା ସ୍ଯାତ୍ ସମଵୃତ୍ତଂ ପ୍ରଦର୍ଶ୍ଯତେ ।। ୩୩୩.

ଭୋଜଥ ଓ ଜବଜବାଗ ମୂଳରେ ଅଛନ୍ତି, ପନମତୀ ଶିଖାରେ ଅଛି। ଅଷ୍ଟାବିଂଶି ନାଗ ଛନ୍ଦ ଅଛି, ତିରିଶଟି ଏକାତ୍ମକ ଅଛି। ଖଞ୍ଜା ଏହାର ବିପରୀତ ରୂପ, ସମବୃତ୍ତ ଦେଖାଯାଏ।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ଯତିଵିଚ୍ଛେଦ ଇତ୍ଯୁକ୍ତସ୍ତତ୍ତନ୍ମଧ୍ଯାନ୍ତଯୌ ଗଣୌ । ଯୌସଃ କୁମାରଲାଲିତା ତୌ ଗୌ ଚିତ୍ରପଦା ସ୍ମୃତା ।। ୩୩୪.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ଯତିବିଛେଦ ନାମକ ଯାହା, ତାହାର ଦୁଇଟି ଗଣ ମଧ୍ୟରେ ଏବଂ ଶେଷରେ ଅଛି। କୁମାରଲାଲିତା ଛନ୍ଦ ଏଭଳି, ଗୌ ଛନ୍ଦ କିନ୍ତୁ ଚିତ୍ରପଦା ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ।

ଵିଦ୍ଯୁନ୍ମାଲା ମମମାଗଣୈର୍ଭୂତଗଣୈର୍ଭଵେତ୍ । ମାଣଵକାକ୍ରୀଡ଼ିତକଂ ଵନୌ ହଲମୁଖୀ ଵସଃ ।। ୩୩୪.

ବିଦ୍ୟୁନ୍ମାଳା ମମମାଗଣ ଓ ଭୂତଗଣ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ। ମାଣବକ ଖେଳାଳି, ବନଉ ହେଉଛି ହଳମୁଖୀ, ଓ ବସା ଏହି ନାମରେ ଅଛି।

ସ୍ଯାଦ୍ଭୁଜଙ୍ଗଶିଶୁସୂତାନୌ ମେହନଂ ମରୁତଂ ନନୌ। ଭଵେଚ୍ଛୁଦ୍ଧଵିରାଡ୍ଵୃତ୍ତଂ ପ୍ରତିପାଦଂ ସମୌ ଜଗୌ ।। ୩୩୪.

ଭୁଜଙ୍ଗଶିଶୁ ଓ ସୂତାନଉ ଛନ୍ଦ ଅଛି; ମେହନା ହେଉଛି ମରୁତ, ଓ ନନଉ ଏହି ନାମରେ ଅଛି। ଶୁଦ୍ଧ ବିରାଟ୍ ଛନ୍ଦ ଅଛି, ପ୍ରତିପାଦ ଓ ସମଉ ହେଉଛି ଜଗଉ।

ପଣଵୋମଲଯୋମଃ ସ୍ଯାଜ୍ଜୌ ଗୌ ମଯୂରସାରିଣୀ । ସତ୍ତାମଭସଗା ଵୃତ୍ତଂ ଭଜତାଦ୍ଯୁପରିସ୍ଥିତା ।। ୩୩୪.

ପଣବ ଓ ମଲୟୋମ ଛନ୍ଦ ଅଛି; ଜଉଗା ହେଉଛି ମୟୂରସାରିଣୀ। ସତ୍ତାମଭସଗା ଏକ ଛନ୍ଦ, ବୃତ୍ତ ଆରମ୍ଭର ଉପରେ ରହିଥାଏ।

ରୁକ୍ମଵତୀ ଭସସଗାଵିନ୍ଦ୍ରାଵଜ୍ରା ତଜୌ ଜଗୌ । ଜତୌ ଜଗୌ ଗୂପପୂର୍ଵ୍ଵାଵାଦ୍ଯନ୍ତାଦ୍ଯୁପଜାତଯଃ ।। ୩୩୪.

ରୁକ୍ମବତୀ ଓ ଭସସଗା ଛନ୍ଦ ଅଛି, ଇନ୍ଦ୍ରବଜ୍ରା ଓ ତଜଉ ହେଉଛି ଜଗଉ। ଜତଉ ଓ ଜଗଉ ଗୂପ ପୂର୍ବକ, ଉପଜାତି ଏହାରେ ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ହୁଏ।

ଦୋଧକଂ ଭଗଭାଗୌ ସ୍ଯାତ୍ ଶାଲିନୀ ମତଭାଗଗୌ । ଯତିଃ ସମୁଦ୍ରା ଋଷଯଃ ଵାତୋର୍ମ୍ମୀ ମଭତାଗଗୌ ।। ୩୩୪.

ଡୋଢକ ଓ ଭଗଭାଗଉ ଛନ୍ଦ ଅଛି; ଶାଳିନୀ ଓ ମତଭାଗଗଉ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଯତି ହେଉଛି ସମୁଦ୍ରା, ଋଷୟ ହେଉଛି ବାତୋର୍ମୀ, ଓ ମଭତାଗଗଉ ଏହି ନାମରେ ଅଛି।

ଚତୁଃସ୍ଵରା ସ୍ଯାଦ୍‌ଭ୍ରମରୀ ଵିଲାସିତା ମଭୌନଲୌ । ସମୁଦ୍ରା ଅଥ ଋଷଯୋ ଵନୌ ଲୌଗୌ ରଥୋଦ୍ଧତା ।। ୩୩୪.

ଚାରି ସ୍ୱର ଥିବା ହେଉଛି ଭ୍ରମରୀ, ବିଲାସିତା ହେଉଛି ମଭଉନଲଉ। ସମୁଦ୍ରା ଓ ଋଷୟ ବନଉ ଅଟେ, ଲଉଗଉ ହେଉଛି ରଥୋଦ୍ଧତା।

ସାମତାଧନଭାଗୌଗୋଵୃତ୍ତାନନସମାଶ୍ଚ ସଃ । ଶ୍ଯେନୀ ଵଜଵନାଗଃ ସ୍ଯାଦ୍ରମ୍ଯା ନପରଗାଗଗଃ ।। ୩୩୪.

ସାମତା, ଧନଭାଗଉଗ, ବୃତ୍ତାନନସମା ଏମାନେ ଏଭଳି। ଶ୍ୟେନୀ ହେଉଛି ବଜବନାଗ, ରମ୍ୟା ହେଉଛି ନପରଗାଗଗ।

ଜଗତୀ ଵଂଶସ୍ଥା ଵୃତ୍ତଂ ଜତୌ ଜାଵଥ ତୌ ଜଵୌ । ଇନ୍ଦ୍ରଵଂଶା ତୋଟକଂ ସୈରଚତୁର୍ଭିଃ ପ୍ରତିପାଦତଃ ।। ୩୩୪.

ଜଗତୀ ବଂଶ ଛନ୍ଦରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ; ବୃତ୍ତ, ଜତଉ ଓ ଜାବଥ ହେଉଛି ଜବଉ। ଇନ୍ଦ୍ରବଂଶା ହେଉଛି ଟୋଟକ, ସୈରା ଆରମ୍ଭରେ ଚାରି ଅଛି।

ଭଵେଦ୍‌ଦ୍ରୁତଵିଲମ୍ବିତା ନଭୌ ଭଵାଵଥୌ ନଲୌ । ସ୍ଯୌ ଶ୍ରୀପୁଠୋ ଵସୁଵେଦା ଜଲୋଗତିଜଲୌ ଜମୌ ।। ୩୩୪.

ଦ୍ରୁତବିଲମ୍ବିତା ଏକ ଛନ୍ଦ, ନଭଉ, ଭବାବଥଉ ଓ ନଲଉ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଶ୍ରୀପୁଠ, ବସୁବେଦ, ଜଳଗତି, ଜଳଉ ଓ ଜମଉ ମଧ୍ୟ ଜଣାଶୁନା।

ଜସୌ ଵସର୍ଵ୍ଵଵଶ୍ଚାଥ ତତଂ ନନମରାଃ ସ୍ମୃତଂ । କୁଶୁମଵିଚିତ୍ରାନ୍ଯୌ ଦ୍ଯୌ ନୌ ନୌ ରୌ ସ୍ଯାଚ୍ଚଲାମ୍ବିକା ।। ୩୩୪.

ଜସଉ ଓ ବସର୍ବବଶ ଏହି ନାମରେ ଅଛି, ତଟଂ ହେଉଛି ନନମରା। କୁଶୁମବିଚିତ୍ରା ଦୁଇ ପ୍ରକାର, ଦ୍ୟଉ, ନଉ ଓ ରଉ ହେଉଛି ଚଳାମ୍ବିକା।

ଭୁଜଙ୍ଗପ୍ର୍ଯାତଂ ଥୈଃ ସ୍ଯାଚ୍ଚତୁଭିଃ ସ୍ରାଗ୍ଵିନୀଭଵୈଃ । ପ୍ରମିତାକ୍ଷରା ଗଜୌ ସୌ କାନ୍ତୋତ୍ପୀଡ଼ା ମତୌ ସମୌ ।। ୩୩୪.

ଭୁଜଙ୍ଗପ୍ରୟାତ ଚାରି ଥାଇ ଅକ୍ଷରରେ ଗଠିତ, ସ୍ରାଗ୍ବିନୀ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି। ପ୍ରମିତାକ୍ଷରା ହେଉଛି ଗଜଉ, ସଉ ହେଉଛି କାନ୍ତୁ, ଉତ୍ଫୀରା ମତଉ ସମଉ ଭାବରେ ଅଛି।

ଵୈଶ୍ଵଦେଵୀ ମମଯାଯାଃ ପଞ୍ଚାଙ୍ଗା ନଵମାଲିନୀ । ନଜୌ ଭଯୌ ପ୍ରତିପାଦଂ ଗଣା ଯଦି ଜଗତ୍ଯପି ।। ୩୩୪.

ବୈଶ୍ୱଦେବୀ ମମୟାୟାର, ପଞ୍ଚାଙ୍ଗା ହେଉଛି ନବମାଳିନୀ। ନଜଉ ଓ ଭୟଉ ଆରମ୍ଭରେ ଅଛି, ଗଣା ଜଗତୀ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଅଛି।

ପ୍ରହର୍ଷଣୀ ମଵଜଵା ଗୋପତିର୍ବହ୍ନିଦିକ୍ଷୁ ଚ । ରୁଚିରା ଜଭସଜଗା ଚ୍ଛିନ୍ନା ଵେଦୈର୍ଗ୍ରହୈଃ ସ୍ମୃତା ।। ୩୩୪.

ପ୍ରହର୍ଷଣୀ, ମବଜବା, ଗୋପତି ଓ ବାହ୍ନିଦିକ୍ଷୁ ନାମର ଛନ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ ଜଣାଯାଏ । ରୁଚିରା, ଜଭସଜଗା ଓ ଛିନ୍ନା ନାମର ଛନ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ ବେଦ ଛନ୍ଦ ଓ ଗ୍ରହ ପ୍ରଭାବ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।

ମତ୍ତମଯୂରଂ ମତଯା ସଗୌ ଵେଦଗ୍ରହେ ଯତିଃ । ଗୌରୀନଲନସାଗଃ ସ୍ଯାଦସମ୍ବାଧା ନତୌ ନଗୌ ।। ୩୩୪.

ମତ୍ତମୟୂର, ମତୟା ଓ ସଗୌ ଏହି ଛନ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ ବେଦ ଛନ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ବୋଲି ମନାଯାଏ । ଗୌରୀ, ନଳନସାଗ ଓ ଅସମ୍ବାଧା ରେ ପାହାଡ଼ ସହିତ କୌଣସି ସମ୍ପର୍କ ନାହିଁ ।

ଗୋଗ ଇନ୍ଦ୍ରିଯନଵକୌ ନନୌ ଵସନଗାଃ ସ୍ଵରାଃ । ସ୍ଵରାଶ୍ଚାପରାଜିତା ସ୍ଯାନ୍ନନଭାନନଗାଃ ସ୍ଵରାଃ ।। ୩୩୪.

ଗୋଗ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟନବକ, ନନୌ ଓ ବସନଗା ଏହି ଛନ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ୱର ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଅପରାଜିତା ଓ ନନଭାନନଗା ମଧ୍ୟ ସ୍ୱର ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଛି ।

ଦ୍ଵିଃପ୍ରହରଣକଲିତା ଵସନ୍ତତିଲକା ନଭୌ । ଜୌ ଗୌ ସିଂହୋନ୍ନତା ସା ସ୍ଯାନ୍ମୁନେରୁଦ୍ଧର୍ଷଣୀ ଚ ସା ।। ୩୩୪.

ଦ୍ୱିପ୍ରହରଣକଳିତା, ବସନ୍ତତିଳକା, ନଭଉ, ଜୌ, ଗୌ ଓ ସିଂହୋନ୍ନତା ଏହି ଛନ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ଏକ ରୂପ ଅଟୁଟ ଅଛି । ମୁନିଙ୍କ ଉଦ୍ଧର୍ଷଣୀ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଅଟୁଟ ଛନ୍ଦ ।

ଚନ୍ଦ୍ରାଵର୍ତ୍ତା ନନୌ ସୋମାଵର୍ତ୍ତର୍ତୁନଵକଃ ସ୍ମୃତଃ । ମଣିଗୁଣନିକରା ସୌ ମାଲିନୌ ନୌ ମଯୌ ଯଯଃ ।। ୩୩୪.

ଚନ୍ଦ୍ରାବର୍ତ୍ତା, ନନୌ ଓ ସୋମାବର୍ତ୍ତା ଏହି ନବ ଋତୁ ଭାବେ ଜଣାଯାନ୍ତି । ମଣିଗୁଣନିକରା, ସୌ, ମାଲିନୌ, ନୌ, ମୟୌ ଓ ଯୟୟ ମଧ୍ୟ ଏହି ଅନୁଶୂଚିତ ଛନ୍ଦ ।

ଯତିର୍ଵସୁସ୍ଵରା ଭୌ ଵୌ ନତଲମିତ୍ରସଗ୍ରହାଃ । ଋଷଭଗଜଵିଲାସିତଂ ଜ୍ଞେଯା ଶିଖରିଣୀ ଜଗୌ ।। ୩୩୪.

ଯତିର୍ବସୁସ୍ୱରା, ଭଉ, ବଉ ଓ ନତଲମିତ୍ରସଗ୍ରହା ଏହି ଛନ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି । ଋଷଭ ଓ ଗଜଙ୍କ ଚଞ୍ଚଳତା ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ ଶିଖରିଣୀ ଛନ୍ଦକୁ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ ।

ରସଭାଲଭୃଗୁରୁଦ୍ରାଃ ପୃଥ୍ଵୀଜସଜସା ଜନୌ । ଗୋଵସୁଗ୍ରହଵିଚ୍ଛିନ୍ନା ପିହ୍ଗଲେନେରିତା ପୁରା ।। ୩୩୪.

ରସଭା, ଲଭୃଗୁରୁଦ୍ରା, ପୃଥ୍ୱୀଜସଜସା ଓ ଜନୌ ଏହି ଛନ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି । ଗୋବସୁଗ୍ରହବିଛିନ୍ନା ପୁରୁଣା କାଳରେ ପିଙ୍ଗଳଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶିତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।

ଵଂଶପତ୍ରପତିତଂ ସ୍ଯାଦ୍‌ ଭଵନା ଭୌ ନଗୌ ସଦିକ୍ । ହରିଣୀ ନସମାରଃ ସୋ ନଗୌ ରସଚତୁଃସ୍ଵରାଃ ।। ୩୩୪.

ବଂଶପତ୍ରପତିତ ଛନ୍ଦ ମିଳେ । ଭବନା, ଭଉ, ନଗଉ ଓ ସଦିକ ଏହି ଛନ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ଉଲ୍ଲେଖିତ । ହରିଣୀ, ନସମାର ଓ ନଗଉ ଚାରି ରସ ସହିତ ସମ୍ପୃକ୍ତ ।

ମନ୍ଦାକ୍ରାନ୍ତା ନଭନତଂ ତଗୌଗଛିରସସ୍ଵରାଃ । କୁସୁମିତଲତା ଵେଲ୍ଲିତା ମତନା ଯଯଯାଃ ଶରାଃ ।। ୩୩୪.

ମନ୍ଦାକ୍ରାନ୍ତା, ନଭନତ, ତଗଉଗ ଓ ଚିରସସ୍ୱରା ଏହି ଛନ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ । କୁସୁମିତଲତା, ବେଲ୍ଲିତା, ମତନା ଓ ଯୟୟା ଏହି ଛନ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ ଶର ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।

ରଥାଃ ସ୍ଵ୍ରାଃ ପ୍ରତିରଥସସଜାଃ ସତତଶ୍ଚ ଗଃ । ଶାର୍ଦୂଲଵିକ୍ରୀଡ଼ିତଂ ସ୍ଯାଦାଦିତ୍ଯମୁନଯୋ ଯତିଃ ।। ୩୩୪.

ରଥା ଛନ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ସ୍ୱର ଭାବେ ଅଛନ୍ତି । ପ୍ରତିରଥସସଜା ସବୁବେଳେ ଉପସ୍ଥିତ । ଶାର୍ଦୂଳବିକ୍ରୀଡିତ, ଆଦିତ୍ୟ, ମୁନି ଓ ଯତି ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ।

କୃତିଃ ସୁଵଦନା ମୋରୋ ଭନଯା ଭନଗାଃ ସୁରାଃ । ଯତିର୍ମୁନିରସାଶ୍ଚାଥ ଇତି ଵୃତ୍ତଂ କ୍ରମାତ୍ ସ୍ମୃତମ୍ ।। ୩୩୪.

କୃତି, ସୁବଦନା, ମୋରୋ, ଭନୟା, ଭନଗା ଓ ସୁରା ଏହି ଛନ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ଉଲ୍ଲେଖିତ । ଯତି, ମୁନି ଓ ରସା ଏହି ଛନ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ କ୍ରମାନୁସାରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ ।

ସ୍ରଗ୍ଧ୍ରା ମରତାନୋମୋଯପୌ ତ୍ରିଃସପ୍ତକା ଯତିଃ । ସମୁଦ୍ରକଂ ଭରଜାନୋଵନଗା ଦଶଭାସ୍କରାଃ ।। ୩୩୪.

ସ୍ରଗ୍ଧ୍ରା, ମରତା, ନୋମୟ, ପୌ ଏହି ଛନ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ ତିନିଥର ସାତ୍ ମାନାଯାଏ । ସମୁଦ୍ରକ, ଭରଜାନ ଓ ଭନଗା ଦଶ ଭାସ୍କରା ଭାବେ ଅଛନ୍ତି ।