ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ପାଦସ୍ଯାଦ୍ଯନ୍ତୁ ଵକ୍ରଂ ସ୍ଯାତ୍ ଶନୌ ନ ପ୍ରଥମାସ୍ମୃତୌ । ବାଲ୍ଯମୁଶ୍ଚତୁର୍ଥାଦ୍ଵର୍ଣାତ୍ ପଥ୍ଯା ଵର୍ଣଂ ଯୁଜେଯତଃ ।। ୩୩୨.

ପାଦର ଆରମ୍ଭ ଅଳ୍ପ ଚୁକ୍ରା ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଶନ ମାପରେ ପ୍ରଥମ ନୁହେଁ। ଚତୁର୍ଥ ଅକ୍ଷରରୁ ବାଳ୍ୟ ଆରମ୍ଭ, ଏବଂ ଯଥାଯଥିକ ଅକ୍ଷର ଯୋଡ଼ିବା ଉଚିତ।

ଵିପରୀତପଥ୍ଯାନ୍ଯା ସାଚ୍ଚପଲା ଵା ଯୁଜସ୍ଵନଃ । ଵିପୁଲାଯୁଗ୍ନସପ୍ତମଃ ସର୍ଵ୍ଵଂ ତସ୍ଯୈଵ ତସ୍ଯ ଚ ।। ୩୩୨.

ଯେଉଁଠି ପଥ୍ୟା ର ବିପରୀତ ଅଟେ, ଏହାକୁ ଚପଳା କୁହନ୍ତି। ସପ୍ତମଟି ଭିନ୍ନ ଭାବକୁ ବିପୁଳାୟୁଗ୍ନ କୁହନ୍ତି, ଏହି ସବୁ ଏହା ଓ ତାହାର ଅଟେ।

ତୌନ୍ତୌ ଵା ଵିପୁଲାନେକା ଚକ୍ରଜାତିଃ ସମୀରିତା । ଭଵେନ୍ ପଦଚତୁରୂଦ୍‌ର୍ଧ୍ଵଂ ଚତୁର୍ଵୃଦ୍ଧ୍ଯା ପଦେଷୁ ଚ ।। ୩୩୨.

ତଉଁତଉ କିମ୍ବା ଅନେକ ବିପୁଳାକୁ ଚକ୍ର ଜାତି କୁହାଯାଏ। ଚାରିଟି ପାଦ ଉପରେ ଅଟେ, ପାଦରେ ଚାରି ପ୍ରକାର ବୃଦ୍ଧି ଥାଏ।

ଗୁରୁଦ୍ଵଯାନ୍ତ ଆପୀଡଃ ପ୍ରତ୍ଯାପୀଡୋ ଗଣାଦିକଃ । ପ୍ରଥମସ୍ଯ ଵିପର୍ଯ୍ଯାସେ ମଞ୍ଜରୀ ଲଵଣୀ କ୍ରମାତ୍ ।। ୩୩୨.

ଦୁଇଟି ଗୁରୁ ଶେଷରେ ଥିଲେ ଏହାକୁ ଆପୀଡ କୁହନ୍ତି, ପ୍ରତ୍ୟାପୀଡ ଗଣ ଧରଣର। ପ୍ରଥମ ଉଲ୍ଟା ହେଲେ, ମଞ୍ଜରୀ ଓ ଲବଣୀ କ୍ରମେ ହୁଏ।

ଭଵେଦମୃତଧାରାଖ୍ଯା ଉଦ୍ଧତାଦ୍ଯ୍ଚଯତେଽଧୁନା । ଏକତଃ ସସଜସାନଃ ସ୍ଯୁର୍ନ ସୌ ଜୋ ଗୋଽଥ ଭୌନଜୌ ।। ୩୩୨.

ଉତ୍ତୋଳିତ ହେଲେ ଏହାକୁ ଅମୃତଧାରା କୁହନ୍ତି, ଏହିପରି ବର୍ତ୍ତମାନ କୁହାଯାଉଛି। ଏକ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ସସଜସାନ ଅଟେ, କିନ୍ତୁ ସୌ, ଜୋ, ଗୋ କିମ୍ବା ଭୌନଜ ନୁହେଁ।

ନୋଗୋଽଥ ସଜସା ଗୋଗସ୍ତୃତୀଯଚରଣସ୍ଯ ଚ । ସୌରଭେ କେଚନଭଗା ଲଲିତଞ୍ଚ ନମୌ ଜସୌ ।। ୩୩୨.

ଗୋ, ସଜସା, କିମ୍ବା ଗୋଗା ତୃତୀୟ ପାଦରେ ନୁହେଁ। ସୌରଭ ଛନ୍ଦରେ କିଛି ଭାଗ ଅଟେ, ଲଳିତ ଓ ନମଉ ଜସାଉ ଅଟେ।

ଉପସ୍ଥିତଂ ପ୍ରଚୁପିତଂ ପ୍ରଥମାଦ୍ଯଂ ସମୌ ଜସୌ । ଗୋଗଥାଂ ମଲଜା ରୋଗଃ ସମୋ ନଗରଜଯାଃ ପଦେ ।। ୩୩୨.

ଉପସ୍ଥିତ ଓ ପ୍ରଚୁପିତ ପ୍ରଥମ, ସମଉ ଓ ଜସଉ ଅଟେ। ଗୋଗଥା ମଳଜା, ରୋଗ ସମ, ଏବଂ ନଗରଜ ପାଦରେ ଅଟେ।

ଵର୍ଦ୍ଧମାନଂ ମଲୌ ସ୍ଵୌ ନସୌ ଅଥୋ ଭୋଜୋଵ ଇରିତା । ଶୁଦ୍ଧଵିରାଡ଼ାର୍ଷଭାଖ୍ଯଂ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ଚାର୍ଦ୍ଧସମନ୍ତତଃ ।। ୩୩୨.

ବର୍ଦ୍ଧମାନ ମଳଉ, ସ୍ୱଉ, ନସଉ, ଏବଂ ଭୋଜୋଭି ଅଟେ। ମୁଁ ଏବେ ଶୁଦ୍ଧ, ବୀର ଓ ଋଷଭ ଜାତି, ଏବଂ ଅର୍ଧ ସମନ୍ତତା ବିଷୟରେ କହିବି।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ଉପଚିତ୍ରକଂ ସସମନାମଥଭୋଜଭଗାମଯ । ଦ୍ରୂତମଧ୍ଯା ତତଭଗାଗଥୋନନଜଯାଃ ସ୍ମୃତାଃ ।। ୩୩୩.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ଉପଚିତ୍ରକ ଛନ୍ଦ ସମନା, କିମ୍ବା ଭୋଜ ଓ ଭାଗ ସହିତ ଥାଏ। ଦ୍ରୁତ ଓ ମଧ୍ୟ ଭାଗ ଭାଗ, ଗଥା ଓ ନନଜୟା ଭିତରେ ଥିବା ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।

ଵେଗଵତୀ ସସମଗା ଭଭଭଗୋଗଥୋ ସ୍ମୃତା । ରୁଦ୍ରଵିସ୍ତାରସ୍ତୋସଭଗାସମଜାଗୋଗଥା ସ୍ମୃତା ।। ୩୩୩.

ବେଗବତୀ ଛନ୍ଦ ସମାନ ଭାଗରେ ଗଠିତ ହୁଏ; ଭଭଭଗୋଗଥା ନାମରେ ପରିଚିତ। ରୁଦ୍ରବିସ୍ତାର ଛନ୍ଦ ଟୋସଭଗା ସମାନ ଭାଗ ଥାଏ, ସମଜାଗୋଗଥା ଏହି ନାମରେ ଜଣାଶୁନା।

ରଜସାଗୋଗଥୋଦ୍ରୋଣୌ ଗୋଗୌ ଵୈ କେତୁମତ୍ଯପି । ଆଖ୍ଯାନିକୀ ତତଜଗାଗଥୋତତଜଗାଗଥ ।। ୩୩୩.

ରଜସାଗୋଗଥା ଓ ଉଦ୍ରୋଣ ଛନ୍ଦ; ଗୋଗା ମଧ୍ୟ କେତୁମତୀ ଭାବରେ ଅଛି। ତାପରେ ଆଖ୍ୟାନିକୀ, ପୁନି ଜଗାଗଥା ଓ ତଟଜଗାଗଥା ଅଛି।

ଵିପରୀତାଖ୍ଯାନିକୀ ତ୍ତୌ ଜଯଗାତୌ ଜଗୋଗଥ । ସୌମଲୌ ଗଥଲଭଭାଵୌ ଭଵେଦ୍ଧରିଣଵଲ୍ଲଭା ।। ୩୩୩.

ଯାହା ବିପରୀତ ଆଖ୍ୟାନିକୀ, ସେହି ହେଉଛି; ତାପରେ ଜୟଗାତା ଓ ଜଗୋଗଥା। ସୌମଳ ଓ ଗଥଲଭଭାବ ଛନ୍ଦ ଅଛି, ଧରିଣାବଲ୍ଲଭା ମଧ୍ୟ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ।

ଲୌଵନୌଗାଥନଜଜା ଯଃ ସ୍ଯାଦପରକ୍ରମଂ । ପୁଷ୍ପିତା ନନଵଯାନଜଜାଵୋଗଥୋ ରଜୌ ।। ୩୩୩.

ଲୌବନଉଗାଥ ଓ ନଜଜା ଏମାନେ ଅଧିକ ଅଗ୍ରଗତି ନଥିବା ଛନ୍ଦ। ପୁଷ୍ପିତା, ନନବୟାନଜଜା ଓ ରଜସ ଛନ୍ଦରେ ଭୋଗଥା ଅଛି।

ଵୋଜଥୋ ଜଵଜଵାଗୌ ମୂଲେ ପନମତୀ ଶିଖା । ଅଷ୍ଟାଵିଂଶତିନାଗାଭା ତ୍ରିଶନ୍ନାଗନ୍ତତୋ ଯୁଜି । ଖଞ୍ଜା ତଦ୍ଵିପରୀତା ସ୍ଯାତ୍ ସମଵୃତ୍ତଂ ପ୍ରଦର୍ଶ୍ଯତେ ।। ୩୩୩.

ଭୋଜଥ ଓ ଜବଜବାଗ ମୂଳରେ ଅଛନ୍ତି, ପନମତୀ ଶିଖାରେ ଅଛି। ଅଷ୍ଟାବିଂଶି ନାଗ ଛନ୍ଦ ଅଛି, ତିରିଶଟି ଏକାତ୍ମକ ଅଛି। ଖଞ୍ଜା ଏହାର ବିପରୀତ ରୂପ, ସମବୃତ୍ତ ଦେଖାଯାଏ।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ଯତିଵିଚ୍ଛେଦ ଇତ୍ଯୁକ୍ତସ୍ତତ୍ତନ୍ମଧ୍ଯାନ୍ତଯୌ ଗଣୌ । ଯୌସଃ କୁମାରଲାଲିତା ତୌ ଗୌ ଚିତ୍ରପଦା ସ୍ମୃତା ।। ୩୩୪.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ଯତିବିଛେଦ ନାମକ ଯାହା, ତାହାର ଦୁଇଟି ଗଣ ମଧ୍ୟରେ ଏବଂ ଶେଷରେ ଅଛି। କୁମାରଲାଲିତା ଛନ୍ଦ ଏଭଳି, ଗୌ ଛନ୍ଦ କିନ୍ତୁ ଚିତ୍ରପଦା ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ।

ଵିଦ୍ଯୁନ୍ମାଲା ମମମାଗଣୈର୍ଭୂତଗଣୈର୍ଭଵେତ୍ । ମାଣଵକାକ୍ରୀଡ଼ିତକଂ ଵନୌ ହଲମୁଖୀ ଵସଃ ।। ୩୩୪.

ବିଦ୍ୟୁନ୍ମାଳା ମମମାଗଣ ଓ ଭୂତଗଣ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ। ମାଣବକ ଖେଳାଳି, ବନଉ ହେଉଛି ହଳମୁଖୀ, ଓ ବସା ଏହି ନାମରେ ଅଛି।

ସ୍ଯାଦ୍ଭୁଜଙ୍ଗଶିଶୁସୂତାନୌ ମେହନଂ ମରୁତଂ ନନୌ। ଭଵେଚ୍ଛୁଦ୍ଧଵିରାଡ୍ଵୃତ୍ତଂ ପ୍ରତିପାଦଂ ସମୌ ଜଗୌ ।। ୩୩୪.

ଭୁଜଙ୍ଗଶିଶୁ ଓ ସୂତାନଉ ଛନ୍ଦ ଅଛି; ମେହନା ହେଉଛି ମରୁତ, ଓ ନନଉ ଏହି ନାମରେ ଅଛି। ଶୁଦ୍ଧ ବିରାଟ୍ ଛନ୍ଦ ଅଛି, ପ୍ରତିପାଦ ଓ ସମଉ ହେଉଛି ଜଗଉ।

ପଣଵୋମଲଯୋମଃ ସ୍ଯାଜ୍ଜୌ ଗୌ ମଯୂରସାରିଣୀ । ସତ୍ତାମଭସଗା ଵୃତ୍ତଂ ଭଜତାଦ୍ଯୁପରିସ୍ଥିତା ।। ୩୩୪.

ପଣବ ଓ ମଲୟୋମ ଛନ୍ଦ ଅଛି; ଜଉଗା ହେଉଛି ମୟୂରସାରିଣୀ। ସତ୍ତାମଭସଗା ଏକ ଛନ୍ଦ, ବୃତ୍ତ ଆରମ୍ଭର ଉପରେ ରହିଥାଏ।

ରୁକ୍ମଵତୀ ଭସସଗାଵିନ୍ଦ୍ରାଵଜ୍ରା ତଜୌ ଜଗୌ । ଜତୌ ଜଗୌ ଗୂପପୂର୍ଵ୍ଵାଵାଦ୍ଯନ୍ତାଦ୍ଯୁପଜାତଯଃ ।। ୩୩୪.

ରୁକ୍ମବତୀ ଓ ଭସସଗା ଛନ୍ଦ ଅଛି, ଇନ୍ଦ୍ରବଜ୍ରା ଓ ତଜଉ ହେଉଛି ଜଗଉ। ଜତଉ ଓ ଜଗଉ ଗୂପ ପୂର୍ବକ, ଉପଜାତି ଏହାରେ ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ହୁଏ।

ଦୋଧକଂ ଭଗଭାଗୌ ସ୍ଯାତ୍ ଶାଲିନୀ ମତଭାଗଗୌ । ଯତିଃ ସମୁଦ୍ରା ଋଷଯଃ ଵାତୋର୍ମ୍ମୀ ମଭତାଗଗୌ ।। ୩୩୪.

ଡୋଢକ ଓ ଭଗଭାଗଉ ଛନ୍ଦ ଅଛି; ଶାଳିନୀ ଓ ମତଭାଗଗଉ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଯତି ହେଉଛି ସମୁଦ୍ରା, ଋଷୟ ହେଉଛି ବାତୋର୍ମୀ, ଓ ମଭତାଗଗଉ ଏହି ନାମରେ ଅଛି।

ଚତୁଃସ୍ଵରା ସ୍ଯାଦ୍‌ଭ୍ରମରୀ ଵିଲାସିତା ମଭୌନଲୌ । ସମୁଦ୍ରା ଅଥ ଋଷଯୋ ଵନୌ ଲୌଗୌ ରଥୋଦ୍ଧତା ।। ୩୩୪.

ଚାରି ସ୍ୱର ଥିବା ହେଉଛି ଭ୍ରମରୀ, ବିଲାସିତା ହେଉଛି ମଭଉନଲଉ। ସମୁଦ୍ରା ଓ ଋଷୟ ବନଉ ଅଟେ, ଲଉଗଉ ହେଉଛି ରଥୋଦ୍ଧତା।

ସାମତାଧନଭାଗୌଗୋଵୃତ୍ତାନନସମାଶ୍ଚ ସଃ । ଶ୍ଯେନୀ ଵଜଵନାଗଃ ସ୍ଯାଦ୍ରମ୍ଯା ନପରଗାଗଗଃ ।। ୩୩୪.

ସାମତା, ଧନଭାଗଉଗ, ବୃତ୍ତାନନସମା ଏମାନେ ଏଭଳି। ଶ୍ୟେନୀ ହେଉଛି ବଜବନାଗ, ରମ୍ୟା ହେଉଛି ନପରଗାଗଗ।

ଜଗତୀ ଵଂଶସ୍ଥା ଵୃତ୍ତଂ ଜତୌ ଜାଵଥ ତୌ ଜଵୌ । ଇନ୍ଦ୍ରଵଂଶା ତୋଟକଂ ସୈରଚତୁର୍ଭିଃ ପ୍ରତିପାଦତଃ ।। ୩୩୪.

ଜଗତୀ ବଂଶ ଛନ୍ଦରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ; ବୃତ୍ତ, ଜତଉ ଓ ଜାବଥ ହେଉଛି ଜବଉ। ଇନ୍ଦ୍ରବଂଶା ହେଉଛି ଟୋଟକ, ସୈରା ଆରମ୍ଭରେ ଚାରି ଅଛି।

ଭଵେଦ୍‌ଦ୍ରୁତଵିଲମ୍ବିତା ନଭୌ ଭଵାଵଥୌ ନଲୌ । ସ୍ଯୌ ଶ୍ରୀପୁଠୋ ଵସୁଵେଦା ଜଲୋଗତିଜଲୌ ଜମୌ ।। ୩୩୪.

ଦ୍ରୁତବିଲମ୍ବିତା ଏକ ଛନ୍ଦ, ନଭଉ, ଭବାବଥଉ ଓ ନଲଉ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଶ୍ରୀପୁଠ, ବସୁବେଦ, ଜଳଗତି, ଜଳଉ ଓ ଜମଉ ମଧ୍ୟ ଜଣାଶୁନା।

ଜସୌ ଵସର୍ଵ୍ଵଵଶ୍ଚାଥ ତତଂ ନନମରାଃ ସ୍ମୃତଂ । କୁଶୁମଵିଚିତ୍ରାନ୍ଯୌ ଦ୍ଯୌ ନୌ ନୌ ରୌ ସ୍ଯାଚ୍ଚଲାମ୍ବିକା ।। ୩୩୪.

ଜସଉ ଓ ବସର୍ବବଶ ଏହି ନାମରେ ଅଛି, ତଟଂ ହେଉଛି ନନମରା। କୁଶୁମବିଚିତ୍ରା ଦୁଇ ପ୍ରକାର, ଦ୍ୟଉ, ନଉ ଓ ରଉ ହେଉଛି ଚଳାମ୍ବିକା।

ଭୁଜଙ୍ଗପ୍ର୍ଯାତଂ ଥୈଃ ସ୍ଯାଚ୍ଚତୁଭିଃ ସ୍ରାଗ୍ଵିନୀଭଵୈଃ । ପ୍ରମିତାକ୍ଷରା ଗଜୌ ସୌ କାନ୍ତୋତ୍ପୀଡ଼ା ମତୌ ସମୌ ।। ୩୩୪.

ଭୁଜଙ୍ଗପ୍ରୟାତ ଚାରି ଥାଇ ଅକ୍ଷରରେ ଗଠିତ, ସ୍ରାଗ୍ବିନୀ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି। ପ୍ରମିତାକ୍ଷରା ହେଉଛି ଗଜଉ, ସଉ ହେଉଛି କାନ୍ତୁ, ଉତ୍ଫୀରା ମତଉ ସମଉ ଭାବରେ ଅଛି।

ଵୈଶ୍ଵଦେଵୀ ମମଯାଯାଃ ପଞ୍ଚାଙ୍ଗା ନଵମାଲିନୀ । ନଜୌ ଭଯୌ ପ୍ରତିପାଦଂ ଗଣା ଯଦି ଜଗତ୍ଯପି ।। ୩୩୪.

ବୈଶ୍ୱଦେବୀ ମମୟାୟାର, ପଞ୍ଚାଙ୍ଗା ହେଉଛି ନବମାଳିନୀ। ନଜଉ ଓ ଭୟଉ ଆରମ୍ଭରେ ଅଛି, ଗଣା ଜଗତୀ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଅଛି।

ପ୍ରହର୍ଷଣୀ ମଵଜଵା ଗୋପତିର୍ବହ୍ନିଦିକ୍ଷୁ ଚ । ରୁଚିରା ଜଭସଜଗା ଚ୍ଛିନ୍ନା ଵେଦୈର୍ଗ୍ରହୈଃ ସ୍ମୃତା ।। ୩୩୪.

ପ୍ରହର୍ଷଣୀ, ମବଜବା, ଗୋପତି ଓ ବାହ୍ନିଦିକ୍ଷୁ ନାମର ଛନ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ ଜଣାଯାଏ । ରୁଚିରା, ଜଭସଜଗା ଓ ଛିନ୍ନା ନାମର ଛନ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ ବେଦ ଛନ୍ଦ ଓ ଗ୍ରହ ପ୍ରଭାବ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।

ମତ୍ତମଯୂରଂ ମତଯା ସଗୌ ଵେଦଗ୍ରହେ ଯତିଃ । ଗୌରୀନଲନସାଗଃ ସ୍ଯାଦସମ୍ବାଧା ନତୌ ନଗୌ ।। ୩୩୪.

ମତ୍ତମୟୂର, ମତୟା ଓ ସଗୌ ଏହି ଛନ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ ବେଦ ଛନ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ବୋଲି ମନାଯାଏ । ଗୌରୀ, ନଳନସାଗ ଓ ଅସମ୍ବାଧା ରେ ପାହାଡ଼ ସହିତ କୌଣସି ସମ୍ପର୍କ ନାହିଁ ।