ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଵୈତାଲୀଯଂ ଦ୍ଵିସ୍ଵରା ସ୍ଯାଦଯୁଷ୍ପାଦେ ସମେ ନଲଃ । ଵସଵୋଽନ୍ତେ ଵନଗାଶ୍ଚ ଗୋପୁଚ୍ଛନ୍ଦଶକଂ ଭଵେତ୍ ।। ୩୩୧.

ବୈତାଳୀୟ ଦୁଇ ସ୍ୱର ଥାଏ; ସମ ପଦରେ 'ନ' ସମାନ। ଶେଷରେ ବସୁମାନେ, ଏବଂ ବନଗ; 'ଗୋପୁଛ' ଛନ୍ଦ ତିଆରି ହୁଏ।

ଭଗଣଆନ୍ତା ପାଟଲିକା ଶେଷେ ପରେ ଚ ପୂର୍ଵଵତ୍ । ସାକଂ ଷଡ୍ଵା ମିଶ୍ରାଯୁକ୍ ପ୍ରାଚ୍ଯଵୃତ୍ତିଃ ପ୍ରଦର୍ଶ୍ଯତେ ।। ୩୩୧.

ଭାଗର ଶେଷରେ ପାଟଲିକା ଦିଆଯାଏ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଅଂଶ ପୂର୍ବପରି ରହେ। ଏହା ସହିତ ଛଅଟି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବ ମିଶି, ପୂର୍ବଦିଗକୁ ବଢ଼ିବା ମିଶ୍ର ରୂପ ଦେଖାଯାଏ।

ପଞ୍ଚମେନ ପୂର୍ଵସାକଂ ତୃତୀଯେନ ସହସ୍ରଯୁକ୍ । ଉଦୀଚ୍ଯଵୃତ୍ତିର୍ଵାଚ୍ଯାଂ ସ୍ଯାଦ୍ ଯୁଗପଚ୍ଚ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତକଂ ।। ୩୩୧.

ପଞ୍ଚମ ଭାଗ ପୂର୍ବ ଭାଗ ସହିତ ଏବଂ ତୃତୀୟ ଭାଗ ହଜାର ସହିତ ମିଶି, ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ବଢ଼ିବା ରୂପ ଦେଖାଯାଏ, ଏହା ସମୟରେ ଏକାସাথে ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।

ଅଯୁକ୍ଚାରୁହାସିନୀ ସ୍ଯାଦ୍‌ଯୁଗପଚ୍ଚାନ୍ତିକା ଭଵେତ୍ ।। ୩୩୧.

ଯଦି ଯୁଗ ନାହିଁ, ତେବେ ଏହାକୁ ଆରୁହାସିନୀ କୁହାଯାଏ। ଏହି ଭାବ ସମୟରେ ଏକାସাথে ହେଲେ, ଏହାକୁ ଆନ୍ତିକା କୁହନ୍ତି।

ସପ୍ତାର୍ଚ୍ଚିର୍ଵସଵଶ୍ଚୈଵ ମାତ୍ରାସମକମୀରିତମ୍ । ଭଵେନ୍ନଲଵମୌ ଲଶ୍ଚ ଦ୍ଵାଦଶୋ ଵା ନଵାସିକା ।। ୩୩୧.

ସାତଟି ଅଗ୍ନିଶିଖା ଓ ବସୁମାନେ ସମାନ ମାପରେ ଥାନ୍ତି। ଏଠାରେ ଅର୍ଧ ଅଥବା ଲ ହୋଇପାରେ, କିମ୍ବା ବାରଟି କିମ୍ବା ନଅଟି ଅସିକା ହୋଇପାରେ।

ଵିଶ୍ଵୋକଃ ପଞ୍ଚମାଷ୍ଟୌ ମୋ ଚିତ୍ର ଲଵମକଶ୍ଚଲଃ । ପରଯୁକ୍ତେନୋପଚିତ୍ରା ପାଦାକୁଲକମିତ୍ଯତଃ ।। ୩୩୧.

ବିଶ୍ୱୋକ ପାଞ୍ଚଟି କିମ୍ବା ଅଠଟି, କିମ୍ବା ଚିତ୍ର, କିମ୍ବା ଅର୍ଧ ଲବା, କିମ୍ବା ଅସ୍ଥିର ହୋଇଥାଏ। ଯୁଗ ଯୋଗ ହେଲେ ଏହାକୁ ଉପଚିତ୍ରା କୁହନ୍ତି, ଏହାକୁ ପାଦାକୁଳକ ଭି କୁହାଯାଏ।

ଗୀତାର୍ଯ୍ଯା ଲୋପଶ୍ଚେତ୍ ସୌମ୍ଯା ଲଃ ପୂର୍ଵଃ ଜ୍ଯୋତିରୀରିତା । ସ୍ଯାଚ୍ଛିଖା ଵିପର୍ଯ୍ଯାସ୍ତାର୍ଦ୍ଧା ତୂଲିକା ସମୁଦାହୃତା ।। ୩୩୧.

ଗୀତାର୍ୟ୍ୟାରେ କିଛି ଅଂଶ ଅନୁପସ୍ଥିତ ହେଲେ, ଏହାକୁ ସୌମ୍ୟା କୁହନ୍ତି। ଆରମ୍ଭରେ ଲ ଥିଲେ ଏହାକୁ ଜ୍ୟୋତି କୁହାଯାଏ। ଶିଖା ଉଲ୍ଟା ଓ ଅର୍ଧ ହେଲେ, ଏହାକୁ ତୂଳିକା କୁହନ୍ତି।

ଏକୋନତ୍ରିଂଶଦନ୍ତେ ଗଃ ସ୍ଯାଜ୍ଜ୍ଞେଜନସମାଵଲା । ଗୁ ଇତ୍ଯେକଗୁରୁଂ ସଂଖ୍ଯାଵର୍ଣାଦ୍ଦଶଵିପର୍ଯ୍ଯଯାତ୍ ।। ୩୩୧.

ଏକୋଣତିରିଶ ଶେଷରେ ଥିଲେ, ଗ କୁ ସମାବଳା ବୋଲି ଜଣାଯିବ। ଗୁ ଏହିପରି ଏକ ଗୁରୁ ଅଟେ, ଅକ୍ଷର ଗଣନା ଓ ଦଶ ଉଲ୍ଟା ହେବାରୁ।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ଵୃତ୍ତଂ ସମଞ୍ଚାର୍ଦ୍ଧସମଂ ଵିଷମଞ୍ଚ ତ୍ରିଧା ଵଦେ । ସମନ୍ତାଵତ୍ କୃତ୍ଵକୃତମର୍ଦ୍ଧସମଞ୍ଚ କାରଯେତ୍ ।। ୩୩୨.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ଛନ୍ଦକୁ ତିନି ପ୍ରକାରର ବୋଲାଯାଏ — ସମ, ଅର୍ଧସମ ଓ ବିଷମ। ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଏହାକୁ ବନାଇ, ଅର୍ଧସମ ମଧ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ।

ପିଷମଞ୍ଚୈଵ ଵାସ୍ଯୂନମତିଵୃତ୍ତଂ ସମାନ୍ଯପି । ଗ୍ଲୌଚତୁଃପ୍ରମାଣୀ ସ୍ଯାଦାଭ୍ଯାମନ୍ଯଦ୍ଵିତାନକଂ ।। ୩୩୨.

ବିଷମ ଓ କମି ଥିବାକୁ ଅତିଛନ୍ଦ କୁହାଯାଏ, ସମ ମଧ୍ୟ ଏହି ଶ୍ରେଣୀରେ। ଗ୍ଲୌଚ ଚାରି ମାପର ଥାଏ, ଏହାରୁ ଅନ୍ୟ ଏକ ବିତାନକ ହୁଏ।

ପାଦସ୍ଯାଦ୍ଯନ୍ତୁ ଵକ୍ରଂ ସ୍ଯାତ୍ ଶନୌ ନ ପ୍ରଥମାସ୍ମୃତୌ । ବାଲ୍ଯମୁଶ୍ଚତୁର୍ଥାଦ୍ଵର୍ଣାତ୍ ପଥ୍ଯା ଵର୍ଣଂ ଯୁଜେଯତଃ ।। ୩୩୨.

ପାଦର ଆରମ୍ଭ ଅଳ୍ପ ଚୁକ୍ରା ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଶନ ମାପରେ ପ୍ରଥମ ନୁହେଁ। ଚତୁର୍ଥ ଅକ୍ଷରରୁ ବାଳ୍ୟ ଆରମ୍ଭ, ଏବଂ ଯଥାଯଥିକ ଅକ୍ଷର ଯୋଡ଼ିବା ଉଚିତ।

ଵିପରୀତପଥ୍ଯାନ୍ଯା ସାଚ୍ଚପଲା ଵା ଯୁଜସ୍ଵନଃ । ଵିପୁଲାଯୁଗ୍ନସପ୍ତମଃ ସର୍ଵ୍ଵଂ ତସ୍ଯୈଵ ତସ୍ଯ ଚ ।। ୩୩୨.

ଯେଉଁଠି ପଥ୍ୟା ର ବିପରୀତ ଅଟେ, ଏହାକୁ ଚପଳା କୁହନ୍ତି। ସପ୍ତମଟି ଭିନ୍ନ ଭାବକୁ ବିପୁଳାୟୁଗ୍ନ କୁହନ୍ତି, ଏହି ସବୁ ଏହା ଓ ତାହାର ଅଟେ।

ତୌନ୍ତୌ ଵା ଵିପୁଲାନେକା ଚକ୍ରଜାତିଃ ସମୀରିତା । ଭଵେନ୍ ପଦଚତୁରୂଦ୍‌ର୍ଧ୍ଵଂ ଚତୁର୍ଵୃଦ୍ଧ୍ଯା ପଦେଷୁ ଚ ।। ୩୩୨.

ତଉଁତଉ କିମ୍ବା ଅନେକ ବିପୁଳାକୁ ଚକ୍ର ଜାତି କୁହାଯାଏ। ଚାରିଟି ପାଦ ଉପରେ ଅଟେ, ପାଦରେ ଚାରି ପ୍ରକାର ବୃଦ୍ଧି ଥାଏ।

ଗୁରୁଦ୍ଵଯାନ୍ତ ଆପୀଡଃ ପ୍ରତ୍ଯାପୀଡୋ ଗଣାଦିକଃ । ପ୍ରଥମସ୍ଯ ଵିପର୍ଯ୍ଯାସେ ମଞ୍ଜରୀ ଲଵଣୀ କ୍ରମାତ୍ ।। ୩୩୨.

ଦୁଇଟି ଗୁରୁ ଶେଷରେ ଥିଲେ ଏହାକୁ ଆପୀଡ କୁହନ୍ତି, ପ୍ରତ୍ୟାପୀଡ ଗଣ ଧରଣର। ପ୍ରଥମ ଉଲ୍ଟା ହେଲେ, ମଞ୍ଜରୀ ଓ ଲବଣୀ କ୍ରମେ ହୁଏ।

ଭଵେଦମୃତଧାରାଖ୍ଯା ଉଦ୍ଧତାଦ୍ଯ୍ଚଯତେଽଧୁନା । ଏକତଃ ସସଜସାନଃ ସ୍ଯୁର୍ନ ସୌ ଜୋ ଗୋଽଥ ଭୌନଜୌ ।। ୩୩୨.

ଉତ୍ତୋଳିତ ହେଲେ ଏହାକୁ ଅମୃତଧାରା କୁହନ୍ତି, ଏହିପରି ବର୍ତ୍ତମାନ କୁହାଯାଉଛି। ଏକ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ସସଜସାନ ଅଟେ, କିନ୍ତୁ ସୌ, ଜୋ, ଗୋ କିମ୍ବା ଭୌନଜ ନୁହେଁ।

ନୋଗୋଽଥ ସଜସା ଗୋଗସ୍ତୃତୀଯଚରଣସ୍ଯ ଚ । ସୌରଭେ କେଚନଭଗା ଲଲିତଞ୍ଚ ନମୌ ଜସୌ ।। ୩୩୨.

ଗୋ, ସଜସା, କିମ୍ବା ଗୋଗା ତୃତୀୟ ପାଦରେ ନୁହେଁ। ସୌରଭ ଛନ୍ଦରେ କିଛି ଭାଗ ଅଟେ, ଲଳିତ ଓ ନମଉ ଜସାଉ ଅଟେ।

ଉପସ୍ଥିତଂ ପ୍ରଚୁପିତଂ ପ୍ରଥମାଦ୍ଯଂ ସମୌ ଜସୌ । ଗୋଗଥାଂ ମଲଜା ରୋଗଃ ସମୋ ନଗରଜଯାଃ ପଦେ ।। ୩୩୨.

ଉପସ୍ଥିତ ଓ ପ୍ରଚୁପିତ ପ୍ରଥମ, ସମଉ ଓ ଜସଉ ଅଟେ। ଗୋଗଥା ମଳଜା, ରୋଗ ସମ, ଏବଂ ନଗରଜ ପାଦରେ ଅଟେ।

ଵର୍ଦ୍ଧମାନଂ ମଲୌ ସ୍ଵୌ ନସୌ ଅଥୋ ଭୋଜୋଵ ଇରିତା । ଶୁଦ୍ଧଵିରାଡ଼ାର୍ଷଭାଖ୍ଯଂ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ଚାର୍ଦ୍ଧସମନ୍ତତଃ ।। ୩୩୨.

ବର୍ଦ୍ଧମାନ ମଳଉ, ସ୍ୱଉ, ନସଉ, ଏବଂ ଭୋଜୋଭି ଅଟେ। ମୁଁ ଏବେ ଶୁଦ୍ଧ, ବୀର ଓ ଋଷଭ ଜାତି, ଏବଂ ଅର୍ଧ ସମନ୍ତତା ବିଷୟରେ କହିବି।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ଉପଚିତ୍ରକଂ ସସମନାମଥଭୋଜଭଗାମଯ । ଦ୍ରୂତମଧ୍ଯା ତତଭଗାଗଥୋନନଜଯାଃ ସ୍ମୃତାଃ ।। ୩୩୩.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ଉପଚିତ୍ରକ ଛନ୍ଦ ସମନା, କିମ୍ବା ଭୋଜ ଓ ଭାଗ ସହିତ ଥାଏ। ଦ୍ରୁତ ଓ ମଧ୍ୟ ଭାଗ ଭାଗ, ଗଥା ଓ ନନଜୟା ଭିତରେ ଥିବା ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।

ଵେଗଵତୀ ସସମଗା ଭଭଭଗୋଗଥୋ ସ୍ମୃତା । ରୁଦ୍ରଵିସ୍ତାରସ୍ତୋସଭଗାସମଜାଗୋଗଥା ସ୍ମୃତା ।। ୩୩୩.

ବେଗବତୀ ଛନ୍ଦ ସମାନ ଭାଗରେ ଗଠିତ ହୁଏ; ଭଭଭଗୋଗଥା ନାମରେ ପରିଚିତ। ରୁଦ୍ରବିସ୍ତାର ଛନ୍ଦ ଟୋସଭଗା ସମାନ ଭାଗ ଥାଏ, ସମଜାଗୋଗଥା ଏହି ନାମରେ ଜଣାଶୁନା।

ରଜସାଗୋଗଥୋଦ୍ରୋଣୌ ଗୋଗୌ ଵୈ କେତୁମତ୍ଯପି । ଆଖ୍ଯାନିକୀ ତତଜଗାଗଥୋତତଜଗାଗଥ ।। ୩୩୩.

ରଜସାଗୋଗଥା ଓ ଉଦ୍ରୋଣ ଛନ୍ଦ; ଗୋଗା ମଧ୍ୟ କେତୁମତୀ ଭାବରେ ଅଛି। ତାପରେ ଆଖ୍ୟାନିକୀ, ପୁନି ଜଗାଗଥା ଓ ତଟଜଗାଗଥା ଅଛି।

ଵିପରୀତାଖ୍ଯାନିକୀ ତ୍ତୌ ଜଯଗାତୌ ଜଗୋଗଥ । ସୌମଲୌ ଗଥଲଭଭାଵୌ ଭଵେଦ୍ଧରିଣଵଲ୍ଲଭା ।। ୩୩୩.

ଯାହା ବିପରୀତ ଆଖ୍ୟାନିକୀ, ସେହି ହେଉଛି; ତାପରେ ଜୟଗାତା ଓ ଜଗୋଗଥା। ସୌମଳ ଓ ଗଥଲଭଭାବ ଛନ୍ଦ ଅଛି, ଧରିଣାବଲ୍ଲଭା ମଧ୍ୟ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ।

ଲୌଵନୌଗାଥନଜଜା ଯଃ ସ୍ଯାଦପରକ୍ରମଂ । ପୁଷ୍ପିତା ନନଵଯାନଜଜାଵୋଗଥୋ ରଜୌ ।। ୩୩୩.

ଲୌବନଉଗାଥ ଓ ନଜଜା ଏମାନେ ଅଧିକ ଅଗ୍ରଗତି ନଥିବା ଛନ୍ଦ। ପୁଷ୍ପିତା, ନନବୟାନଜଜା ଓ ରଜସ ଛନ୍ଦରେ ଭୋଗଥା ଅଛି।

ଵୋଜଥୋ ଜଵଜଵାଗୌ ମୂଲେ ପନମତୀ ଶିଖା । ଅଷ୍ଟାଵିଂଶତିନାଗାଭା ତ୍ରିଶନ୍ନାଗନ୍ତତୋ ଯୁଜି । ଖଞ୍ଜା ତଦ୍ଵିପରୀତା ସ୍ଯାତ୍ ସମଵୃତ୍ତଂ ପ୍ରଦର୍ଶ୍ଯତେ ।। ୩୩୩.

ଭୋଜଥ ଓ ଜବଜବାଗ ମୂଳରେ ଅଛନ୍ତି, ପନମତୀ ଶିଖାରେ ଅଛି। ଅଷ୍ଟାବିଂଶି ନାଗ ଛନ୍ଦ ଅଛି, ତିରିଶଟି ଏକାତ୍ମକ ଅଛି। ଖଞ୍ଜା ଏହାର ବିପରୀତ ରୂପ, ସମବୃତ୍ତ ଦେଖାଯାଏ।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ଯତିଵିଚ୍ଛେଦ ଇତ୍ଯୁକ୍ତସ୍ତତ୍ତନ୍ମଧ୍ଯାନ୍ତଯୌ ଗଣୌ । ଯୌସଃ କୁମାରଲାଲିତା ତୌ ଗୌ ଚିତ୍ରପଦା ସ୍ମୃତା ।। ୩୩୪.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ଯତିବିଛେଦ ନାମକ ଯାହା, ତାହାର ଦୁଇଟି ଗଣ ମଧ୍ୟରେ ଏବଂ ଶେଷରେ ଅଛି। କୁମାରଲାଲିତା ଛନ୍ଦ ଏଭଳି, ଗୌ ଛନ୍ଦ କିନ୍ତୁ ଚିତ୍ରପଦା ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ।

ଵିଦ୍ଯୁନ୍ମାଲା ମମମାଗଣୈର୍ଭୂତଗଣୈର୍ଭଵେତ୍ । ମାଣଵକାକ୍ରୀଡ଼ିତକଂ ଵନୌ ହଲମୁଖୀ ଵସଃ ।। ୩୩୪.

ବିଦ୍ୟୁନ୍ମାଳା ମମମାଗଣ ଓ ଭୂତଗଣ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ। ମାଣବକ ଖେଳାଳି, ବନଉ ହେଉଛି ହଳମୁଖୀ, ଓ ବସା ଏହି ନାମରେ ଅଛି।

ସ୍ଯାଦ୍ଭୁଜଙ୍ଗଶିଶୁସୂତାନୌ ମେହନଂ ମରୁତଂ ନନୌ। ଭଵେଚ୍ଛୁଦ୍ଧଵିରାଡ୍ଵୃତ୍ତଂ ପ୍ରତିପାଦଂ ସମୌ ଜଗୌ ।। ୩୩୪.

ଭୁଜଙ୍ଗଶିଶୁ ଓ ସୂତାନଉ ଛନ୍ଦ ଅଛି; ମେହନା ହେଉଛି ମରୁତ, ଓ ନନଉ ଏହି ନାମରେ ଅଛି। ଶୁଦ୍ଧ ବିରାଟ୍ ଛନ୍ଦ ଅଛି, ପ୍ରତିପାଦ ଓ ସମଉ ହେଉଛି ଜଗଉ।

ପଣଵୋମଲଯୋମଃ ସ୍ଯାଜ୍ଜୌ ଗୌ ମଯୂରସାରିଣୀ । ସତ୍ତାମଭସଗା ଵୃତ୍ତଂ ଭଜତାଦ୍ଯୁପରିସ୍ଥିତା ।। ୩୩୪.

ପଣବ ଓ ମଲୟୋମ ଛନ୍ଦ ଅଛି; ଜଉଗା ହେଉଛି ମୟୂରସାରିଣୀ। ସତ୍ତାମଭସଗା ଏକ ଛନ୍ଦ, ବୃତ୍ତ ଆରମ୍ଭର ଉପରେ ରହିଥାଏ।

ରୁକ୍ମଵତୀ ଭସସଗାଵିନ୍ଦ୍ରାଵଜ୍ରା ତଜୌ ଜଗୌ । ଜତୌ ଜଗୌ ଗୂପପୂର୍ଵ୍ଵାଵାଦ୍ଯନ୍ତାଦ୍ଯୁପଜାତଯଃ ।। ୩୩୪.

ରୁକ୍ମବତୀ ଓ ଭସସଗା ଛନ୍ଦ ଅଛି, ଇନ୍ଦ୍ରବଜ୍ରା ଓ ତଜଉ ହେଉଛି ଜଗଉ। ଜତଉ ଓ ଜଗଉ ଗୂପ ପୂର୍ବକ, ଉପଜାତି ଏହାରେ ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ହୁଏ।