ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଷଟ୍‌କପଞ୍ଚଭିର୍ଗାଯତ୍ରୈଃ ଷଡ୍‌ଭିଶ୍ଚ ଜଗତୀ ଭଵେତ୍ । ଏକେନ ତ୍ରିଷ୍ଟୁଵ୍ଜ୍ଯୋତିଷ୍ମତୀ ତଥୈଵ ଜଗତୋରିତା ।। ୩୩୦.

ଛଅ ଓ ପାଞ୍ଚ ଗାୟତ୍ରୀ, ଛଅ ଜଗତୀ ସହିତ; ଗୋଟିଏ ସହିତ ତ୍ରିଷ୍ଟୁପ୍ ଜ୍ୟୋତିଷ୍ମତୀ, ଏଭଳି ଜଗତୀ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।

ପୁରସ୍ତାଜ୍ଜଯୋତିଃ ପ୍ରଥମେ ମଧ୍ଯେ ଜ୍ଯୋତିଶ୍ଚ ମଧ୍ଯତଃ । ଉପରିଷ୍ଟାଜ୍ଜୋତିରନ୍ତ୍ଯାଦେକସ୍ମିନ୍ ପଞ୍ଚକେ ତଥା ।। ୩୩୦.

ଜ୍ୟୋତିଷ୍ ପ୍ରଥମେ ଆରମ୍ଭରେ, ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ, ଉପରେ ଶେଷରେ ଜ୍ୟୋତିଷ୍, ଏଭଳି ପାଞ୍ଚଟିର ଗୋଟିଏରେ।

ଭଵେଚ୍ଛନ୍ଦଃ ଶଙ୍କୁମତୀ ଷଟ୍‌କେ ଛନ୍ଦଃ କକୁଦ୍ମତୀ । ତ୍ରିପାଦଶିଶୁମଧ୍ଯା ସ୍ଯାତ୍ ସା ପିପୀଲିକମଧ୍ଯମା ।। ୩୩୦.

ଛଅଟିରେ ଶଙ୍କୁମତୀ ଛନ୍ଦ ହୁଏ, ଛଅଟିରେ କକୁଦ୍ମତୀ ଛନ୍ଦ; ତିଣିପଦୀୟ, ମଧ୍ୟରେ ଶିଶୁ ଥିଲେ, ସେହି ହେଉଛି ପିପିଲିକା ମଧ୍ୟମା।

ଵିପରୀତା ଯଵମଧ୍ଯା ତ୍ରିଵୃଦେକେନ ଵର୍ଜିତା । ଭୂମିଜୈକେନାଧିକେନ ଦ୍ଵିହୀନା ଚ ଚିରାଦ୍ଭଵେତ୍ ।। ୩୩୦.

ଯେଉଁ ଛନ୍ଦରେ ଯବ ମଧ୍ୟରେ ରହିଛି, ତିନି ଭାଗରୁ ଗୋଟିଏ କମ୍, ଭୂମିରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଗୋଟିଏ ଅଧିକ ରହିଛି, ଦୁଇଟି କମିଛି, ସେହି ଛନ୍ଦ ଦୀର୍ଘକାଳ ଟିକିଥାଏ।

ସ୍ଵରାଟ୍‌ସ୍ଯାଦ୍‌ଦ୍ଵାଭ୍ଯାମଧିକଂ ସନ୍ଦିଗ୍ଧୋ ଦୈଵତାଦିତଃ । ଆଦିପାଦାନ୍ନିଶ୍ଚଯଃ ସ୍ଯାଚ୍ଛନ୍ଦସାଂ ଦେଵତା କ୍ରମାତ୍ ।। ୩୩୦.

ଦୁଇଟି ଅଧିକ ହେଲେ ସ୍ୱାମୀ ରୂପ ହୁଏ; ଦେବତା ଆଦିରୁ ସନ୍ଦେହ ହେଲେ, ଆରମ୍ଭର ପଦରୁ ନିଶ୍ଚିତି ହୁଏ; ଏପରି ଛନ୍ଦ ଓ ଦେବତାମାନେ କ୍ରମକ୍ରମେ ଚାଲିଥାନ୍ତି।

ଅଗ୍ନିଃ ସୂର୍ଯ୍ଯଃ ଶଶୀ ଜୀଵୋ ଵରୁଣଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଏଵ ଚ । ଵିଶ୍ଵେଦେଵାଶ୍ଚ ଷଡ଼ ଜାଦ୍ଯାଃ ସ୍ଵରାଃ ଷଡ଼ ଜୋ ଵୃଷଃ କ୍ରମାତ୍ ।। ୩୩୦.

ଅଗ୍ନି, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ରମା, ଜୀବନ, ବରୁଣ, ପୁନି ଚନ୍ଦ୍ରମା; ବିଶ୍ୱଦେବମାନେ, ଛଅଟି କ୍ରମକ୍ରମେ, ସ୍ୱରମାନେ, ଛଅଟି ଅନୁସାରେ, ଏବଂ ବୃଷଭ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି।

ଗାନ୍ଧାରୋ ମଧ୍ଯମଶ୍ଚୈଵ ପଞ୍ଚମୋ ଧୈଵତସ୍ତଥା । ନିଷାଦଵର୍ଣାଃ ଶ୍ଵେତଶ୍ଚ ସାହଡ୍ଗଶ୍ଚ ପିସଡ୍ଗକଃ ।। ୩୩୦.

ଗାନ୍ଧାର, ମଧ୍ୟମ, ପଞ୍ଚମ, ଏବଂ ଧୈବତ; ନିଷାଦ, ଧଳା, ସାହଡ଼ଗ, ଏବଂ ପିସଡ଼ଗ।

କୃଷ୍ଣୋ ନୀଲୋ ଲୋହିତଶ୍ଚ ଗୌରୀ ଗାଯତ୍ରିମୁଖ୍ଯକେ । ଗୋରୋଚନାଭାଃ କୃତଯୋ ଜ୍ଯୋତିଶ୍ଛନ୍ଦୋ ହି ଶ୍ଯାମଲଂ ।। ୩୩୦.

କଳା, ନୀଳ, ଲାଲ, ଓ ଧଳିଆ; ମୁଖ୍ୟ ଗାୟତ୍ରୀରେ; ଗୋରୋଚନା ଭଳି ଦେଖାଯାଏ; ଜ୍ୟୋତି, ଛନ୍ଦ, ଏବଂ ଶ୍ୟାମଳ।

ଅଗ୍ନିର୍ଵୈଶ୍ଯଃ କାଶ୍ଯପଶ୍ଚ ଗୌତମାହ୍ଗିରସୌ କ୍ରମାତ୍ । ଭାର୍ଗଵଃ କୌଶିକଶ୍ଚୈଵ ଵାଶିଷ୍ଠୋ ଗୋତ୍ରମୀରିତଂ ।। ୩୩୦.

ଅଗ୍ନି, ବୈଶ୍ୟ, କାଶ୍ୟପ, ଗୌତମ, ଆଙ୍ଗିରସ କ୍ରମକ୍ରମେ; ଭାର୍ଗବ, କୌଶିକ ଏବଂ ବାଶିଷ୍ଠ—ଏହିମାନେ ଗୋତ୍ର ଭାବେ କୁହାଯାଇଛନ୍ତି।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ଚତୁଃଶତମୁତ୍କୃତିଃ ସ୍ଯାଦୁକୃତେଶ୍ଚତୁରସ୍ତ୍ଯଜେତ୍ । ଅଭିସଂଵ୍ଯା ପ୍ରତ୍ଯକୃତିସ୍ତାନି ଛନ୍ଦାଂସି ଵୈ ପୃଥକ୍ ।। ୩୩୧.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ଚାରିଶେ ହେଉଛି ମାପ; ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ଚାରିଟି ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ। ବିପରୀତ ହେଉଛି ପ୍ରତିକ୍ରିୟା; ଏହି ଛନ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ଅଲଗା ଅଟେ।

କୃତିଶ୍ଚାତିଧୃତିଵୃତ୍ତୀ ଅତ୍ଯଷ୍ଟିଷ୍ଚାଷ୍ଟିରିତ୍ଯତଃ । ଅତିଶର୍କ୍କରୀ ଶକ୍କରୀତି ଅତିଜଗତୀ ଜଗତ୍ଯପି ।। ୩୩୧.

ମାପ ଅତିରିକ୍ତ ହେବାର କାର୍ଯ୍ୟ; ଅତ୍ୟଷ୍ଟି ଓ ଷ୍ଟି ଏହିପରି। ଅତିଶର୍କରୀ ଓ ଶର୍କରୀ, ଅତିଜଗତୀ ଓ ଜଗତୀ ମଧ୍ୟ।

ଛନ୍ଦୋଽତ୍ର ଲୌକିକଂସ୍ଯାଚ୍ଚ ଆର୍ଷମାତ୍ରୈଷ୍ଟୁଭାତ୍ ସ୍ମୃତମ୍ । ତ୍ରିଷ୍ଟୁପ୍ପଙ୍‌କ୍ତିଵୃହତୀ ଅନୁଷ୍ଟୁଵୁଷ୍ଣିଗୀ ରିତମ୍ ।। ୩୩୧.

ଏଠାରେ ଛନ୍ଦ ସାଧାରଣ ହୁଏ; ବେଦ ଛନ୍ଦ ମାତ୍ରା, ଇଷ୍ଟୁଭ୍, ତୃଷ୍ଟୁଭ୍, ପଙ୍କ୍ତି, ବୃହତୀ, ଅନୁଷ୍ଟୁଭ୍, ଉଷ୍ଣିକ୍ ଓ ଋତ ଭାବେ ମନେ ରଖାଯାଏ।

ଗାଯତ୍ରୀ ସ୍ଯାତ୍ ସୁପ୍ରତିଷ୍ଠା ପ୍ରତିଷ୍ଠା ମଧ୍ଯଯା ସହ । ଅତ୍ଯୁକ୍ତାତ୍ଯୁକ୍ତ ଆଦିଶ୍ଚ ଏକୈକାକ୍ଷରଵର୍ଜିତମ୍ ।। ୩୩୧.

ଗାୟତ୍ରୀ ଭଲଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ; ପ୍ରତିଷ୍ଠା ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଥାଏ; ଅତ୍ୟୁକ୍ତା, ଅତ୍ୟୁକ୍ତ ଓ ଆରମ୍ଭ, ପ୍ରତ୍ୟେକରୁ ଗୋଟିଏ ଅକ୍ଷର କମ୍।

ଚତୁର୍ଭାଗୋ ଭଵେତ୍ ପାଦୋ ଗଣ୍ଚ୍ଛନ୍ଦଃ ପ୍ରଦର୍ଶ୍ଯତେ । ତାଵନ୍ତଃ ସମୁଦ୍ରା ଗଣା ହ୍ଯାଦିମଧ୍ଯାନ୍ତସର୍ଵଗାଃ ।। ୩୩୧.

ପଦକୁ ଚାରି ଭାଗ କରାଯାଏ; ଛନ୍ଦ ଗଣ ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଏ। ଯେତେ ସମୁଦ୍ର, ସେତେ ଗଣ, ସବୁ ଆରମ୍ଭ, ମଧ୍ୟ ଓ ଶେଷରେ।

ଚତୁର୍ଣଃ ପଞ୍ଚ ଚ ଗଣା ଆର୍ଯ୍ଯାଲକ୍ଷଣମୁଚ୍ଯତେ । ସ୍ଵରାର୍ଦ୍ଧଞ୍ଚାର୍ଯ୍ଯାର୍ଦ୍ଧଂ ସ୍ଯାଦାର୍ଯ୍ଯାଂଯାଂ ଵିଷମେନଜଃ ।। ୩୩୧.

ଚାରି ଓ ପାଞ୍ଚଟି ଗଣରେ ଆର୍ଯ୍ୟାର ଚିହ୍ନ ଦିଆଯାଏ। ଅର୍ଦ୍ଧ ସ୍ୱର ଓ ଅର୍ଦ୍ଧ ଆର୍ଯ୍ୟା, ଆର୍ଯ୍ୟାରେ ଅସମାନକୁ 'ଏନଜ' କୁହାଯାଏ।

ଷଷ୍ଠୋ ଜୋ ନଲପୂର୍ଵା ସ୍ଯାଦ୍‌ଦ୍ଵିତୀଯାଦିପଦଂ ନଲେ । ସପ୍ତମେଽନ୍ତେ ପ୍ରଥମା ଚ ଦ୍ଵିତୀଯେ ପଞ୍ଚମେ ନଲେ ।। ୩୩୧.

ଷଷ୍ଠ ହେଉଛି 'ଜୋ' ଯାହା 'ନ' ପୂର୍ବରେ ଥାଏ; ଦ୍ୱିତୀୟ ପଦରେ 'ନ' ଥାଏ। ସପ୍ତମରେ ଶେଷରେ, ପ୍ରଥମ ଓ ଦ୍ୱିତୀୟ, ପଞ୍ଚମରେ 'ନ' ଥାଏ।

ଅର୍ଦ୍ଧେ ପଦଂ ପ୍ରଥମାଦି ଷଷ୍ଠ ଏକୋ ଲଘୁର୍ଭଵେତ୍ । ତ୍ରିଷୁ ଗଣେଷୁ ପାଦଃ ସ୍ଯାଦାର୍ଯ୍ଯା ପଞ୍ଚାର୍ଦ୍ଧକେ ସ୍ମୃତା ।। ୩୩୧.

ଅର୍ଦ୍ଧରେ ପ୍ରଥମ ପଦ ଆରମ୍ଭରେ, ଷଷ୍ଠ ଗୋଟିଏ ହଳକା ଅକ୍ଷର ହୁଏ। ତିନି ଗଣରେ ପଦ ଆର୍ଯ୍ୟା, ପାଞ୍ଚ ଅର୍ଦ୍ଧରେ ମନେ ରଖାଯାଏ।

ଵିପୁଲାନ୍ଯାଥ ଚପଲା ଗୁରୁମଧ୍ଯାଗତୌ ଚ ଜୌ । ଦ୍ଵିତୀଯଚତୁର୍ଥୌ ପୂର୍ଵେ ଚ ଚପଲା ମୁଖପୁର୍ଵିକା ।। ୩୩୧.

ବିପୁଳା ଓ ଚପଳା, ଯେତେବେଳେ ମଧ୍ୟରେ ଓ ଆରମ୍ଭରେ ଗୁରୁ ଥାଏ। ଦ୍ୱିତୀୟ ଓ ଚତୁର୍ଥ, ଆରମ୍ଭରେ, ଚପଳା ମୁଖପୂର୍ବକ।

ଦ୍ଵିତୀଥେ ଜଘନପୂର୍ଵ୍ଵା ଚପଲାର୍ଯ୍ଯା ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତା । ଉଭଯୋର୍ମହାଚପଲା ଗୀତଵାଦ୍ଯାର୍ଦ୍ଧତୁଲ୍ଯକା ।। ୩୩୧.

ଦ୍ୱିତୀୟରେ ଶେଷ ପୂର୍ବକ, 'ଚପଳା ଆର୍ଯ୍ୟା' କୁହାଯାଏ। ଦୁଇଁଥିରେ, ବଡ଼ 'ଚପଳା', ଗୀତ ଓ ବାଦ୍ୟରେ ଅର୍ଦ୍ଧ ସମାନ।

ଅନ୍ତ୍ଯେନାର୍ଦ୍ଧେନୋପଗୀତିରୁଦ୍‌ଗୀତିଶ୍ଚୋତ୍କ୍ରମାତ୍ ସ୍ମୃତା । ଅର୍ଦ୍ଧେ ରକ୍ଷଗଣା ଆର୍ଯ୍ଯା ଗୀତଚ୍ଛନ୍ଦୋଽଥ ମାତ୍ରଯା ।। ୩୩୧.

ଶେଷ ଅର୍ଦ୍ଧ ସହିତ 'ଉପଗୀତି' ଓ 'ଉଦ୍ଗୀତି' କ୍ରମକ୍ରମେ ମନେ ରଖାଯାଏ। ଅର୍ଦ୍ଧରେ ରକ୍ଷାକାରୀ ଗଣ ଆର୍ଯ୍ୟା; ଗୀତ ଛନ୍ଦ ମାପ ଦ୍ୱାରା।

ଵୈତାଲୀଯଂ ଦ୍ଵିସ୍ଵରା ସ୍ଯାଦଯୁଷ୍ପାଦେ ସମେ ନଲଃ । ଵସଵୋଽନ୍ତେ ଵନଗାଶ୍ଚ ଗୋପୁଚ୍ଛନ୍ଦଶକଂ ଭଵେତ୍ ।। ୩୩୧.

ବୈତାଳୀୟ ଦୁଇ ସ୍ୱର ଥାଏ; ସମ ପଦରେ 'ନ' ସମାନ। ଶେଷରେ ବସୁମାନେ, ଏବଂ ବନଗ; 'ଗୋପୁଛ' ଛନ୍ଦ ତିଆରି ହୁଏ।

ଭଗଣଆନ୍ତା ପାଟଲିକା ଶେଷେ ପରେ ଚ ପୂର୍ଵଵତ୍ । ସାକଂ ଷଡ୍ଵା ମିଶ୍ରାଯୁକ୍ ପ୍ରାଚ୍ଯଵୃତ୍ତିଃ ପ୍ରଦର୍ଶ୍ଯତେ ।। ୩୩୧.

ଭାଗର ଶେଷରେ ପାଟଲିକା ଦିଆଯାଏ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଅଂଶ ପୂର୍ବପରି ରହେ। ଏହା ସହିତ ଛଅଟି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବ ମିଶି, ପୂର୍ବଦିଗକୁ ବଢ଼ିବା ମିଶ୍ର ରୂପ ଦେଖାଯାଏ।

ପଞ୍ଚମେନ ପୂର୍ଵସାକଂ ତୃତୀଯେନ ସହସ୍ରଯୁକ୍ । ଉଦୀଚ୍ଯଵୃତ୍ତିର୍ଵାଚ୍ଯାଂ ସ୍ଯାଦ୍ ଯୁଗପଚ୍ଚ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତକଂ ।। ୩୩୧.

ପଞ୍ଚମ ଭାଗ ପୂର୍ବ ଭାଗ ସହିତ ଏବଂ ତୃତୀୟ ଭାଗ ହଜାର ସହିତ ମିଶି, ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ବଢ଼ିବା ରୂପ ଦେଖାଯାଏ, ଏହା ସମୟରେ ଏକାସাথে ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।

ଅଯୁକ୍ଚାରୁହାସିନୀ ସ୍ଯାଦ୍‌ଯୁଗପଚ୍ଚାନ୍ତିକା ଭଵେତ୍ ।। ୩୩୧.

ଯଦି ଯୁଗ ନାହିଁ, ତେବେ ଏହାକୁ ଆରୁହାସିନୀ କୁହାଯାଏ। ଏହି ଭାବ ସମୟରେ ଏକାସাথে ହେଲେ, ଏହାକୁ ଆନ୍ତିକା କୁହନ୍ତି।

ସପ୍ତାର୍ଚ୍ଚିର୍ଵସଵଶ୍ଚୈଵ ମାତ୍ରାସମକମୀରିତମ୍ । ଭଵେନ୍ନଲଵମୌ ଲଶ୍ଚ ଦ୍ଵାଦଶୋ ଵା ନଵାସିକା ।। ୩୩୧.

ସାତଟି ଅଗ୍ନିଶିଖା ଓ ବସୁମାନେ ସମାନ ମାପରେ ଥାନ୍ତି। ଏଠାରେ ଅର୍ଧ ଅଥବା ଲ ହୋଇପାରେ, କିମ୍ବା ବାରଟି କିମ୍ବା ନଅଟି ଅସିକା ହୋଇପାରେ।

ଵିଶ୍ଵୋକଃ ପଞ୍ଚମାଷ୍ଟୌ ମୋ ଚିତ୍ର ଲଵମକଶ୍ଚଲଃ । ପରଯୁକ୍ତେନୋପଚିତ୍ରା ପାଦାକୁଲକମିତ୍ଯତଃ ।। ୩୩୧.

ବିଶ୍ୱୋକ ପାଞ୍ଚଟି କିମ୍ବା ଅଠଟି, କିମ୍ବା ଚିତ୍ର, କିମ୍ବା ଅର୍ଧ ଲବା, କିମ୍ବା ଅସ୍ଥିର ହୋଇଥାଏ। ଯୁଗ ଯୋଗ ହେଲେ ଏହାକୁ ଉପଚିତ୍ରା କୁହନ୍ତି, ଏହାକୁ ପାଦାକୁଳକ ଭି କୁହାଯାଏ।

ଗୀତାର୍ଯ୍ଯା ଲୋପଶ୍ଚେତ୍ ସୌମ୍ଯା ଲଃ ପୂର୍ଵଃ ଜ୍ଯୋତିରୀରିତା । ସ୍ଯାଚ୍ଛିଖା ଵିପର୍ଯ୍ଯାସ୍ତାର୍ଦ୍ଧା ତୂଲିକା ସମୁଦାହୃତା ।। ୩୩୧.

ଗୀତାର୍ୟ୍ୟାରେ କିଛି ଅଂଶ ଅନୁପସ୍ଥିତ ହେଲେ, ଏହାକୁ ସୌମ୍ୟା କୁହନ୍ତି। ଆରମ୍ଭରେ ଲ ଥିଲେ ଏହାକୁ ଜ୍ୟୋତି କୁହାଯାଏ। ଶିଖା ଉଲ୍ଟା ଓ ଅର୍ଧ ହେଲେ, ଏହାକୁ ତୂଳିକା କୁହନ୍ତି।

ଏକୋନତ୍ରିଂଶଦନ୍ତେ ଗଃ ସ୍ଯାଜ୍ଜ୍ଞେଜନସମାଵଲା । ଗୁ ଇତ୍ଯେକଗୁରୁଂ ସଂଖ୍ଯାଵର୍ଣାଦ୍ଦଶଵିପର୍ଯ୍ଯଯାତ୍ ।। ୩୩୧.

ଏକୋଣତିରିଶ ଶେଷରେ ଥିଲେ, ଗ କୁ ସମାବଳା ବୋଲି ଜଣାଯିବ। ଗୁ ଏହିପରି ଏକ ଗୁରୁ ଅଟେ, ଅକ୍ଷର ଗଣନା ଓ ଦଶ ଉଲ୍ଟା ହେବାରୁ।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ଵୃତ୍ତଂ ସମଞ୍ଚାର୍ଦ୍ଧସମଂ ଵିଷମଞ୍ଚ ତ୍ରିଧା ଵଦେ । ସମନ୍ତାଵତ୍ କୃତ୍ଵକୃତମର୍ଦ୍ଧସମଞ୍ଚ କାରଯେତ୍ ।। ୩୩୨.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ଛନ୍ଦକୁ ତିନି ପ୍ରକାରର ବୋଲାଯାଏ — ସମ, ଅର୍ଧସମ ଓ ବିଷମ। ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଏହାକୁ ବନାଇ, ଅର୍ଧସମ ମଧ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ।