ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଗାଯତ୍ରୀ ତ୍ରିପଦା ନୀଵୃତ୍ ନାଗୀ ନଵନଵର୍ତ୍ତୁଭିଃ । ଵାରାହୀ ରସଦ୍ଵିରସା ଛମ୍ଦଶ୍ଚାଥ ତୃତୀଯକପ୍ ।। ୩୩୦.

ଗାୟତ୍ରୀ ତିଣିପଦୀୟ, ନିବୃତ୍ତ, ନାଗବତ, ନଅ ଓ ନଅ ମୁଡ଼ା ଥାଏ; ବାରାହୀ ରସ ସହିତ ଓ ରସ ବିନା, ଛନ୍ଦ ଏବଂ ତୃତୀୟ ପଦ।

ଦ୍ଵିଷାଦ୍ ଦ୍ଵାଦଶଵସ୍ଵନ୍ତୈଃ ତ୍ରିପାତ୍ତୁ ତ୍ରୈଷ୍ଟଭୈଃ ସ୍ମୃତମ୍ । ଉଷ୍ଣିକ୍ ଛନ୍ଦୋଽଷ୍ଟଵସୁକୈଃ ପାଦୈର୍ଵେଦେ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତଃ ।। ୩୩୦.

ଦ୍ୱାଦଶ ବସୁ ଶେଷରେ ଥିଲେ, ତିଣିପଦୀୟ ଠାରୁ ତାହାକୁ ତ୍ରିଷ୍ଟୁପ୍ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ; ଉଷ୍ଣିକ୍ ଛନ୍ଦ ବେଦରେ ଅଷ୍ଟ ବସୁ ପଦ ସହିତ ବର୍ଣ୍ଣିତ।

କକୁବୁଷ୍ଣିଗଷ୍ଟସୂର୍ଯ୍ଯଵସ୍ଵର୍ଣା ତ୍ରିଭିରେଵ ସଃ । ପୁନରୁଷ୍ଣିକ୍ ସୂର୍ଯ୍ଯଵସୁଵସ୍ଵର୍ଣୈଶ୍ଚ ତ୍ରିପାଦ୍ଭଵେତ୍ ।। ୩୩୦.

କକୁଭ୍, ଉଷ୍ଣିକ୍, ଅଷ୍ଟ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ବସୁ, ବର୍ଣ୍ଣ ସହିତ ତିଣିଟି ହୁଏ; ପୁଣି ଉଷ୍ଣିକ୍ ତିଣିପଦୀୟ ହୁଏ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ବସୁ ଓ ବର୍ଣ୍ଣ ସହିତ।

ପରୋଷ୍ଣିକ୍ ପରତସ୍ତସ୍ମାଚ୍ଚତୁଷ୍ଣଦାତ୍ ତ୍ରିଭିର୍ଭଵେତ୍ । ସାଷ୍ଟାକ୍ଷରୈରନୁଷ୍ଟୁପ୍ ସ୍ଯାତ୍ ଚତୁଷ୍ପାଚ୍ଚ ତ୍ରିପାତ୍ କ୍କଚିତ୍ ।। ୩୩୦.

ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଉଷ୍ଣିକ୍, ତାହାଠାରୁ ପରେ, ଚାରିପଦୀୟ ଠାରୁ ତିଣିପଦୀୟ ହୁଏ; ଅନୁଷ୍ଟୁପ୍ ଅଷ୍ଟ ଅକ୍ଷର ସହିତ, କେବେ କେବେ ଚାରିପଦୀୟ, କେବେ କେବେ ତିଣିପଦୀୟ।

ଅଷ୍ଟାର୍କସୂର୍ଯ୍ଯଵର୍ଣୈଃ ସ୍ଯାତ୍ ମଧ୍ଯେଽନ୍ତେ ଚ କ୍କଚିଦ୍ଭଵେତ୍ । ଵୃହତୀଜଗତ୍ଯସ୍ତ୍ରଵୋଗାଯତ୍ର୍ଯାଃ ପୂର୍ଵ୍ଵକୋ ଯଦି ।। ୩୩୦.

ଅଷ୍ଟ ଅର୍କ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ବର୍ଣ୍ଣ ସହିତ, ମଧ୍ୟରେ ଓ ଶେଷରେ କେତେକ ସମୟରେ ମିଳିଥାଏ; ପୂର୍ବରୁ ଯଦି ଗାୟତ୍ରୀ, ଜଗତୀ କିମ୍ବା ବୃହତୀ ରହିଥାଏ।

ତୃତୀଯଃ ପଥ୍ଯା ଭଵତି ଦ୍ଵିତୀଯାନ୍ଯଂ କୁସାରିଣୀ । ସ୍କନ୍ଧୌ ଗ୍ରୀଵା କ୍ରୋଷ୍ଟୁକେ ସ୍ଯାଦ୍ ଯକ୍ଷେ ସ୍ଯାଦ୍ଵୋ ଵୃହତ୍ଯପି ।। ୩୩୦.

ତୃତୀୟଟି ପଥ୍ୟା, ଦ୍ୱିତୀୟଟି କୁସାରିଣୀ ହୁଏ; ବାହୁ, ଗଳା ଓ ଘୁଁଡ଼ି ଯକ୍ଷ ଓ ବୃହତୀ ପାଇଁ ହୁଏ।

ଉପରିଷ୍ଟାଦ୍‌ ଵୃହତ୍ଯନ୍ତେ ପୁରସ୍ତାଦ୍ ଵୃହତୀ ପୁନଃ । କ୍କଚିନ୍ନଵକାଶ୍ଚତ୍ଵାରୋ ଦିଗ୍ଵିଦିକ୍ଷ୍ଵଷ୍ଟଵର୍ଣିକାଃ ।। ୩୩୦.

ଉପରେ, ବୃହତୀର ଶେଷରେ ଓ ପୂର୍ବରେ ପୁଣି ବୃହତୀ ଥାଏ; କେବେ କେବେ ନଅ ଜାଗା, ଚାରିଟି, ଦିଗ ଓ ଅଷ୍ଟ ଅକ୍ଷର ଥାଏ।

ମହାଵୃହତୀ ଜାଗତୈଃ ସ୍ଯାତ୍ ତ୍ରିଭିଃ ସତୋ ଵୃହତ୍ଯପ୍ରି । ଭଣ୍ଡିଲଃ ପଙ୍‌କ୍ତିଚ୍ଛନ୍ଦଃ ସ୍ଯାତ୍ ସୂର୍ଯ୍ଯାର୍କାଷ୍ଟାଷ୍ଟଵର୍ଣକୈଃ ।। ୩୩୦.

ମହାବୃହତୀ ଜଗତୀ ସହିତ ତିଣିଟି ରହିଥାଏ, ବୃହତୀ ପ୍ରିୟ ହୁଏ; ଭଣ୍ଡିଳ ପଙ୍କ୍ତି ଛନ୍ଦ, ଅଷ୍ଟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅର୍କ ଅକ୍ଷର ସହିତ।

ପୂର୍ଵ୍ଵୌ ଵେଦଯୁଜୌ ସତଃ ପଙ୍‌କ୍ତିଶ୍ଚ ଵିପରୀତକୌ । ପ୍ରସ୍ତାରପଙକ୍ତିଃ ପୁରତଃ ପଵାଦାସ୍ତାରପଙ୍‌କ୍ତିକା ।। ୩୩୦.

ପ୍ରଥମ ଦୁଇଟି ବେଦ ସହିତ ଯୁକ୍ତ, ପଙ୍କ୍ତି ବିପରୀତ ହୁଏ; ପ୍ରସ୍ତାର ପଙ୍କ୍ତି ସାମ୍ନାରେ, ପବାଦା ତାର ପଙ୍କ୍ତି।

ଅକ୍ଷରପଙ୍‌କ୍ତିଃ ପଞ୍ଚକାଶ୍ଚତ୍ଵାରଶ୍ଚାଲ୍ପଶୋ ଦ୍ଵଯଂ । ପଦପଙ୍‌କ୍ତିଃ ପଞ୍ଚ ଭଵେଚ୍ଚତୁଷକଂ ଷଟ୍‌କକତ୍ରଯେମ୍ ।। ୩୩୦.

ଅକ୍ଷର ପଙ୍କ୍ତି ପାଞ୍ଚଟି, ଚାରିଟି, ଏବଂ ଅଳ୍ପରେ ଦୁଇଟି; ପଦ ପଙ୍କ୍ତି ପାଞ୍ଚଟି, ଚାରିଟି, ଛଅଟି ଓ ତିଣିଟି।

ଷଟ୍‌କପଞ୍ଚଭିର୍ଗାଯତ୍ରୈଃ ଷଡ୍‌ଭିଶ୍ଚ ଜଗତୀ ଭଵେତ୍ । ଏକେନ ତ୍ରିଷ୍ଟୁଵ୍ଜ୍ଯୋତିଷ୍ମତୀ ତଥୈଵ ଜଗତୋରିତା ।। ୩୩୦.

ଛଅ ଓ ପାଞ୍ଚ ଗାୟତ୍ରୀ, ଛଅ ଜଗତୀ ସହିତ; ଗୋଟିଏ ସହିତ ତ୍ରିଷ୍ଟୁପ୍ ଜ୍ୟୋତିଷ୍ମତୀ, ଏଭଳି ଜଗତୀ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।

ପୁରସ୍ତାଜ୍ଜଯୋତିଃ ପ୍ରଥମେ ମଧ୍ଯେ ଜ୍ଯୋତିଶ୍ଚ ମଧ୍ଯତଃ । ଉପରିଷ୍ଟାଜ୍ଜୋତିରନ୍ତ୍ଯାଦେକସ୍ମିନ୍ ପଞ୍ଚକେ ତଥା ।। ୩୩୦.

ଜ୍ୟୋତିଷ୍ ପ୍ରଥମେ ଆରମ୍ଭରେ, ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ, ଉପରେ ଶେଷରେ ଜ୍ୟୋତିଷ୍, ଏଭଳି ପାଞ୍ଚଟିର ଗୋଟିଏରେ।

ଭଵେଚ୍ଛନ୍ଦଃ ଶଙ୍କୁମତୀ ଷଟ୍‌କେ ଛନ୍ଦଃ କକୁଦ୍ମତୀ । ତ୍ରିପାଦଶିଶୁମଧ୍ଯା ସ୍ଯାତ୍ ସା ପିପୀଲିକମଧ୍ଯମା ।। ୩୩୦.

ଛଅଟିରେ ଶଙ୍କୁମତୀ ଛନ୍ଦ ହୁଏ, ଛଅଟିରେ କକୁଦ୍ମତୀ ଛନ୍ଦ; ତିଣିପଦୀୟ, ମଧ୍ୟରେ ଶିଶୁ ଥିଲେ, ସେହି ହେଉଛି ପିପିଲିକା ମଧ୍ୟମା।

ଵିପରୀତା ଯଵମଧ୍ଯା ତ୍ରିଵୃଦେକେନ ଵର୍ଜିତା । ଭୂମିଜୈକେନାଧିକେନ ଦ୍ଵିହୀନା ଚ ଚିରାଦ୍ଭଵେତ୍ ।। ୩୩୦.

ଯେଉଁ ଛନ୍ଦରେ ଯବ ମଧ୍ୟରେ ରହିଛି, ତିନି ଭାଗରୁ ଗୋଟିଏ କମ୍, ଭୂମିରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଗୋଟିଏ ଅଧିକ ରହିଛି, ଦୁଇଟି କମିଛି, ସେହି ଛନ୍ଦ ଦୀର୍ଘକାଳ ଟିକିଥାଏ।

ସ୍ଵରାଟ୍‌ସ୍ଯାଦ୍‌ଦ୍ଵାଭ୍ଯାମଧିକଂ ସନ୍ଦିଗ୍ଧୋ ଦୈଵତାଦିତଃ । ଆଦିପାଦାନ୍ନିଶ୍ଚଯଃ ସ୍ଯାଚ୍ଛନ୍ଦସାଂ ଦେଵତା କ୍ରମାତ୍ ।। ୩୩୦.

ଦୁଇଟି ଅଧିକ ହେଲେ ସ୍ୱାମୀ ରୂପ ହୁଏ; ଦେବତା ଆଦିରୁ ସନ୍ଦେହ ହେଲେ, ଆରମ୍ଭର ପଦରୁ ନିଶ୍ଚିତି ହୁଏ; ଏପରି ଛନ୍ଦ ଓ ଦେବତାମାନେ କ୍ରମକ୍ରମେ ଚାଲିଥାନ୍ତି।

ଅଗ୍ନିଃ ସୂର୍ଯ୍ଯଃ ଶଶୀ ଜୀଵୋ ଵରୁଣଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଏଵ ଚ । ଵିଶ୍ଵେଦେଵାଶ୍ଚ ଷଡ଼ ଜାଦ୍ଯାଃ ସ୍ଵରାଃ ଷଡ଼ ଜୋ ଵୃଷଃ କ୍ରମାତ୍ ।। ୩୩୦.

ଅଗ୍ନି, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ରମା, ଜୀବନ, ବରୁଣ, ପୁନି ଚନ୍ଦ୍ରମା; ବିଶ୍ୱଦେବମାନେ, ଛଅଟି କ୍ରମକ୍ରମେ, ସ୍ୱରମାନେ, ଛଅଟି ଅନୁସାରେ, ଏବଂ ବୃଷଭ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି।

ଗାନ୍ଧାରୋ ମଧ୍ଯମଶ୍ଚୈଵ ପଞ୍ଚମୋ ଧୈଵତସ୍ତଥା । ନିଷାଦଵର୍ଣାଃ ଶ୍ଵେତଶ୍ଚ ସାହଡ୍ଗଶ୍ଚ ପିସଡ୍ଗକଃ ।। ୩୩୦.

ଗାନ୍ଧାର, ମଧ୍ୟମ, ପଞ୍ଚମ, ଏବଂ ଧୈବତ; ନିଷାଦ, ଧଳା, ସାହଡ଼ଗ, ଏବଂ ପିସଡ଼ଗ।

କୃଷ୍ଣୋ ନୀଲୋ ଲୋହିତଶ୍ଚ ଗୌରୀ ଗାଯତ୍ରିମୁଖ୍ଯକେ । ଗୋରୋଚନାଭାଃ କୃତଯୋ ଜ୍ଯୋତିଶ୍ଛନ୍ଦୋ ହି ଶ୍ଯାମଲଂ ।। ୩୩୦.

କଳା, ନୀଳ, ଲାଲ, ଓ ଧଳିଆ; ମୁଖ୍ୟ ଗାୟତ୍ରୀରେ; ଗୋରୋଚନା ଭଳି ଦେଖାଯାଏ; ଜ୍ୟୋତି, ଛନ୍ଦ, ଏବଂ ଶ୍ୟାମଳ।

ଅଗ୍ନିର୍ଵୈଶ୍ଯଃ କାଶ୍ଯପଶ୍ଚ ଗୌତମାହ୍ଗିରସୌ କ୍ରମାତ୍ । ଭାର୍ଗଵଃ କୌଶିକଶ୍ଚୈଵ ଵାଶିଷ୍ଠୋ ଗୋତ୍ରମୀରିତଂ ।। ୩୩୦.

ଅଗ୍ନି, ବୈଶ୍ୟ, କାଶ୍ୟପ, ଗୌତମ, ଆଙ୍ଗିରସ କ୍ରମକ୍ରମେ; ଭାର୍ଗବ, କୌଶିକ ଏବଂ ବାଶିଷ୍ଠ—ଏହିମାନେ ଗୋତ୍ର ଭାବେ କୁହାଯାଇଛନ୍ତି।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ଚତୁଃଶତମୁତ୍କୃତିଃ ସ୍ଯାଦୁକୃତେଶ୍ଚତୁରସ୍ତ୍ଯଜେତ୍ । ଅଭିସଂଵ୍ଯା ପ୍ରତ୍ଯକୃତିସ୍ତାନି ଛନ୍ଦାଂସି ଵୈ ପୃଥକ୍ ।। ୩୩୧.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ଚାରିଶେ ହେଉଛି ମାପ; ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ଚାରିଟି ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ। ବିପରୀତ ହେଉଛି ପ୍ରତିକ୍ରିୟା; ଏହି ଛନ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ଅଲଗା ଅଟେ।

କୃତିଶ୍ଚାତିଧୃତିଵୃତ୍ତୀ ଅତ୍ଯଷ୍ଟିଷ୍ଚାଷ୍ଟିରିତ୍ଯତଃ । ଅତିଶର୍କ୍କରୀ ଶକ୍କରୀତି ଅତିଜଗତୀ ଜଗତ୍ଯପି ।। ୩୩୧.

ମାପ ଅତିରିକ୍ତ ହେବାର କାର୍ଯ୍ୟ; ଅତ୍ୟଷ୍ଟି ଓ ଷ୍ଟି ଏହିପରି। ଅତିଶର୍କରୀ ଓ ଶର୍କରୀ, ଅତିଜଗତୀ ଓ ଜଗତୀ ମଧ୍ୟ।

ଛନ୍ଦୋଽତ୍ର ଲୌକିକଂସ୍ଯାଚ୍ଚ ଆର୍ଷମାତ୍ରୈଷ୍ଟୁଭାତ୍ ସ୍ମୃତମ୍ । ତ୍ରିଷ୍ଟୁପ୍ପଙ୍‌କ୍ତିଵୃହତୀ ଅନୁଷ୍ଟୁଵୁଷ୍ଣିଗୀ ରିତମ୍ ।। ୩୩୧.

ଏଠାରେ ଛନ୍ଦ ସାଧାରଣ ହୁଏ; ବେଦ ଛନ୍ଦ ମାତ୍ରା, ଇଷ୍ଟୁଭ୍, ତୃଷ୍ଟୁଭ୍, ପଙ୍କ୍ତି, ବୃହତୀ, ଅନୁଷ୍ଟୁଭ୍, ଉଷ୍ଣିକ୍ ଓ ଋତ ଭାବେ ମନେ ରଖାଯାଏ।

ଗାଯତ୍ରୀ ସ୍ଯାତ୍ ସୁପ୍ରତିଷ୍ଠା ପ୍ରତିଷ୍ଠା ମଧ୍ଯଯା ସହ । ଅତ୍ଯୁକ୍ତାତ୍ଯୁକ୍ତ ଆଦିଶ୍ଚ ଏକୈକାକ୍ଷରଵର୍ଜିତମ୍ ।। ୩୩୧.

ଗାୟତ୍ରୀ ଭଲଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ; ପ୍ରତିଷ୍ଠା ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଥାଏ; ଅତ୍ୟୁକ୍ତା, ଅତ୍ୟୁକ୍ତ ଓ ଆରମ୍ଭ, ପ୍ରତ୍ୟେକରୁ ଗୋଟିଏ ଅକ୍ଷର କମ୍।

ଚତୁର୍ଭାଗୋ ଭଵେତ୍ ପାଦୋ ଗଣ୍ଚ୍ଛନ୍ଦଃ ପ୍ରଦର୍ଶ୍ଯତେ । ତାଵନ୍ତଃ ସମୁଦ୍ରା ଗଣା ହ୍ଯାଦିମଧ୍ଯାନ୍ତସର୍ଵଗାଃ ।। ୩୩୧.

ପଦକୁ ଚାରି ଭାଗ କରାଯାଏ; ଛନ୍ଦ ଗଣ ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଏ। ଯେତେ ସମୁଦ୍ର, ସେତେ ଗଣ, ସବୁ ଆରମ୍ଭ, ମଧ୍ୟ ଓ ଶେଷରେ।

ଚତୁର୍ଣଃ ପଞ୍ଚ ଚ ଗଣା ଆର୍ଯ୍ଯାଲକ୍ଷଣମୁଚ୍ଯତେ । ସ୍ଵରାର୍ଦ୍ଧଞ୍ଚାର୍ଯ୍ଯାର୍ଦ୍ଧଂ ସ୍ଯାଦାର୍ଯ୍ଯାଂଯାଂ ଵିଷମେନଜଃ ।। ୩୩୧.

ଚାରି ଓ ପାଞ୍ଚଟି ଗଣରେ ଆର୍ଯ୍ୟାର ଚିହ୍ନ ଦିଆଯାଏ। ଅର୍ଦ୍ଧ ସ୍ୱର ଓ ଅର୍ଦ୍ଧ ଆର୍ଯ୍ୟା, ଆର୍ଯ୍ୟାରେ ଅସମାନକୁ 'ଏନଜ' କୁହାଯାଏ।

ଷଷ୍ଠୋ ଜୋ ନଲପୂର୍ଵା ସ୍ଯାଦ୍‌ଦ୍ଵିତୀଯାଦିପଦଂ ନଲେ । ସପ୍ତମେଽନ୍ତେ ପ୍ରଥମା ଚ ଦ୍ଵିତୀଯେ ପଞ୍ଚମେ ନଲେ ।। ୩୩୧.

ଷଷ୍ଠ ହେଉଛି 'ଜୋ' ଯାହା 'ନ' ପୂର୍ବରେ ଥାଏ; ଦ୍ୱିତୀୟ ପଦରେ 'ନ' ଥାଏ। ସପ୍ତମରେ ଶେଷରେ, ପ୍ରଥମ ଓ ଦ୍ୱିତୀୟ, ପଞ୍ଚମରେ 'ନ' ଥାଏ।

ଅର୍ଦ୍ଧେ ପଦଂ ପ୍ରଥମାଦି ଷଷ୍ଠ ଏକୋ ଲଘୁର୍ଭଵେତ୍ । ତ୍ରିଷୁ ଗଣେଷୁ ପାଦଃ ସ୍ଯାଦାର୍ଯ୍ଯା ପଞ୍ଚାର୍ଦ୍ଧକେ ସ୍ମୃତା ।। ୩୩୧.

ଅର୍ଦ୍ଧରେ ପ୍ରଥମ ପଦ ଆରମ୍ଭରେ, ଷଷ୍ଠ ଗୋଟିଏ ହଳକା ଅକ୍ଷର ହୁଏ। ତିନି ଗଣରେ ପଦ ଆର୍ଯ୍ୟା, ପାଞ୍ଚ ଅର୍ଦ୍ଧରେ ମନେ ରଖାଯାଏ।

ଵିପୁଲାନ୍ଯାଥ ଚପଲା ଗୁରୁମଧ୍ଯାଗତୌ ଚ ଜୌ । ଦ୍ଵିତୀଯଚତୁର୍ଥୌ ପୂର୍ଵେ ଚ ଚପଲା ମୁଖପୁର୍ଵିକା ।। ୩୩୧.

ବିପୁଳା ଓ ଚପଳା, ଯେତେବେଳେ ମଧ୍ୟରେ ଓ ଆରମ୍ଭରେ ଗୁରୁ ଥାଏ। ଦ୍ୱିତୀୟ ଓ ଚତୁର୍ଥ, ଆରମ୍ଭରେ, ଚପଳା ମୁଖପୂର୍ବକ।

ଦ୍ଵିତୀଥେ ଜଘନପୂର୍ଵ୍ଵା ଚପଲାର୍ଯ୍ଯା ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତା । ଉଭଯୋର୍ମହାଚପଲା ଗୀତଵାଦ୍ଯାର୍ଦ୍ଧତୁଲ୍ଯକା ।। ୩୩୧.

ଦ୍ୱିତୀୟରେ ଶେଷ ପୂର୍ବକ, 'ଚପଳା ଆର୍ଯ୍ୟା' କୁହାଯାଏ। ଦୁଇଁଥିରେ, ବଡ଼ 'ଚପଳା', ଗୀତ ଓ ବାଦ୍ୟରେ ଅର୍ଦ୍ଧ ସମାନ।