ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଭକ୍ତ୍ଯା ଵିତ୍ତାନୁସାରେଣ କୁର୍ଯ୍ଯାତ୍ ପ୍ରାସାଦସଞ୍ଚଯମ୍ । ଅଲ୍ପେ ମହତି ଵା ତୁଲ୍ଯଫଲମାଢ୍ଯଦରିଦ୍ରଯୋଃ ।। ୩୨୭.

ଭକ୍ତି ଓ ନିଜ ସାମର୍ଥ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ମନ୍ଦିର ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ; ଛୋଟ କି ବଡ଼, ଧନୀ କି ଗରିବ—ଫଳ ସମାନ ।

ଭାଗଦ୍ଵଯଞ୍ଚ ଧର୍ମାର୍ଥଂ କଲ୍ପଯେଜ୍ଜୀଵନାଯ ଚ । ଧନସ୍ଯ ଭାଗମେକନ୍ତୁ ଅନିତ୍ଯଂ ଜୀଵିତଂ ଯତଃ ।। ୩୨୭.

ଧନର ଦୁଇ ଭାଗ ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥ ପାଇଁ, ଏକ ଭାଗ ଜୀବିକା ପାଇଁ ଦେବା ଉଚିତ; କାରଣ ଧନ ଓ ଜୀବନ ଅସ୍ଥାୟୀ ।

ତ୍ରିସପ୍ତକୁଲମୁଦ୍‌ଧୃତ୍ଯ ଦେଵାଗାରକୃଦର୍ଥଂଭାକ୍ । ମୃତ୍କଷ୍ଠେଷ୍ଟକଶୈଲାଦ୍ଯୈଃ କ୍ରମାତ୍ କୋଟିଗୁଣଂ ଫଲମ୍ ।। ୩୨୭.

ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ମନ୍ଦିର ତିଆରି କଲେ ସତେଇ ପୁଢ଼ି ପିଢ଼ି ଉଦ୍ଧାର ହୁଏ; ମାଟି, କାଠ, ଇଟ୍, ପାଥର ଦ୍ୱାରା କ୍ରମକ୍ରମେ କୋଟିଗୁଣିତ ଫଳ ମିଳେ ।

ଅଷ୍ଟେଷ୍ଟକସୁରାଗାରକାରୀ ସ୍ଵର୍ଗମଵାପ୍ନୁଯାତ୍ । ପାଂଶୁନା କ୍ରୀଡମାନୋପି ଦେଵାଗାରକୃଦର୍ଥଭାକ୍ ।। ୩୨୭.

ଅଠ ଇଟ୍‌ରେ ମନ୍ଦିର ତିଆରି କରିଲେ ସ୍ୱର୍ଗ ମିଳେ; ମାଟିରେ ଖେଳୁଥିବା ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଦେବମନ୍ଦିର ତିଆରି କଲେ ଫଳ ମିଳେ ।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ଛନ୍ଦୋ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ମୂଲଜୈସ୍ତୈଃ ପିଙ୍ଗଲୋକ୍ତଂ ଯଥାକ୍ରମମ୍ । ସର୍ଵ୍ଵାଦିମଧ୍ଯାନ୍ତଗଣୌ ମ୍ଲୌ ଦ୍ଵୌ ଜୌ ସ୍ତୌ ତ୍ରିକୌ ଗଣାଃ ।। ୩୨୮.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ମୁଁ ଛନ୍ଦ ବିଷୟରେ କହିବି, ଯେଉଁଠି ପିଙ୍ଗଳ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ମୂଳ ଅକ୍ଷର ରହିଛି—ସର୍ବ, ଆଦି, ମଧ୍ୟ, ଅନ୍ତ, ମ୍ଲୌ, ଦ୍ୱ, ଜୌ, ଷ୍ଟୌ, ତ୍ରିକ—ଏହିମାନେ ଅକ୍ଷର ଗୋଷ୍ଠୀ ।

ହ୍ରସ୍ଵୋ ଗୁରୁର୍ଵ୍ଵା ପାଦାନ୍ତେ ପୂର୍ଵ୍ଵୋ ଯୋଗାଦ୍‌ ଵିସର୍ଗତଃ । ଅନୁସ୍ଵାରାଦ୍ଵ୍ଯଞ୍ଜନାତ୍ ସ୍ଥାତ୍ ଜିହ୍ଵାମୂଲୀଯତସ୍ତଥା ।। ୩୨୮.

ପଦର ଶେଷରେ ଛୋଟ କିମ୍ବା ଦୀର୍ଘ ଅକ୍ଷର, ପୂର୍ବରୁ ଯୋଗ ହେବା କିମ୍ବା ବିସର୍ଗ, ଅନୁସ୍ୱାର କିମ୍ବା ବ୍ୟଞ୍ଜନ ଠାରୁ ଯେଉଁଠାରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେଠି ଜିଭର ମୂଳରୁ ଉଚ୍ଚାରିତ ହୁଏ ବୋଲି ଧରାଯାଏ।

ଉପାଧ୍ମାନୀଯତୋ ଦୀର୍ଵୋ ଗୁରୁର୍ଗ୍ଲୌ ନୌ ଗଣାଵିହ । ଵସଵୋଷ୍ଟୌ ଚ ଚତ୍ଵାରୋ ଵେଦାଦିତ୍ଯାଦିଲୋପତଃ ।। ୩୨୮.

ଫୁଙ୍କି ଦେଇ ଉଚ୍ଚାରିତ ଦୀର୍ଘ ଅକ୍ଷର କିମ୍ବା ଗୁରୁ ଅକ୍ଷର 'ଗ୍ଲଉ' ଓ 'ନଉ' ଗୋଷ୍ଠୀରେ ମିଳେ; ଅଷ୍ଟ ବସୁ ଓ ଚାରିଜଣ ବେଦରୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାନ୍ତି, ଯାହା ଆଦିତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ପାଦ ଆପାଦପୂରଣେ ଗାଯତ୍ର୍ଯୋ ଵସଵଃ ସ୍ମୃତାଃ । ଜଗତ୍ଯା ଆଦିତ୍ଯାଃ ପାଦୋ ଵିରାଜୋ ଦିଶ ଈରିତାଃ ।। ୩୩୦.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ପଦ ଅର୍ଥାତ୍ ପାଦ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୂରଣ ପାଇଁ; ଗାୟତ୍ରୀ ଛନ୍ଦରେ ବସୁମାନେ ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି; ଜଗତୀ ଛନ୍ଦରେ ଆଦିତ୍ୟମାନେ; ବିରାଜ୍ ଛନ୍ଦର ପଦ ଦିଗମାନେ ହେବାକୁ କୁହାଯାଇଛି।

ଵିଷ୍ଣୁତୋ ରୁଦ୍ରାଃ ପାଦଃ ସ୍ଯାଚ୍ଛନ୍ଦ ଏକାଦିପାଦକଂ । ଆଦ୍ଯଂ ଚତୁଷ୍ପାଚ୍ଚତୁର୍ମିସ୍ତ୍ରିପାତ୍ ସପ୍ତାକ୍ଷରୈଃ କ୍କଚିତ୍ ।। ୩୩୦.

ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଇଁ ରୁଦ୍ରମାନେ ପଦ ହେବେ; ଛନ୍ଦ ପ୍ରଥମ ପଦରୁ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ; ପ୍ରଥମଟି ଚାରିପଦୀୟ, ପରେ ଚାରିଟି, ତାପରେ ତିଣିପଦୀୟ, କେବେ କେବେ ସାତ ଅକ୍ଷର ଥାଏ।

ସା ଗାଯତ୍ରୀ ପଦେ ନୀଵୃତ୍ ତତ୍‌ପ୍ରତିଷ୍ଠାଦି ଷଟ୍ ତ୍ରିପାତ୍ । ବଧଁମାନା ଷଡ଼ଷ୍ଟାଷ୍ଟା ତ୍ରିପାତ୍ ଷଡ୍ ଵସୂଭୂଵରୈଃ ।। ୩୩୦.

ସେଇ ଗାୟତ୍ରୀ ପଦରେ ନିବୃତ୍ତି ହୁଏ; ତାହାର ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ଛଅଟି ତିଣିପଦୀୟ ରୂପ; ବନ୍ଧାଯିବା ସମୟରେ ଛଅ, ଆଠ, ତିଣିପଦୀୟ, ଛଅ ବସୁ ଓ ଭୁଵର ଥାଏ।

ଗାଯତ୍ରୀ ତ୍ରିପଦା ନୀଵୃତ୍ ନାଗୀ ନଵନଵର୍ତ୍ତୁଭିଃ । ଵାରାହୀ ରସଦ୍ଵିରସା ଛମ୍ଦଶ୍ଚାଥ ତୃତୀଯକପ୍ ।। ୩୩୦.

ଗାୟତ୍ରୀ ତିଣିପଦୀୟ, ନିବୃତ୍ତ, ନାଗବତ, ନଅ ଓ ନଅ ମୁଡ଼ା ଥାଏ; ବାରାହୀ ରସ ସହିତ ଓ ରସ ବିନା, ଛନ୍ଦ ଏବଂ ତୃତୀୟ ପଦ।

ଦ୍ଵିଷାଦ୍ ଦ୍ଵାଦଶଵସ୍ଵନ୍ତୈଃ ତ୍ରିପାତ୍ତୁ ତ୍ରୈଷ୍ଟଭୈଃ ସ୍ମୃତମ୍ । ଉଷ୍ଣିକ୍ ଛନ୍ଦୋଽଷ୍ଟଵସୁକୈଃ ପାଦୈର୍ଵେଦେ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତଃ ।। ୩୩୦.

ଦ୍ୱାଦଶ ବସୁ ଶେଷରେ ଥିଲେ, ତିଣିପଦୀୟ ଠାରୁ ତାହାକୁ ତ୍ରିଷ୍ଟୁପ୍ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ; ଉଷ୍ଣିକ୍ ଛନ୍ଦ ବେଦରେ ଅଷ୍ଟ ବସୁ ପଦ ସହିତ ବର୍ଣ୍ଣିତ।

କକୁବୁଷ୍ଣିଗଷ୍ଟସୂର୍ଯ୍ଯଵସ୍ଵର୍ଣା ତ୍ରିଭିରେଵ ସଃ । ପୁନରୁଷ୍ଣିକ୍ ସୂର୍ଯ୍ଯଵସୁଵସ୍ଵର୍ଣୈଶ୍ଚ ତ୍ରିପାଦ୍ଭଵେତ୍ ।। ୩୩୦.

କକୁଭ୍, ଉଷ୍ଣିକ୍, ଅଷ୍ଟ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ବସୁ, ବର୍ଣ୍ଣ ସହିତ ତିଣିଟି ହୁଏ; ପୁଣି ଉଷ୍ଣିକ୍ ତିଣିପଦୀୟ ହୁଏ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ବସୁ ଓ ବର୍ଣ୍ଣ ସହିତ।

ପରୋଷ୍ଣିକ୍ ପରତସ୍ତସ୍ମାଚ୍ଚତୁଷ୍ଣଦାତ୍ ତ୍ରିଭିର୍ଭଵେତ୍ । ସାଷ୍ଟାକ୍ଷରୈରନୁଷ୍ଟୁପ୍ ସ୍ଯାତ୍ ଚତୁଷ୍ପାଚ୍ଚ ତ୍ରିପାତ୍ କ୍କଚିତ୍ ।। ୩୩୦.

ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଉଷ୍ଣିକ୍, ତାହାଠାରୁ ପରେ, ଚାରିପଦୀୟ ଠାରୁ ତିଣିପଦୀୟ ହୁଏ; ଅନୁଷ୍ଟୁପ୍ ଅଷ୍ଟ ଅକ୍ଷର ସହିତ, କେବେ କେବେ ଚାରିପଦୀୟ, କେବେ କେବେ ତିଣିପଦୀୟ।

ଅଷ୍ଟାର୍କସୂର୍ଯ୍ଯଵର୍ଣୈଃ ସ୍ଯାତ୍ ମଧ୍ଯେଽନ୍ତେ ଚ କ୍କଚିଦ୍ଭଵେତ୍ । ଵୃହତୀଜଗତ୍ଯସ୍ତ୍ରଵୋଗାଯତ୍ର୍ଯାଃ ପୂର୍ଵ୍ଵକୋ ଯଦି ।। ୩୩୦.

ଅଷ୍ଟ ଅର୍କ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ବର୍ଣ୍ଣ ସହିତ, ମଧ୍ୟରେ ଓ ଶେଷରେ କେତେକ ସମୟରେ ମିଳିଥାଏ; ପୂର୍ବରୁ ଯଦି ଗାୟତ୍ରୀ, ଜଗତୀ କିମ୍ବା ବୃହତୀ ରହିଥାଏ।

ତୃତୀଯଃ ପଥ୍ଯା ଭଵତି ଦ୍ଵିତୀଯାନ୍ଯଂ କୁସାରିଣୀ । ସ୍କନ୍ଧୌ ଗ୍ରୀଵା କ୍ରୋଷ୍ଟୁକେ ସ୍ଯାଦ୍ ଯକ୍ଷେ ସ୍ଯାଦ୍ଵୋ ଵୃହତ୍ଯପି ।। ୩୩୦.

ତୃତୀୟଟି ପଥ୍ୟା, ଦ୍ୱିତୀୟଟି କୁସାରିଣୀ ହୁଏ; ବାହୁ, ଗଳା ଓ ଘୁଁଡ଼ି ଯକ୍ଷ ଓ ବୃହତୀ ପାଇଁ ହୁଏ।

ଉପରିଷ୍ଟାଦ୍‌ ଵୃହତ୍ଯନ୍ତେ ପୁରସ୍ତାଦ୍ ଵୃହତୀ ପୁନଃ । କ୍କଚିନ୍ନଵକାଶ୍ଚତ୍ଵାରୋ ଦିଗ୍ଵିଦିକ୍ଷ୍ଵଷ୍ଟଵର୍ଣିକାଃ ।। ୩୩୦.

ଉପରେ, ବୃହତୀର ଶେଷରେ ଓ ପୂର୍ବରେ ପୁଣି ବୃହତୀ ଥାଏ; କେବେ କେବେ ନଅ ଜାଗା, ଚାରିଟି, ଦିଗ ଓ ଅଷ୍ଟ ଅକ୍ଷର ଥାଏ।

ମହାଵୃହତୀ ଜାଗତୈଃ ସ୍ଯାତ୍ ତ୍ରିଭିଃ ସତୋ ଵୃହତ୍ଯପ୍ରି । ଭଣ୍ଡିଲଃ ପଙ୍‌କ୍ତିଚ୍ଛନ୍ଦଃ ସ୍ଯାତ୍ ସୂର୍ଯ୍ଯାର୍କାଷ୍ଟାଷ୍ଟଵର୍ଣକୈଃ ।। ୩୩୦.

ମହାବୃହତୀ ଜଗତୀ ସହିତ ତିଣିଟି ରହିଥାଏ, ବୃହତୀ ପ୍ରିୟ ହୁଏ; ଭଣ୍ଡିଳ ପଙ୍କ୍ତି ଛନ୍ଦ, ଅଷ୍ଟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅର୍କ ଅକ୍ଷର ସହିତ।

ପୂର୍ଵ୍ଵୌ ଵେଦଯୁଜୌ ସତଃ ପଙ୍‌କ୍ତିଶ୍ଚ ଵିପରୀତକୌ । ପ୍ରସ୍ତାରପଙକ୍ତିଃ ପୁରତଃ ପଵାଦାସ୍ତାରପଙ୍‌କ୍ତିକା ।। ୩୩୦.

ପ୍ରଥମ ଦୁଇଟି ବେଦ ସହିତ ଯୁକ୍ତ, ପଙ୍କ୍ତି ବିପରୀତ ହୁଏ; ପ୍ରସ୍ତାର ପଙ୍କ୍ତି ସାମ୍ନାରେ, ପବାଦା ତାର ପଙ୍କ୍ତି।

ଅକ୍ଷରପଙ୍‌କ୍ତିଃ ପଞ୍ଚକାଶ୍ଚତ୍ଵାରଶ୍ଚାଲ୍ପଶୋ ଦ୍ଵଯଂ । ପଦପଙ୍‌କ୍ତିଃ ପଞ୍ଚ ଭଵେଚ୍ଚତୁଷକଂ ଷଟ୍‌କକତ୍ରଯେମ୍ ।। ୩୩୦.

ଅକ୍ଷର ପଙ୍କ୍ତି ପାଞ୍ଚଟି, ଚାରିଟି, ଏବଂ ଅଳ୍ପରେ ଦୁଇଟି; ପଦ ପଙ୍କ୍ତି ପାଞ୍ଚଟି, ଚାରିଟି, ଛଅଟି ଓ ତିଣିଟି।

ଷଟ୍‌କପଞ୍ଚଭିର୍ଗାଯତ୍ରୈଃ ଷଡ୍‌ଭିଶ୍ଚ ଜଗତୀ ଭଵେତ୍ । ଏକେନ ତ୍ରିଷ୍ଟୁଵ୍ଜ୍ଯୋତିଷ୍ମତୀ ତଥୈଵ ଜଗତୋରିତା ।। ୩୩୦.

ଛଅ ଓ ପାଞ୍ଚ ଗାୟତ୍ରୀ, ଛଅ ଜଗତୀ ସହିତ; ଗୋଟିଏ ସହିତ ତ୍ରିଷ୍ଟୁପ୍ ଜ୍ୟୋତିଷ୍ମତୀ, ଏଭଳି ଜଗତୀ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।

ପୁରସ୍ତାଜ୍ଜଯୋତିଃ ପ୍ରଥମେ ମଧ୍ଯେ ଜ୍ଯୋତିଶ୍ଚ ମଧ୍ଯତଃ । ଉପରିଷ୍ଟାଜ୍ଜୋତିରନ୍ତ୍ଯାଦେକସ୍ମିନ୍ ପଞ୍ଚକେ ତଥା ।। ୩୩୦.

ଜ୍ୟୋତିଷ୍ ପ୍ରଥମେ ଆରମ୍ଭରେ, ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ, ଉପରେ ଶେଷରେ ଜ୍ୟୋତିଷ୍, ଏଭଳି ପାଞ୍ଚଟିର ଗୋଟିଏରେ।

ଭଵେଚ୍ଛନ୍ଦଃ ଶଙ୍କୁମତୀ ଷଟ୍‌କେ ଛନ୍ଦଃ କକୁଦ୍ମତୀ । ତ୍ରିପାଦଶିଶୁମଧ୍ଯା ସ୍ଯାତ୍ ସା ପିପୀଲିକମଧ୍ଯମା ।। ୩୩୦.

ଛଅଟିରେ ଶଙ୍କୁମତୀ ଛନ୍ଦ ହୁଏ, ଛଅଟିରେ କକୁଦ୍ମତୀ ଛନ୍ଦ; ତିଣିପଦୀୟ, ମଧ୍ୟରେ ଶିଶୁ ଥିଲେ, ସେହି ହେଉଛି ପିପିଲିକା ମଧ୍ୟମା।

ଵିପରୀତା ଯଵମଧ୍ଯା ତ୍ରିଵୃଦେକେନ ଵର୍ଜିତା । ଭୂମିଜୈକେନାଧିକେନ ଦ୍ଵିହୀନା ଚ ଚିରାଦ୍ଭଵେତ୍ ।। ୩୩୦.

ଯେଉଁ ଛନ୍ଦରେ ଯବ ମଧ୍ୟରେ ରହିଛି, ତିନି ଭାଗରୁ ଗୋଟିଏ କମ୍, ଭୂମିରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଗୋଟିଏ ଅଧିକ ରହିଛି, ଦୁଇଟି କମିଛି, ସେହି ଛନ୍ଦ ଦୀର୍ଘକାଳ ଟିକିଥାଏ।

ସ୍ଵରାଟ୍‌ସ୍ଯାଦ୍‌ଦ୍ଵାଭ୍ଯାମଧିକଂ ସନ୍ଦିଗ୍ଧୋ ଦୈଵତାଦିତଃ । ଆଦିପାଦାନ୍ନିଶ୍ଚଯଃ ସ୍ଯାଚ୍ଛନ୍ଦସାଂ ଦେଵତା କ୍ରମାତ୍ ।। ୩୩୦.

ଦୁଇଟି ଅଧିକ ହେଲେ ସ୍ୱାମୀ ରୂପ ହୁଏ; ଦେବତା ଆଦିରୁ ସନ୍ଦେହ ହେଲେ, ଆରମ୍ଭର ପଦରୁ ନିଶ୍ଚିତି ହୁଏ; ଏପରି ଛନ୍ଦ ଓ ଦେବତାମାନେ କ୍ରମକ୍ରମେ ଚାଲିଥାନ୍ତି।

ଅଗ୍ନିଃ ସୂର୍ଯ୍ଯଃ ଶଶୀ ଜୀଵୋ ଵରୁଣଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଏଵ ଚ । ଵିଶ୍ଵେଦେଵାଶ୍ଚ ଷଡ଼ ଜାଦ୍ଯାଃ ସ୍ଵରାଃ ଷଡ଼ ଜୋ ଵୃଷଃ କ୍ରମାତ୍ ।। ୩୩୦.

ଅଗ୍ନି, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ରମା, ଜୀବନ, ବରୁଣ, ପୁନି ଚନ୍ଦ୍ରମା; ବିଶ୍ୱଦେବମାନେ, ଛଅଟି କ୍ରମକ୍ରମେ, ସ୍ୱରମାନେ, ଛଅଟି ଅନୁସାରେ, ଏବଂ ବୃଷଭ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି।

ଗାନ୍ଧାରୋ ମଧ୍ଯମଶ୍ଚୈଵ ପଞ୍ଚମୋ ଧୈଵତସ୍ତଥା । ନିଷାଦଵର୍ଣାଃ ଶ୍ଵେତଶ୍ଚ ସାହଡ୍ଗଶ୍ଚ ପିସଡ୍ଗକଃ ।। ୩୩୦.

ଗାନ୍ଧାର, ମଧ୍ୟମ, ପଞ୍ଚମ, ଏବଂ ଧୈବତ; ନିଷାଦ, ଧଳା, ସାହଡ଼ଗ, ଏବଂ ପିସଡ଼ଗ।

କୃଷ୍ଣୋ ନୀଲୋ ଲୋହିତଶ୍ଚ ଗୌରୀ ଗାଯତ୍ରିମୁଖ୍ଯକେ । ଗୋରୋଚନାଭାଃ କୃତଯୋ ଜ୍ଯୋତିଶ୍ଛନ୍ଦୋ ହି ଶ୍ଯାମଲଂ ।। ୩୩୦.

କଳା, ନୀଳ, ଲାଲ, ଓ ଧଳିଆ; ମୁଖ୍ୟ ଗାୟତ୍ରୀରେ; ଗୋରୋଚନା ଭଳି ଦେଖାଯାଏ; ଜ୍ୟୋତି, ଛନ୍ଦ, ଏବଂ ଶ୍ୟାମଳ।

ଅଗ୍ନିର୍ଵୈଶ୍ଯଃ କାଶ୍ଯପଶ୍ଚ ଗୌତମାହ୍ଗିରସୌ କ୍ରମାତ୍ । ଭାର୍ଗଵଃ କୌଶିକଶ୍ଚୈଵ ଵାଶିଷ୍ଠୋ ଗୋତ୍ରମୀରିତଂ ।। ୩୩୦.

ଅଗ୍ନି, ବୈଶ୍ୟ, କାଶ୍ୟପ, ଗୌତମ, ଆଙ୍ଗିରସ କ୍ରମକ୍ରମେ; ଭାର୍ଗବ, କୌଶିକ ଏବଂ ବାଶିଷ୍ଠ—ଏହିମାନେ ଗୋତ୍ର ଭାବେ କୁହାଯାଇଛନ୍ତି।