ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ପାଲାଶଵୀଜପାନେନ ଲଭେତ ପୁତ୍ରକନ୍ତଥା । ଓଂ ଉତ୍ତିଷ୍ଠ ଚାମୁଣ୍ଡେ ଜମ୍ଭଯ ମୋହଯ ଅମୁକଂ ଵଶମାନଯ ସ୍ଵାହା । ଷଡ୍‌ଵିଂଶା ସିଦ୍ଧଵିଦ୍ଯା ସା ନଦୀତୀରମୃତା ଶ୍ରିଯମ୍ ।। ୩୨୫.

ପାଳାଶ ବୀଜ ପିଇଲେ ପୁଅ ମିଳେ। ଓଁ, ଉଠ ଚାମୁଣ୍ଡା, ଜଡ କର, ମୋହ କର, ଅମୁକକୁ ବଶ କର, ସ୍ୱାହା। ଏହି ଛବିଶିତମ ସିଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ, ନଦୀତୀର ଅମୃତ ବୋଲି ଖ୍ୟାତ, ଶ୍ରୀ ଦେଇଥାଏ।

କୃତ୍ଵୋନ୍ମତ୍ତରସେନୈଵ ନାମାଲିଖ୍ମାର୍କପତ୍ରକେ । ମୂତ୍ରୋତ୍ସର୍ଗନ୍ତତଃ କୃତ୍ଵା ଜପେତ୍ତାମାନେଯେତ୍ତସ୍ତ୍ରିଯମ୍ ।। ୩୨୩.

ଉନ୍ମତ୍ତ ମୂଳର ରସରେ ନାମ ଲେଖି ଅର୍କ ପତ୍ରରେ ରଖ, ପରେ ମୁତ୍ରତ୍ୟାଗ କରି ମନ୍ତ୍ର ଜପ କର, ଏଭଳି ନାରୀକୁ ଆଣିପାରିବ।

ଓଂ କ୍ଷୁଂସଃ ଵଷଟ୍ । ମଦ୍ଵାମୃତ୍ଯୁଞ୍ଜଯୋ ମନ୍ତ୍ରୋ ଜପ୍ଯାଦ୍ଧୋମାଚ୍ଚ ପୁଷ୍ଟିକୃତ୍ । ଓଂ ହଂସଃ ହ୍ରୂଁ ହୂଂ ସ ହ୍ନଃ ସୌଃ । ମୃତସଞ୍ଜୀଵନୀ ଵିଦ୍ଯା ଅଷ୍ଟାର୍ଣା ଜଯକୃଦ୍ରଣେ ।। ୩୨୩.

ଓଁ କ୍ଷୁଁସଃ ବଷଟ୍। ମୃତ୍ୟୁଞ୍ଜୟ ମନ୍ତ୍ର ଜପ ଓ ହୋମ କଲେ ପୋଷଣ ମିଳେ। ଓଁ ହଁସଃ ହ୍ରୂଁ ହୂଁ ସଃ ହ୍ନଃ ସୌଃ। ଏହି ଅଷ୍ଟାକ୍ଷରୀ ମୃତସଞ୍ଜୀବନୀ ଜ୍ଞାନ ଯୁଦ୍ଧରେ ଜୟ ଦେଉଛି।

ମନ୍ତ୍ରା ଈଶାନମୁଖ୍ଯାଶ୍ଚ ଧର୍ମ୍ମକାମାଦିଦାଯକାଃ । ଈଶାନଃ ସର୍ଵଵିଦ୍ଯାନାମୀଶ୍ଵରଃ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ।। ୩୨୩.

ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ, ଯେଉଁଠାରେ ଈଶାନ ପ୍ରଧାନ, ଧର୍ମ, କାମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଫଳ ଦେଇଥାନ୍ତି। ଈଶାନ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ମାଲିକ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଉପରେ ଶାସନ କରନ୍ତି।

ବ୍ରହ୍ମାଣଶ୍ଚାଧିପତିର୍ବ୍ରହ୍ମ ଶିଵୋ ମେଽସ୍ତୁ ସଦାଶିଵଃ । ଓଂ ତତ୍ପୁରୁଷାଯ ଶିଦ୍ମହେ ମହାଦେଵାଯ ଧୀମହି ତନ୍ନୋ ରୁଦ୍ରଃ ପ୍ରଚୋଦଯାତ୍ । ଓଂ ଅଘୋରେଭ୍ଯୋଽଥ ଘୋରେଭ୍ଯୋ ଘୋରହରେଭ୍ଯସ୍ତୁ ସର୍ଵତଃ ।। ୩୨୩.

ସେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମଧ୍ୟ ଅଧିପତି। ବ୍ରହ୍ମ, ଶିବ ଓ ସଦାଶିବ ସଦା ମୋତେ କୃପା କରନ୍ତୁ। ଓଁ, ଆମେ ସେଇ ପରମ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କରୁ, ମହାଦେବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରୁ; ରୁଦ୍ର ଆମକୁ ପ୍ରେରଣା ଦିଅନ୍ତୁ। ଓଁ, ଭୟରୁ ପାରେ ଥିବା, ଭୟଙ୍କର ଓ ଭୟ ହରଣ କରୁଥିବା ସମସ୍ତଙ୍କୁ—

ଈଶ୍ଵର ଉଵାଚ ରୁଦ୍ରାକ୍ଷକଟକଂ ଧାର୍ଯ୍ଯଂ ଵିଷମଂ ସୁସମଂ ଦୃଢମ୍ । ଏକତ୍ରିପଞ୍ଚଵଦନଂ ଯଥାଲାଭନ୍ତୁ ଧାରଯେତ୍ ।। ୩୨୫.

ଈଶ୍ୱର କହିଲେ— ରୁଦ୍ରାକ୍ଷର କଟକୁ ଅସମ, ସମ କିମ୍ବା ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ପିନ୍ଧିବା ଉଚିତ। ଏହା ଏକ, ତିନି, ପାଞ୍ଚ କିମ୍ବା ଯେତେ ମୁଖ ମିଳିଥାଏ, ସେଉଁଠି ପିନ୍ଧିପାରିବେ।

ଦ୍ଵିଚତୁଃଷଣ୍ମୁଖଂ ଶସ୍ତମଵ୍ରଣଂ ତୀଵ୍ରକଣ୍ଠକଂ । ଦକ୍ଷଵାହୌ ଶିଖାଦୌ ଚ ଧାରଯେଚ୍ଚତୁରାନନଂ ।। ୩୨୫.

ଦୁଇ, ଚାରି କିମ୍ବା ଛଅ ମୁଖ ଥିବା କଟକ ଉତ୍ତମ, ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଓ ଦୃଢ଼ ସୂତ୍ରରେ ଥିବା ଉଚିତ। ଚାରିମୁଖୀଟିକୁ ଡାହାଣ ହାତରେ, ଚୂଡ଼ାରେ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ପିନ୍ଧିବା ଉଚିତ।

ଅବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଅସ୍ନାତଃ ସ୍ନାତକୋ ଭଵେତ୍ । ହୈମୀ ଵା ମୁଦ୍ରିକା ଧାର୍ଯ୍ଯା ଶିଵମନ୍ତ୍ରେଣ ଚାର୍ଚ୍ଚ୍ଯ ତୁ ।। ୩୨୫.

ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ନୁହଁନ୍ତି, କିମ୍ବା ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, କିମ୍ବା ଅସ୍ନାତ, ସେ ନହାଇଲେ ପବିତ୍ର ହୁଏ। ସୁନାର ଅଙ୍ଗୁଠି ପିନ୍ଧିବା ଉଚିତ, ଶିବମନ୍ତ୍ରରେ ପୂଜା କରି।

ଶିଵଃ ଶିଖା ତଥା ଜ୍ଯୋତିଃ ସଵିତ୍ରଶ୍ଚେତିଗୋଚରାଃ । ଗୋଚରନ୍ତୁ କୁଲଂ ଜ୍ଞେଯଂ ତେନ ଲକ୍ଷଅଯସ୍ତୁ ଦୀକ୍ଷଇତଃ ।। ୩୨୫.

ଶିବ, ଚୂଡ଼ା ଓ ଜ୍ୟୋତିରେ, ସାବିତ୍ରୀ ମଧ୍ୟ ଏହି ଗୋଚର। ଏହି ଗୋଚର ଦ୍ୱାରା କୁଳକୁ ଜଣାଯିବ, ଏହି ଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଦୀକ୍ଷା ହୁଏ।

ପ୍ରାଜାପତ୍ଯୋ ମହୀପାଲଃ କପୋତୋ ଗ୍ରନ୍ଥିକଃ ଶିଵେ । କୁଟିଲାଶ୍ଚୈଵ ଵେତାଲାଃ ପଦ୍ମହଂସାଃ ଶିଖାକୁଲେ ।। ୩୨୫.

ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ, ରାଜା, ପାଇଁଖିଆ, ଗଠିଆ ଏହା ଶିବଙ୍କ; ବାକ୍ର ଓ ବେତାଳ, ପଦ୍ମ ଓ ହଂସ ଚୂଡ଼ାକୁଳର।

ଧୃତାରାଷ୍ଟ୍ରା ବକାଃ କାକା ଗୋପାଲା ଜ୍ଯୋତିସଂଜ୍ଞକେ । କୁଟିକା ସାରଠାଶ୍ଚୈଵ ଗୁଟିକା ଦଣ୍ଡିନୋଽପରେ ।। ୩୨୫.

ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର, ବକ, କାଉ, ଗୋପାଳ ଏହା ଜ୍ୟୋତିଗୋତ୍ର; କୁଟିରେ ରହୁଥିବା, ସାରଥି, ଗୁଟି ପିନ୍ଧୁଥିବା, ଦଣ୍ଡଧାରୀ ଅନ୍ୟ।

ସାଵିତ୍ରୀ ଗୋଚରେ ଚୈଵମେକୈକସ୍ତୁ ଚତୁର୍ଵିଧଃ । ସିଦ୍ଧାଦ୍ଯଂଶକମାଖ୍ଯାସ୍ଯେ ଯେନ ମନ୍ତ୍ରଃ ସୁସିଦ୍ଧିଦଃ ।। ୩୨୫.

ସାବିତ୍ରୀ ଗୋଚରରେ ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ଚାରି ପ୍ରକାରର। ମୁଁ ସିଦ୍ଧ ଆଦି ଅଂଶ କହିବି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମନ୍ତ୍ର ବଡ଼ ସଫଳତା ଦେଇଥାଏ।

ଭୂମୌ ତୁ ମାତୃକା ଲେଖ୍ଯାଃ କୂଟଷଣ୍ଡଵିଵର୍ଜ୍ଜିତାଃ । ମନ୍ତ୍ରାକ୍ଷରାଣି ଵିଶ୍ଲିଷ୍ଯ ଅନୁସ୍ଵାରଂ ନଯେତ୍ ପୃଥକ୍ ।। ୩୨୫.

ଭୂମିରେ ମାତୃକା ଅକ୍ଷର ଲେଖିବା ଉଚିତ, ଗୁପ୍ତ ଓ ନପୁଂସକ ଅକ୍ଷର ଛାଡ଼ି। ମନ୍ତ୍ରର ଅକ୍ଷରଗୁଡ଼ିକୁ ଅଲଗା କରି, ଅନୁସ୍ୱାରକୁ ପୃଥକ ଯୋଗ କରିବା ଉଚିତ।

ସାଧକସ୍ଯ ତୁ ଯା ସଂଜ୍ଞା ତସ୍ଯା ଵିଶ୍ଲେଷଣଂ ଚରେତ୍ । ମନ୍ତ୍ରସ୍ଯାଦୌ ତଥା ଚାନ୍ତେ ସାଧକାର୍ଣାନି ଯୋଜଯେତ୍ ।। ୩୨୫.

ସାଧକଙ୍କ ନାମ ଯାହା ଅଛି, ତାହାର ବିଶ୍ଲେଷଣ କରିବା ଉଚିତ। ମନ୍ତ୍ରର ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷରେ ସାଧକଙ୍କ ଅକ୍ଷର ଯୋଡ଼ିବା ଉଚିତ।

ସିଦ୍ଧଃ ସାଧ୍ଯଃ ସୁସିଦ୍ଧୋଽରିଃ ସଂଜ୍ଞାତୋ ଗଣଯେତ୍ କ୍ରମାତ୍ । ମନ୍ତ୍ରସ୍ଯାଦୌ ତଥା ଚାନ୍ତେ ସିଦ୍ଧିଦଃ ସ୍ଯାଚ୍ଛତାଂଶତଃ ।। ୩୨୫.

ସିଦ୍ଧ, ସାଧ୍ୟ, ସୁସିଦ୍ଧ, ଓ ଅରି—ଏହାକୁ କ୍ରମେ ଗଣନା କରିବା ଉଚିତ। ମନ୍ତ୍ରର ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷରେ ଏହା ଯୋଡ଼ିଲେ, ଏହା ଶତଗୁଣା ଫଳଦାୟକ ହୁଏ।

ସିଦ୍ଧାଦିଶ୍ଚାନ୍ତସିଦ୍ଧିଶ୍ଚ ତତ୍କ୍ଷଣାଦେଵ ସିଧ୍ଯତି । ସୁସୁଦ୍ଧାଦିଃ ସୁସିଦ୍ଧାନ୍ତଃ ସିଦ୍ଧଵତ୍ ପରିକଲ୍ପଯେତ୍ ।। ୩୨୫.

ସିଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ଓ ସିଦ୍ଧି ଶେଷ ଥିଲେ, ସେଇ ମହୁର୍ତ୍ତରେ ସଫଳତା ମିଳେ। ସୁସିଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ଓ ସୁସିଦ୍ଧ ଶେଷ ହେଲେ, ସିଦ୍ଧ ପରି ଭାବିବା ଉଚିତ।

ଅରିମାଦୌ ତଥାନ୍ତେ ଚ ଦୂରତଃ ପରିଵର୍ଜ୍ଜଯେତ୍ । ସିଦ୍ଧଃ ସୁସିଦ୍ଧଶ୍ଚୈକାର୍ଥେ ଅରିଃ ସାଧ୍ଯସ୍ତଥୈଵ ଚ ।। ୩୨୫.

ଅରି ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷରେ ଥିଲେ, ଏହାକୁ ଦୂରେ ରଖିବା ଉଚିତ। ସିଦ୍ଧ, ସୁସିଦ୍ଧ, ସାଧ୍ୟ ଏବଂ ଅରି ସମାନ ଅର୍ଥ ରଖେ।

ଆଦୌ ସିଦ୍ଧଃ ସ୍ଥିତୋ ମନ୍ତ୍ରେ ତଦନ୍ତେ ତଦ୍ଵଦେଵ ହି । ମଧ୍ଯେ ରିପୁସହସ୍ରାଣି ନ ଦୋଷାଯ ଭଵନ୍ତି ହି ।। ୩୨୫.

ମନ୍ତ୍ରର ଆରମ୍ଭରେ ସିଦ୍ଧ ଓ ଶେଷରେ ସିଦ୍ଧ ଥିଲେ, ମଧ୍ୟରେ ହଜାର ଶତ୍ରୁ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ କିଛି କ୍ଷତି ହୁଏନା।

ମାଯାପ୍ରସାଦପ୍ରଣଵେନାଂଶକଃ ଖ୍ଯାତମନ୍ତ୍ରକେ । ବ୍ରହ୍ମାଂଶକୋ ବ୍ର୍ହ୍ମଵିଦ୍ଯା ଵିଷ୍ଣ୍ଵଙ୍ଗୋ ଵୈଷ୍ଣଵଃ ସ୍ମୃତଃ ।। ୩୨୫.

ମାୟା, ପ୍ରସାଦ ଓ ପ୍ରଣବ ଅଂଶ ସହିତ ମନ୍ତ୍ର ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅଂଶ ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟା, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅଂଶ ବୈଷ୍ଣବ ଭାବରେ ଚିହ୍ନଟ।

ରୁଦ୍ରାଂଶକୋ ଭଵେଦ୍ଵୀର ଇନ୍ଦ୍ରାଂଶଶ୍ଚେଶ୍ଵରପ୍ରିଯଃ । ନାଗାଂଶୋ ନାଗସ୍ତବ୍ଧାକ୍ଷୋ ଯକ୍ଷାଂଶୋ ଭୂଷଣପ୍ରିଯଃ ।। ୩୨୫.

ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଅଂଶରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ପୁରୁଷ ଶୂର ହୁଏ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅଂଶରୁ ଯେଉଁମାନେ ଇଶ୍ୱରଙ୍କ ପ୍ରିୟ ହୁଅନ୍ତି, ନାଗଙ୍କ ଅଂଶରୁ ଯେଉଁମାନେ ଦୃଢ଼ ଦୃଷ୍ଟି ଥାଏ, ଏବଂ ଯକ୍ଷଙ୍କ ଅଂଶରୁ ଯେଉଁମାନେ ଭୂଷଣ ପ୍ରେମୀ ହୁଅନ୍ତି।

ଗନ୍ଧର୍ଵ୍ଵାଶୋଽତିଗୀତାଦି ଭୀମାଂଶୋ ରାକ୍ଷସାଂଶକଃ । ଦୈତ୍ଯାଂଶଃ ସ୍ଯାଦ୍ ଯୁଦ୍ଧକାର୍ଯ୍ଯୋ ମାନୀ ଵିଦ୍ଯାଧରାଂଶକଃ ।। ୩୨୫.

ଗନ୍ଧର୍ବଙ୍କ ଅଂଶରୁ ଯେଉଁମାନେ ଅତିରିକ୍ତ ଗୀତ ଓ ଏହାଦିରେ ଆସକ୍ତ, ଭୀମଙ୍କ ଅଂଶରୁ ଦାନବ ସ୍ୱଭାବ ଥିବା, ଦୈତ୍ୟଙ୍କ ଅଂଶରୁ ଯୁଦ୍ଧ ପ୍ରବୃତ୍ତି ଥିବା, ଏବଂ ଅଭିମାନୀ ପୁରୁଷ ବିଦ୍ୟାଧରଙ୍କ ଅଂଶରୁ ହୁଏ।

ପିଶାଚାଂଶୋ ମଲାକ୍ରାନ୍ତୋ ମନ୍ତ୍ରଂ ଦଦ୍ଯାନ୍ନିରୀକ୍ଷ୍ଯ ଚ । ମନ୍ତ୍ର ଏକାତ୍ ଫଡ଼ନ୍ତଃ ସ୍ଯାତ୍ ଵିଦ୍ଯାପଞ୍ଚାଶତାଵଧି ।। ୩୨୫.

ପିଶାଚଙ୍କ ଅଂଶରୁ ଯେଉଁମାନେ ମଳରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ, ସେ ମନ୍ତ୍ରକୁ ଭଲଭାବେ ଯାଞ୍ଚ କରି ଦେବା ଉଚିତ। 'ଫଟ୍' ଶବ୍ଦରେ ଶେଷ ହେଉଥିବା ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଅର୍ଥାତ୍ ପ୍ରଜ୍ଞାରେ ପଞ୍ଚାଶୀ ଅକ୍ଷର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଥାଏ।

ବାଲା ଵିଂଶାକ୍ଷରାନ୍ତା ଚ ରୁଦ୍ରା ଦ୍ଵାଵିଂଶଗାଯୁଧା । ତତ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵନ୍ତୁ ଯେ ମନ୍ତ୍ରା ଵୃଦ୍ଵା ଯାଵଚ୍ଛତତ୍ରଯଂ ।। ୩୨୫.

ବାଳା ମନ୍ତ୍ର ବିଶି ଅକ୍ଷରରେ ଶେଷ ହୁଏ, ରୁଦ୍ରା ଏକୋଇଶି ଅସ୍ତ୍ର ସହିତ ଥାଏ। ଏହାଠାରୁ ଉପରେ ଯେଉଁମାନେ ମନ୍ତ୍ର, ହେ ପ୍ରଜ୍ଞାନୀ, ସେମାନେ ଛଉଠିଆଠୁ ଛଉଠିଆଠି ଅକ୍ଷର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଛନ୍ତି।

ଅକାରାଦିହକାରାନ୍ତାଃ କ୍ରମାତ୍ ପକ୍ଷୌ ସିତାସିତୌ । ଅନୁସ୍ଵାରଵିସର୍ଗେଣ ଵିନା ଚୈଵ ସ୍ଵରା ଦଶ ।। ୩୨୫.

'ଅ' ରୁ 'ହ' ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅକ୍ଷରଗୁଡ଼ିକୁ କ୍ରମକ୍ରମେ ଦୁଇ ଦଳରେ ଭାଗ କରାଯାଇଛି—ଏକ ଧଳା, ଏକ କଳା। ଅନୁସ୍ୱାର ଓ ବିସର୍ଗ ବିନା, ଦଶଟି ସ୍ୱର ଅଛି।

ହ୍ରସ୍ଵାଃ ଶୁକ୍ଲା ଦୀର୍ଘାଃ ଶ୍ଯାମାଂସ୍ତିଥଯଃ ପ୍ରତିପନ୍ମୁଖାଃ । ଉଦିତେ ଶାନ୍ତିକାଦୀନି ଭ୍ରମିତେ ଵଶ୍ଯକାଦିକମ୍ ।। ୩୨୫.

ଛୋଟ ସ୍ୱରଗୁଡ଼ିକ ଧଳା, ଦୀର୍ଘ ସ୍ୱରଗୁଡ଼ିକ କଳା। ଚନ୍ଦ୍ରମା ତିଥିରେ ପ୍ରଥମ ଦିନରୁ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟରେ ଶାନ୍ତି ଓ ଏହାଦି କାର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର ଉଦୟରେ ବଶୀକରଣ ଓ ଏହାଦି କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଏ।

ଭ୍ରାମିତେ ସନ୍ଧଯୋ ଦ୍ଵେଷୋଚ୍ଚାଟନେ ସ୍ତମ୍ଭନେଽସ୍ତକମ୍ । ଇହାଵାହେ ଶାନ୍ତିକାଦ୍ଯଂ ପିଙ୍ଗଲେ କର୍ଷଣାଦିକମ୍ ।। ୩୨୫.

ଚନ୍ଦ୍ରମା ଚଳିତ ଅବସ୍ଥାରେ ସନ୍ଧି ସମୟ ଶତ୍ରୁତା, ଉଚ୍ଛାଟନ ଓ ସ୍ଥମ୍ଭନ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ। ଏଠାରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଅଚଳ ଥିଲେ ଶାନ୍ତି ଓ ଏହାଦି କାର୍ଯ୍ୟ, ପିଙ୍ଗଳ ଅବସ୍ଥାରେ କର୍ଷଣ ଓ ଏହାଦି କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଏ।

ମାରଣୋଚ୍ଚାଟନାଦୀନି ଵିଷୁଵେ ପଞ୍ଚଧା ପୃଥକ୍ । ଅଧରସ୍ଯ ଗୃହେ ପୃଥ୍ଵୀ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵେ ତେଜୋଽନ୍ତରା ଦ୍ରଵଃ ।। ୩୨୫.

ମାରଣ, ଉଚ୍ଛାଟନ ଓ ଏହାଦି କାର୍ଯ୍ୟ ବିଷୁବ ସମୟରେ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାରରେ ଅଲଗା ଭାବେ କରାଯାଏ। ତଳ ଭାଗରେ ପୃଥିବୀ, ଉପରେ ଅଗ୍ନି, ମଧ୍ୟରେ ତରଳ ଅଛି।