ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଜାତିଫଟ୍‌କଂ ହୃଦାଦୀନାଂ ପ୍ରାସାଦଂ ମନ୍ତ୍ରମାଵଦେ । ଈଶାନାଦ୍ରୁଦ୍ରସଂଖ୍ଯାତଂ ପ୍ରୋଦ୍ଧରେଚ୍ଚାଂଶୁରଞ୍ଚିତମ୍ ।। ୩୧୮.

ହୃଦୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପାଇଁ ଯାତିଫଟ୍, ପ୍ରାସାଦ ମନ୍ତ୍ର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ; ଈଶାନ ଓ ରୁଦ୍ର ଗଣନାରୁ ଏହାକୁ ଉତ୍ତୋଳନ କରିବା ଉଚିତ, ଅଂଶୁରେ ଶୋଭିତ ।

ଔଷଧାକ୍ରାନ୍ତଶିରସମୂହକସ୍ଯୋପରିସ୍ଥିତଂ । ଅର୍ଦ୍ଧଚନ୍ଦ୍ରୋର୍ଦ୍ଧନାଦଶ୍ଚ ଵିନ୍ଦୁଦ୍ଵିତଯମଧ୍ଯଗଂ ।। ୩୧୮.

ଔଷଧ ଦ୍ୱାରା ଆକ୍ରାନ୍ତ ଉହକର ଶିଖା ଉପରେ, ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ର ଉପରେ ଏବଂ ଦୁଇ ବିନ୍ଦୁର ମଧ୍ୟରେ ।

ତଦନ୍ତେ ଵିଶ୍ଵରୂପନ୍ତୁ କୃଟିଲନ୍ତୁ ତ୍ରିଧା ତତଃ । ଏଵଂ ପ୍ରାସାଦମନ୍ତ୍ରଶ୍ଚ ସର୍ଵ୍ଵକର୍ମ୍ମକରୋ ମନୁଃ ।। ୩୧୮.

ଏହାର ଶେଷରେ ବିଶ୍ୱରୂପ, ତା’ପରେ ତିନି ଭାଗରେ ତ୍ରିଶୂଳ; ଏଭଳି ପ୍ରାସାଦ ମନ୍ତ୍ର ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ମନ୍ତ୍ର ଅଟୁଟ ।

ଶିଖାବୀଜଂ ସମୁଦ୍‌ଧୃତ୍ଯ ଫଟ୍କାରାନ୍ତନ୍ତୁ ଚୈଵ ଫଟ୍ । ଅର୍ଦ୍ଧଚନ୍ଦ୍ରାସନଂ ଜ୍ଞେଯଂ କାମଦେଵଂ ସସର୍ପକମ୍ ।। ୩୧୮.

ଶିଖା ବୀଜକୁ ଉତ୍ତୋଳନ କରି, ଫଟ୍ ରେ ଶେଷ ଓ ପୁନି ଫଟ୍; ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ର ଆସନ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ, ସର୍ପ ସହିତ କାମଦେବ ।

ମହାପାଶୁପତାସ୍ତ୍ରନ୍ତୁ ସର୍ଵ୍ଵଦୁଷ୍ଟପ୍ରମର୍ଦ୍ଦନମ୍ । ପ୍ରାସାଦଃ ସକଲଃ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ନିଷ୍କଲଃ ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ଽଧୁନା ।। ୩୧୮.

ମହାପାଶୁପତ ଅସ୍ତ୍ର ସମସ୍ତ ଦୁଷ୍ଟକୁ ଦମନ କରେ; ସମସ୍ତ ଅଂଶ ସହିତ ପ୍ରାସାଦ ବର୍ଣ୍ଣିତ, ବର୍ତ୍ତମାନ ନିଷ୍କଳ ଉପସ୍ଥାପିତ ।

ଔଷଧଂ ଵିଶ୍ଵରୂପନ୍ତୁ ରୁଦ୍ରାଖ୍ଯଂ ସୂର୍ଯ୍ଯମଣ୍ଡଲମ୍ । ଚନ୍ଦ୍ରାର୍ଦ୍ଧଂ ନାଦସଂଯୋଗଂ ଵିସଂଜ୍ଞଂ କୁଟିଲନ୍ତତଃ ।। ୩୧୮.

ଔଷଧର ସମସ୍ତ ରୂପ ହେଉଛି ରୁଦ୍ର, ଏହା ସୂର୍ଯ୍ୟମଣ୍ଡଳ ଭାବେ ଅଛି; ଚନ୍ଦ୍ରର ଅର୍ଦ୍ଧାଂଶ, ଶବ୍ଦ ସହିତ ଏକତା, ନିରାକାର ଓ ବାଙ୍କା ଶେଷ ରୂପରେ ବିବେଚିତ।

ନିଷ୍କଲୋଭୁକ୍ତିମୁକ୍ତୌ ସ୍ଯାତ୍ପଞ୍ଚାଙ୍ଗୋଽଯଂ ସଦାଶିଵଃ । ଅଂଶୁମାନ୍ ଵିସ୍ଵରୁପଞ୍ଚ ଆଵୃତଂ ଶୂନ୍ଯରଞ୍ଜିତମ୍ ।। ୩୧୮.

ଏହି ପଞ୍ଚ ରୂପରେ ସଦାଶିବ ସଦା ଅଦ୍ୱିତୀୟତା, ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷରେ ବ୍ୟାପ୍ତ; ତିନି ତେଜସ୍ବୀ, ବିଶ୍ୱରୂପୀ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଢାକାଯାଇଛି, ଶୂନ୍ୟତାର ଛାୟା ରହିଛି।

ବ୍ରହ୍ମାଙ୍ଗରହିତଃ ଶୂନ୍ଯସ୍ତସ୍ଯ ମୂର୍ତ୍ତିରସସ୍ତରୁଃ । ଵିଘ୍ନନାଶାଯ ଭଵତି ପୂଜିତୋ ବାଲବାଲିସୈଃ ।। ୩୧୮.

ବ୍ରହ୍ମାଙ୍ଗ ବିହୀନ, ଶୂନ୍ୟ ଏହି ତାଙ୍କର ଆକୃତି ଗଛ ଭଳି ଟଣ୍ଡ ବିନା; ପୁଅ ଓ ଝିଅମାନେ ପୂଜିଲେ, ସେ ବିଘ୍ନ ଦୂର କରନ୍ତି।

ଅଂଶୁମାନ୍ ଵିଶ୍ଵରୂପାଖ୍ଯମୂହକସ୍ଯୋପରି ସ୍ଥିତମ୍ । କଲାଢ୍ଯଂ ସକଲସ୍ଯୈଵ ପୂଜାଙ୍ଗାଦି ଚ ସର୍ଵ୍ଵତଃ ।। ୩୧୮.

ତିନି ତେଜସ୍ବୀ, ବିଶ୍ୱରୂପୀ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଉପରେ ବିରାଜିତ; କଳାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପୂଜାର ଅଙ୍ଗ ରହିଛି।

ନରସିଂହଂ କୃତାନ୍ତସ୍ଥଂ ତେଜସ୍ଵିଗ୍ରାଣମୂର୍ଦ୍ଧଗମ୍ । ଅଂଶୁମାନୂହକାକ୍ରାନ୍ତମଧୋର୍ଦ୍ଧଂ ସ୍ଵସଲଙ୍‌ଘୃତମ୍ ।। ୩୧୮.

ନରସିଂହ, କାଳର ଶେଷରେ ବସିଥିବା, ତେଜସ୍ବୀ ନାସିକା ଓ ଉଚ୍ଚ ମୁଣ୍ଡର ସହିତ, ତିନି ତେଜସ୍ବୀ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଉପରେ ବିସ୍ତୃତ, ତଳ ଓ ଉପରେ ନିଜ ଚିହ୍ନରେ ଶୋଭିତ।

ଚନ୍ଦ୍ରାର୍ଦ୍ଧନାଦନାଦାନତଂ ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୁଵିଭୂଷିତମ୍ । ଉଦଧିଂ ନରସିଂହଞ୍ଚ ସୂର୍ଯ୍ଯମାତ୍ରାଵିଭେଦିତମ୍ ।। ୩୧୮.

ଚନ୍ଦ୍ରାର୍ଦ୍ଧ ଓ ନାଦ ସହିତ, ନାଦ ଦ୍ୱାରା ନମ୍ର, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଷ୍ଣୁ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ; ସମୁଦ୍ର ଓ ନରସିଂହ, ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ଅଲଗା ନୁହଁନ୍ତି।

ଯଦା କୃତଂ ତଦା ତସ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଯଙ୍ଗାନି ପୂର୍ଵ୍ଵଵତ୍ । ଓଜାଖ୍ଯମଂଶୁମଦ୍‌ଯୁକ୍ତଂ ପ୍ରଥମଂ ଵର୍ଣମୁଦ୍ଧରେତ୍ ।। ୩୧୮.

ଯେତେବେଳେ ଏହା ତିଆରି ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ତାହାର ବ୍ରହ୍ମାଙ୍ଗ ପୂର୍ବବତ୍ ରହିଥାଏ; ପ୍ରଥମ ଅକ୍ଷର ହେଉଛି ତେଜସ୍ବୀ, ଶକ୍ତି ସହିତ।

ଅଂଶୁମଚ୍ଚାଂଶୁନାକ୍ରାନ୍ତଂକ ଦ୍ଵିତୀଯଂ ଵର୍ଣନାଯକମ୍ । ଅଂଶୁମାନୀଶ୍ଚରନ୍ତଦ୍ଵତ୍ ତୃତୀଯଂ ମୁକ୍ତିଦାଯକମ୍ ।। ୩୧୮.

ଦ୍ୱିତୀୟ ମୁଖ୍ୟ ଅକ୍ଷର ହେଉଛି ତେଜସ୍ବୀ, କିରଣରେ ବ୍ୟାପ୍ତ; ତୃତୀୟ, ତେଜସ୍ବୀ ଭଗବାନଙ୍କ ପରି ଚଳିତ, ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ।

ଊହକଞ୍ଚାଂଶୁନାକ୍ରାନ୍ତଂ ଵରୁଣପ୍ରାଣତୈଜସମ୍ । ପଦ୍ମମିନ୍ଦୁସମାକ୍ରାନ୍ତଂ ନନ୍ଦୀଶମେକପାଦଧୃକ୍ ।। ୩୧୮.

ସୂକ୍ଷ୍ମ ଯାହା କିରଣରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ସେହି ଭାବେ ବରୁଣଙ୍କର ପ୍ରାଣ ଶକ୍ତି; ପଦ୍ମ ଯାହା ଚନ୍ଦ୍ରରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ନନ୍ଦୀଶ ଏକପଦ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି।

ଅଂଶୁମାନୁଦକପ୍ରାଣଃ ସପ୍ତମଂ ଵର୍ଣମୁଦ୍‌ଧୃତମ୍ । ଅସ୍ଯାର୍ଦ୍ଧଂ ତୃତୀଯଞ୍ଚୈଵ ପଞ୍ଚମଂ ସପ୍ତମଂ ତଥା ।। ୩୧୮.

ତେଜସ୍ବୀ ଯିଏ ଜଳର ପ୍ରାଣ ରେ ଅଛନ୍ତି, ସେ ସପ୍ତମ ଅକ୍ଷର ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ; ତାହାର ଅର୍ଦ୍ଧ, ତୃତୀୟ, ପଞ୍ଚମ ଓ ସପ୍ତମ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି।

ପ୍ରଥମଞ୍ଚାନ୍ତତୋ ଯୋଜ୍ଯଂ କ୍ଷପଣଂ ଦଶଵୀଜକମ୍ । ଅସ୍ଯାର୍ଦ୍ଧଂତୃତୀଯଞ୍ଚୈଵ ପଞ୍ଚୈମଂ ସପ୍ତମଂ ତଥା ।। ୩୧୮.

ପ୍ରଥମ ଓ ଶେଷକୁ ଯୋଡ଼ିବା ଉଚିତ, ବିନାଶକ, ଦଶ ବୀଜ ଅଛି; ଏହାର ଅର୍ଦ୍ଧ, ତୃତୀୟ, ପଞ୍ଚମ ଓ ସପ୍ତମ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି।

ସଦ୍ଯୋଜାତନ୍ତୁ ନଵମଂ ଦ୍ଵିତୀଯାଦ୍‌ଧୃଦଯାଦିକମ୍ । ଦଶାର୍ଣପ୍ରଣଵଂ ଯତ୍ତୁ ଫଡନ୍ତଞ୍ଚାସ୍ତ୍ରମୁଦ୍ଧରେତ୍ ।। ୩୧୮.

ସଦ୍ୟୋଜାତ ହେଉଛି ନବମ, ଦ୍ୱିତୀୟରୁ ହୃଦୟ ଆଦି ହୁଏ; ଦଶ ଅଂଶର ପ୍ରଣବ ଓ ଶେଷରେ 'ଫଟ୍' ଅସ୍ତ୍ର ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ।

ନମସ୍କାରଯୁତାନ୍ଯତ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଙ୍ଗାନି ତୁ ନାନ୍ଯଥା । ଦ୍ଵିତୀଯାଦଷ୍ଟମଂ ଯାଵଦଷ୍ଟୌ ଵିଦ୍ଯେଶ୍ଵରା ମତାଃ ।। ୩୧୮.

ଏଠାରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍ଗ ସଦା ନମସ୍କାର ସହିତ ଥାଏ, ଅନ୍ୟଥା ନୁହଁଁ; ଦ୍ୱିତୀୟରୁ ଅଷ୍ଟମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଏଠି ଆଠ ଜଣ ବିଦ୍ୟେଶ୍ୱର ଭାବିତ।

ଅନନ୍ତେଶଶ୍ଚ ସୂକ୍ଷମଶ୍ଚ ତୃତୀଯଶ୍ଚ ଶିଵୋତ୍ତମଃ । ଏକମୂର୍ତ୍ତ୍ଯେକରୂପସ୍ତୁ ତ୍ରିମୂର୍ତ୍ତିରପସ୍ତଥା ।। ୩୧୮.

ଅନନ୍ତେଶ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ତୃତୀୟ ହେଉଛନ୍ତି ଶିବୋତ୍ତମ; ଏକ ଦେହୀ, ଏକ ରୂପୀ, ତିନି ମୂର୍ତ୍ତି ଓ ଜଳପତି ଭଳି।

ଶ୍ରୀକଣ୍ଠଶ୍ଚ ଶିଖଣ୍ଡୀ ଚ ଅଷ୍ଟୌ ଵଦ୍ଯେଶ୍ଵରାଃ ସ୍ମୃତାଃ । ଶିଖିଣ୍ଡିନୋଽପ୍ଯନନ୍ତାନ୍ତଂ ମନ୍ତ୍ରାନ୍ତଂ ମୂର୍ତ୍ତିରୀରୀତା ।। ୩୧୮.

ଶ୍ରୀକଣ୍ଠ ଓ ଶିଖଣ୍ଡୀ—ଏଠି ଆଠ ଜଣ ବିଦ୍ୟେଶ୍ୱର ଭାବିତ; ଶିଖିଣ୍ଡୀମାନେ ମଧ୍ୟ, ଅନନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ମନ୍ତ୍ରର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୂର୍ତ୍ତି ଭାବେ କୁହାଯାଇଛନ୍ତି।

ଈଶ୍ଵର ଉଵାଚ ଵାଗୀଶ୍ଵରୀପୂଜନଞ୍ଚ ପ୍ରଵଦାମି ସମଣ୍ଡଲମ୍ । ଊହକଂ କାଲସଂଯୁକ୍ତଂ ମନୁଂ ଵର୍ଣସମାଯୁତମ୍।। ୩୧୯.

ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—ମୁଁ ବାଗୀଶ୍ୱରୀଙ୍କ ପୂଜା ଓ ମଣ୍ଡଳ ବିଷୟରେ କହିବି; ସୂକ୍ଷ୍ମ ମନ୍ତ୍ର, କାଳ ସହିତ ଏକତା, ଅକ୍ଷର ଯୁକ୍ତ।

ନିଷାଦ ଈଶ୍ଵରଂ କାର୍ଯ୍ଯଂ ମନୁନା ଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯଵତ୍ । ଅକ୍ଷରନ୍ନ ହିଦେଯଂ ସ୍ଯାତ୍ ଧ୍ଯାଯେତ୍ କୁନ୍ଦେନ୍ଦୁସନ୍ନିଭାଂ ।। ୩୧୯.

ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ପୂଜିବା ଉଚିତ; ଅକ୍ଷର ଲୁଚାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହଁଁ; ତାଙ୍କୁ କୁନ୍ଦ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।

ପଞ୍ଚାଶଦ୍ଵର୍ଣମାଲାନ୍ତୁ ମୁକ୍ତାସ୍ରଗ୍ଦାମଭୂଷିତାମ୍ । ଵରଦାଭଯାକ୍ଷସୂତ୍ରପୁସ୍ତକାଢ୍ଯାଂ ତ୍ରିଲୋଚନାଂ ।। ୩୧୯.

ପଞ୍ଚାଶଟି ଅକ୍ଷରର ମାଳା, ମୁକ୍ତାର ହାର ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ; ଵର ଓ ଅଭୟ ମୁଦ୍ରା, ଅକ୍ଷସୂତ୍ର ଓ ପୁସ୍ତକ ଧାରଣ କରିଥିବା, ତିନି ଚକ୍ଷୁ ଥିବା।

ଲକ୍ଷଂ ଜପେନ୍ମସ୍ତକାନ୍ତଂ ସ୍କନ୍ଧାନ୍ତଂ ଵର୍ଣମାଲିକାଂ । ଅକାରାଦିକ୍ଷକାରାନ୍ତାଂ ଵିଶନ୍ତୀଂ ମାନଵତ୍ ସ୍ମରେତ୍ ।। ୩୧୯.

ଏକ ଲକ୍ଷ ବାର ପଠିବା ଉଚିତ, ମସ୍ତକର ଆରମ୍ଭରୁ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣମାଳାକୁ ମଣିଷ ଆକୃତିରେ 'ଅ' ରୁ 'କ୍ଷ' ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରବେଶ କରୁଥିବା ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ।

କୁର୍ଯ୍ଯାଦ୍ ଗୁରୁଶ୍ଚ ଦୀକ୍ଷାର୍ଥଂ ମନ୍ତ୍ରଗ୍ରାହେ ତୁ ମଣ୍ଡଲମ୍ । ସୂର୍ଯ୍ଯାଗ୍ରମିନ୍ଦୁଭକ୍ତନ୍ତୁ ଭାଗାଭ୍ଯାଂ କମଲଂ ହିତଂ ।। ୩୧୯.

ଦୀକ୍ଷା ପାଇଁ ଗୁରୁ ମନ୍ତ୍ର ଗ୍ରହଣ ପାଇଁ ଏକ ମଣ୍ଡଳ ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ପାଇଁ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ଏକ କମଳ ଉପଯୁକ୍ତ।

ଵୀଥିକା ପଦିକା କାର୍ଯ୍ଯା ପଦ୍ମାନ୍ଯଷ୍ଟୌ ଚତୁଷ୍ପଦେ । ଵୀଥିକା ପଦିକା ଵାହ୍ଯେ ଦ୍ଵାରାଣି ଦ୍ଵିପଦାନି ତୁ ।। ୩୧୯.

ପଥ ଓ ସିଢ଼ି ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ, ଚାରି ପତ୍ର ବିଶିଷ୍ଟ ଏଠି ଆଠଟି କମଳ ରହିବ। ବାହାରେ ପଥ ଓ ସିଢ଼ି ଏବଂ ଦୁଇ ପତ୍ର ବିଶିଷ୍ଟ ଦ୍ୱାର ରହିବ।

ଉପଦ୍ଵାରାଣି ତଦ୍ଵଚ୍ଚ କୋଣଵାନ୍ଧଂ ଦ୍ଵିପଟ୍ଟିକମ୍ । ସିତାନି ନଵ ପଦ୍ମାନି କର୍ଣିକା କନକପ୍ରଭା ।। ୩୧୯.

ଏହିପରି ଉପଦ୍ୱାର ଓ କୋଣରେ ଦୁଇଟି ବାଣ୍ଡ ରହିବ। ନଉଟି ସାଦା କମଳ ଓ ମଧ୍ୟରେ ସୁନା ଭଳି ଦୀପ୍ତିମାନ କର୍ଣ୍ଣିକା ରହିବ।

କେଶରାଣି ଵିଚିତ୍ରାଣି କୋଣାତ୍ରକ୍ତେନ ପୂରଯେତ୍ । ଵ୍ଯୋମରେଖାନ୍ତରଂ କୃଷ୍ଣଂ ଦ୍ଵାରାଣୀନ୍ଦ୍ରେଭମାନତଃ ।। ୩୧୯.

କମଳର ରେସା ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରୂପରେ ହେବା ଉଚିତ, କୋଣଗୁଡ଼ିକୁ ଲାଲ୍ ରଙ୍ଗରେ ପୂରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଆକାଶ ରେଖା ମଧ୍ୟରେ କଳା ରହିବ, ଦ୍ୱାରଗୁଡ଼ିକ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ହାତୀ ଭଳି ଦେଖାଯିବ।

ମଧ୍ଯେ ସରସ୍ଵତୀଂ ପଦ୍ମେଵାଗୀଶୀ ପୂର୍ଵ୍ଵପଦ୍ମକେ । ହୃତ୍ଲେଖା ଚିତ୍ରଵାଗୀଶୀ ଗାଯତ୍ରୀ ଵିଶ୍ଵରୁପଯା ।। ୩୧୯.

ମଧ୍ୟରେ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ, ପୂର୍ବ କମଳରେ ବାଣୀ ଦେବୀ ଭାବେ। ହୃଦୟ ରେଖାରେ ଚିତ୍ର ବାଣୀ ଦେବୀ ଓ ବିଶ୍ୱରୂପା ଗାୟତ୍ରୀ ରହିବେ।