ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଏକନେତ୍ରୋ ଦ୍ଵିନେତ୍ରଶ୍ଚ ତ୍ରିଶିଖୋ ଦୀର୍ଘବାହୁକଃ । ଏକପାଦର୍ଦ୍ଧଚନ୍ଦ୍ରଶ୍ଚ ଵଲପୋ ଯୋଗିନୀପ୍ରିଯଃ ।। ୩୧୭.

ଏକ ଚକ୍ଷୁ, ଦୁଇ ଚକ୍ଷୁ, ତିନି ଶିଖା, ଦୀର୍ଘ ବାହୁ, ଏକ ପାଦ, ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ର, ବଳପ ଓ ଯୋଗିନୀଙ୍କ ପ୍ରିୟ—

ଶକ୍ତୀଶ୍ଵରୋ ମହାଗ୍ରନ୍ଧିସ୍ତର୍ପକଃ ସ୍ଥାଣୁଦନ୍ତୁରୌ । ନିଧୀରୋ ନନ୍ଦୀ ପଦ୍ମଶ୍ଚ ତଥାନ୍ଯଃ ଶାକିନୀପ୍ରିଯଃ ।। ୩୧୭.

ଶକ୍ତିଙ୍କ ନାଥ, ମହାଗ୍ରନ୍ଥି, ତର୍ପକ, ସ୍ଥାଣୁ, ଦନ୍ତୁର, ନିଧିର, ନନ୍ଦୀ, ପଦ୍ମ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଶାକିନୀଙ୍କ ପ୍ରିୟ ।

ମୁଖଵିମ୍ଵୋ ଭୀଷଣଶ୍ଚ କୃତାନ୍ତଃ ପ୍ରାଣସଂଜ୍ଞକଃ । ତେଜସ୍ଵୀ ଶକ୍ର ଉଦଧିଃ ଶ୍ରୀକଣ୍ଠଃ ସିଂହ ଏଵ ଚ ।। ୩୧୭.

ମୁଖ ଉଦ୍ଭାସିତ, ଭୟଙ୍କର, କୃତାନ୍ତ, ପ୍ରାଣ ନାମକ, ତେଜସ୍ୱୀ, ଶକ୍ର, ସମୁଦ୍ର, ଶ୍ରୀକଣ୍ଠ ଓ ସିଂହ ମଧ୍ୟ ।

ଶଶଙ୍ଗୋ ଵିଶ୍ଵରୂପଶ୍ଚ କ୍ଷଶ୍ଚ ସ୍ଯାନ୍ନରସିହକଃ । ସୁର୍ଯ୍ଯମାତ୍ରାସମାକ୍ରାନ୍ତଂ ଵିଶ୍ଵରୂପନ୍ତୁ କାରଯେତ୍ ।। ୩୧୮.

ଚନ୍ଦ୍ର ଚିହ୍ନିତ, ସମସ୍ତ ରୂପର ଧାରୀ, ‘କ୍ଷ’ ଓ ନରସିଂହ; ସୂର୍ଯ୍ୟର ମାପରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, ବିଶ୍ୱରୂପ ସୃଷ୍ଟି କରିବା ଉଚିତ ।

ଅଂଶୁମତ୍ସଂଯୁତଂ କୃତ୍ଵା ଶଶିଵୀଜଂ ଵିନାଯୁତମ୍ । ଈଶାନମୋଜସାକ୍ରାନ୍ତଂ ପ୍ରଥମନ୍ତୁ ସମୁଦ୍ଧରେତ୍ ।। ୩୧୮.

ଅଂଶୁମାନ ସହିତ ଯୋଗ କରି, ଶଶି ବୀଜ ବିନା, ଈଶାନଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, ପ୍ରଥମେ ଏହାକୁ ଉତ୍ତୋଳନ କରିବା ଉଚିତ ।

. ତୃତୀଯଂ ପୁରୁଷଂ ଵିଦ୍ଧି ଦକ୍ଷିଣଂ ପଞ୍ଚମଂ ତଥା । ସପ୍ତମଂ ଵାମଦେଵନ୍ତୁ ସଦ୍ଯୋଜାତନ୍ତତଃ ପରଂ ।। ୩୧୮.

ତୃତୀୟକୁ ପୁରୁଷ ଭାବେ ଓ ପଞ୍ଚମକୁ ଦକ୍ଷିଣ ଭାବେ ଜାଣ; ସପ୍ତମକୁ ବାମଦେବ ଭାବେ ଓ ତା’ପରେ ସଦ୍ୟୋଜାତ ଭାବେ ଜାଣ ।

ରସଯୁକ୍ତନ୍ତୁ ନଵମଂ ବ୍ରହ୍ମପଞ୍ଚକମୀରିତମ୍ । ଓଂକାରାଦ୍ଯାଶ୍ଚତୁର୍ଥ୍ଯନ୍ତା ନମୋନ୍ତାଃ ସର୍ଵ୍ଵମନ୍ତ୍ରକାଃ ।। ୩୧୮.

ନବମ, ରସ ସହିତ ଯୁକ୍ତ, ବ୍ରହ୍ମପଞ୍ଚକ ଭାବେ ପରିଚିତ; ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ର ଓଁ ରେ ଆରମ୍ଭ ଓ ‘ନମଃ’ ରେ ଶେଷ, ଚତୁର୍ଥ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ।

ସଦ୍ଯୋଦେଵା ଦ୍ଵିତୀଯନ୍ତୁ ହୃଦଯଞ୍ଚାଙ୍ଗସଂଯୁତମ୍ । ଚତୁର୍ଥନ୍ତୁ ଶିରୋ ଵିଦ୍ଧି ଈଶ୍ଵରନ୍ନାମନାମତଃ ।। ୩୧୮.

ଦ୍ୱିତୀୟଟି ସଦ୍ୟୋଦେବ, ହୃଦୟ ଓ ଅଙ୍ଗ ସହିତ ଯୁକ୍ତ; ଚତୁର୍ଥଟି ହେଉଛି ମୁଣ୍ଡ, ଏହାକୁ ଈଶ୍ୱର ନାମରେ ଜାଣ ।

ଊହକନ୍ତୁ ଶିଖା ଜ୍ଞେଯା ଵିଶ୍ଵରୂପସମନ୍ଵିତା । ତନ୍ମନ୍ତ୍ରମଷ୍ଟମଂ ଖ୍ଯାତଂ ନେତ୍ରନ୍ତୁ ଦଶମଂ ମତମ୍ ।। ୩୧୮.

ଊହକକୁ ଶିଖା ଭାବେ ଜାଣିବା ଉଚିତ, ଯାହା ବିଶ୍ୱରୂପ ସହିତ ଯୁକ୍ତ; ସେହି ମନ୍ତ୍ର ଅଷ୍ଟମ ଭାବେ ପରିଚିତ, ଦଶମଟି ହେଉଛି ନୟନ ।

ଅସ୍ତ୍ରଂ ଶଶୀ ସମାଖ୍ଯାତଂ ଶିଵସଂଜ୍ଞଂ ଶିଖିଧ୍ଵଜଃ । ନମଃ ସ୍ଵାହା ତଥା ଵୌଷଟ୍ ହ୍ରଁ ଚ ଫଟ୍‌କକ୍ରମେଣ ତୁ ।। ୩୧୮.

ଅସ୍ତ୍ରକୁ ଶଶୀ ଭାବେ ଓ ଶିବଙ୍କୁ ଶିଖିଧ୍ୱଜ ଭାବେ କୁହାଯାଏ; ‘ନମଃ’, ‘ସ୍ୱାହା’, ‘ଭୌଷଟ୍’, ‘ହ୍ରଂ’ ଓ ‘ଫଟ୍’ କ୍ରମରେ ।

ଜାତିଫଟ୍‌କଂ ହୃଦାଦୀନାଂ ପ୍ରାସାଦଂ ମନ୍ତ୍ରମାଵଦେ । ଈଶାନାଦ୍ରୁଦ୍ରସଂଖ୍ଯାତଂ ପ୍ରୋଦ୍ଧରେଚ୍ଚାଂଶୁରଞ୍ଚିତମ୍ ।। ୩୧୮.

ହୃଦୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପାଇଁ ଯାତିଫଟ୍, ପ୍ରାସାଦ ମନ୍ତ୍ର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ; ଈଶାନ ଓ ରୁଦ୍ର ଗଣନାରୁ ଏହାକୁ ଉତ୍ତୋଳନ କରିବା ଉଚିତ, ଅଂଶୁରେ ଶୋଭିତ ।

ଔଷଧାକ୍ରାନ୍ତଶିରସମୂହକସ୍ଯୋପରିସ୍ଥିତଂ । ଅର୍ଦ୍ଧଚନ୍ଦ୍ରୋର୍ଦ୍ଧନାଦଶ୍ଚ ଵିନ୍ଦୁଦ୍ଵିତଯମଧ୍ଯଗଂ ।। ୩୧୮.

ଔଷଧ ଦ୍ୱାରା ଆକ୍ରାନ୍ତ ଉହକର ଶିଖା ଉପରେ, ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ର ଉପରେ ଏବଂ ଦୁଇ ବିନ୍ଦୁର ମଧ୍ୟରେ ।

ତଦନ୍ତେ ଵିଶ୍ଵରୂପନ୍ତୁ କୃଟିଲନ୍ତୁ ତ୍ରିଧା ତତଃ । ଏଵଂ ପ୍ରାସାଦମନ୍ତ୍ରଶ୍ଚ ସର୍ଵ୍ଵକର୍ମ୍ମକରୋ ମନୁଃ ।। ୩୧୮.

ଏହାର ଶେଷରେ ବିଶ୍ୱରୂପ, ତା’ପରେ ତିନି ଭାଗରେ ତ୍ରିଶୂଳ; ଏଭଳି ପ୍ରାସାଦ ମନ୍ତ୍ର ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ମନ୍ତ୍ର ଅଟୁଟ ।

ଶିଖାବୀଜଂ ସମୁଦ୍‌ଧୃତ୍ଯ ଫଟ୍କାରାନ୍ତନ୍ତୁ ଚୈଵ ଫଟ୍ । ଅର୍ଦ୍ଧଚନ୍ଦ୍ରାସନଂ ଜ୍ଞେଯଂ କାମଦେଵଂ ସସର୍ପକମ୍ ।। ୩୧୮.

ଶିଖା ବୀଜକୁ ଉତ୍ତୋଳନ କରି, ଫଟ୍ ରେ ଶେଷ ଓ ପୁନି ଫଟ୍; ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ର ଆସନ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ, ସର୍ପ ସହିତ କାମଦେବ ।

ମହାପାଶୁପତାସ୍ତ୍ରନ୍ତୁ ସର୍ଵ୍ଵଦୁଷ୍ଟପ୍ରମର୍ଦ୍ଦନମ୍ । ପ୍ରାସାଦଃ ସକଲଃ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ନିଷ୍କଲଃ ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ଽଧୁନା ।। ୩୧୮.

ମହାପାଶୁପତ ଅସ୍ତ୍ର ସମସ୍ତ ଦୁଷ୍ଟକୁ ଦମନ କରେ; ସମସ୍ତ ଅଂଶ ସହିତ ପ୍ରାସାଦ ବର୍ଣ୍ଣିତ, ବର୍ତ୍ତମାନ ନିଷ୍କଳ ଉପସ୍ଥାପିତ ।

ଔଷଧଂ ଵିଶ୍ଵରୂପନ୍ତୁ ରୁଦ୍ରାଖ୍ଯଂ ସୂର୍ଯ୍ଯମଣ୍ଡଲମ୍ । ଚନ୍ଦ୍ରାର୍ଦ୍ଧଂ ନାଦସଂଯୋଗଂ ଵିସଂଜ୍ଞଂ କୁଟିଲନ୍ତତଃ ।। ୩୧୮.

ଔଷଧର ସମସ୍ତ ରୂପ ହେଉଛି ରୁଦ୍ର, ଏହା ସୂର୍ଯ୍ୟମଣ୍ଡଳ ଭାବେ ଅଛି; ଚନ୍ଦ୍ରର ଅର୍ଦ୍ଧାଂଶ, ଶବ୍ଦ ସହିତ ଏକତା, ନିରାକାର ଓ ବାଙ୍କା ଶେଷ ରୂପରେ ବିବେଚିତ।

ନିଷ୍କଲୋଭୁକ୍ତିମୁକ୍ତୌ ସ୍ଯାତ୍ପଞ୍ଚାଙ୍ଗୋଽଯଂ ସଦାଶିଵଃ । ଅଂଶୁମାନ୍ ଵିସ୍ଵରୁପଞ୍ଚ ଆଵୃତଂ ଶୂନ୍ଯରଞ୍ଜିତମ୍ ।। ୩୧୮.

ଏହି ପଞ୍ଚ ରୂପରେ ସଦାଶିବ ସଦା ଅଦ୍ୱିତୀୟତା, ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷରେ ବ୍ୟାପ୍ତ; ତିନି ତେଜସ୍ବୀ, ବିଶ୍ୱରୂପୀ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଢାକାଯାଇଛି, ଶୂନ୍ୟତାର ଛାୟା ରହିଛି।

ବ୍ରହ୍ମାଙ୍ଗରହିତଃ ଶୂନ୍ଯସ୍ତସ୍ଯ ମୂର୍ତ୍ତିରସସ୍ତରୁଃ । ଵିଘ୍ନନାଶାଯ ଭଵତି ପୂଜିତୋ ବାଲବାଲିସୈଃ ।। ୩୧୮.

ବ୍ରହ୍ମାଙ୍ଗ ବିହୀନ, ଶୂନ୍ୟ ଏହି ତାଙ୍କର ଆକୃତି ଗଛ ଭଳି ଟଣ୍ଡ ବିନା; ପୁଅ ଓ ଝିଅମାନେ ପୂଜିଲେ, ସେ ବିଘ୍ନ ଦୂର କରନ୍ତି।

ଅଂଶୁମାନ୍ ଵିଶ୍ଵରୂପାଖ୍ଯମୂହକସ୍ଯୋପରି ସ୍ଥିତମ୍ । କଲାଢ୍ଯଂ ସକଲସ୍ଯୈଵ ପୂଜାଙ୍ଗାଦି ଚ ସର୍ଵ୍ଵତଃ ।। ୩୧୮.

ତିନି ତେଜସ୍ବୀ, ବିଶ୍ୱରୂପୀ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଉପରେ ବିରାଜିତ; କଳାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପୂଜାର ଅଙ୍ଗ ରହିଛି।

ନରସିଂହଂ କୃତାନ୍ତସ୍ଥଂ ତେଜସ୍ଵିଗ୍ରାଣମୂର୍ଦ୍ଧଗମ୍ । ଅଂଶୁମାନୂହକାକ୍ରାନ୍ତମଧୋର୍ଦ୍ଧଂ ସ୍ଵସଲଙ୍‌ଘୃତମ୍ ।। ୩୧୮.

ନରସିଂହ, କାଳର ଶେଷରେ ବସିଥିବା, ତେଜସ୍ବୀ ନାସିକା ଓ ଉଚ୍ଚ ମୁଣ୍ଡର ସହିତ, ତିନି ତେଜସ୍ବୀ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଉପରେ ବିସ୍ତୃତ, ତଳ ଓ ଉପରେ ନିଜ ଚିହ୍ନରେ ଶୋଭିତ।

ଚନ୍ଦ୍ରାର୍ଦ୍ଧନାଦନାଦାନତଂ ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୁଵିଭୂଷିତମ୍ । ଉଦଧିଂ ନରସିଂହଞ୍ଚ ସୂର୍ଯ୍ଯମାତ୍ରାଵିଭେଦିତମ୍ ।। ୩୧୮.

ଚନ୍ଦ୍ରାର୍ଦ୍ଧ ଓ ନାଦ ସହିତ, ନାଦ ଦ୍ୱାରା ନମ୍ର, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଷ୍ଣୁ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ; ସମୁଦ୍ର ଓ ନରସିଂହ, ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ଅଲଗା ନୁହଁନ୍ତି।

ଯଦା କୃତଂ ତଦା ତସ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଯଙ୍ଗାନି ପୂର୍ଵ୍ଵଵତ୍ । ଓଜାଖ୍ଯମଂଶୁମଦ୍‌ଯୁକ୍ତଂ ପ୍ରଥମଂ ଵର୍ଣମୁଦ୍ଧରେତ୍ ।। ୩୧୮.

ଯେତେବେଳେ ଏହା ତିଆରି ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ତାହାର ବ୍ରହ୍ମାଙ୍ଗ ପୂର୍ବବତ୍ ରହିଥାଏ; ପ୍ରଥମ ଅକ୍ଷର ହେଉଛି ତେଜସ୍ବୀ, ଶକ୍ତି ସହିତ।

ଅଂଶୁମଚ୍ଚାଂଶୁନାକ୍ରାନ୍ତଂକ ଦ୍ଵିତୀଯଂ ଵର୍ଣନାଯକମ୍ । ଅଂଶୁମାନୀଶ୍ଚରନ୍ତଦ୍ଵତ୍ ତୃତୀଯଂ ମୁକ୍ତିଦାଯକମ୍ ।। ୩୧୮.

ଦ୍ୱିତୀୟ ମୁଖ୍ୟ ଅକ୍ଷର ହେଉଛି ତେଜସ୍ବୀ, କିରଣରେ ବ୍ୟାପ୍ତ; ତୃତୀୟ, ତେଜସ୍ବୀ ଭଗବାନଙ୍କ ପରି ଚଳିତ, ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ।

ଊହକଞ୍ଚାଂଶୁନାକ୍ରାନ୍ତଂ ଵରୁଣପ୍ରାଣତୈଜସମ୍ । ପଦ୍ମମିନ୍ଦୁସମାକ୍ରାନ୍ତଂ ନନ୍ଦୀଶମେକପାଦଧୃକ୍ ।। ୩୧୮.

ସୂକ୍ଷ୍ମ ଯାହା କିରଣରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ସେହି ଭାବେ ବରୁଣଙ୍କର ପ୍ରାଣ ଶକ୍ତି; ପଦ୍ମ ଯାହା ଚନ୍ଦ୍ରରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ନନ୍ଦୀଶ ଏକପଦ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି।

ଅଂଶୁମାନୁଦକପ୍ରାଣଃ ସପ୍ତମଂ ଵର୍ଣମୁଦ୍‌ଧୃତମ୍ । ଅସ୍ଯାର୍ଦ୍ଧଂ ତୃତୀଯଞ୍ଚୈଵ ପଞ୍ଚମଂ ସପ୍ତମଂ ତଥା ।। ୩୧୮.

ତେଜସ୍ବୀ ଯିଏ ଜଳର ପ୍ରାଣ ରେ ଅଛନ୍ତି, ସେ ସପ୍ତମ ଅକ୍ଷର ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ; ତାହାର ଅର୍ଦ୍ଧ, ତୃତୀୟ, ପଞ୍ଚମ ଓ ସପ୍ତମ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି।

ପ୍ରଥମଞ୍ଚାନ୍ତତୋ ଯୋଜ୍ଯଂ କ୍ଷପଣଂ ଦଶଵୀଜକମ୍ । ଅସ୍ଯାର୍ଦ୍ଧଂତୃତୀଯଞ୍ଚୈଵ ପଞ୍ଚୈମଂ ସପ୍ତମଂ ତଥା ।। ୩୧୮.

ପ୍ରଥମ ଓ ଶେଷକୁ ଯୋଡ଼ିବା ଉଚିତ, ବିନାଶକ, ଦଶ ବୀଜ ଅଛି; ଏହାର ଅର୍ଦ୍ଧ, ତୃତୀୟ, ପଞ୍ଚମ ଓ ସପ୍ତମ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି।

ସଦ୍ଯୋଜାତନ୍ତୁ ନଵମଂ ଦ୍ଵିତୀଯାଦ୍‌ଧୃଦଯାଦିକମ୍ । ଦଶାର୍ଣପ୍ରଣଵଂ ଯତ୍ତୁ ଫଡନ୍ତଞ୍ଚାସ୍ତ୍ରମୁଦ୍ଧରେତ୍ ।। ୩୧୮.

ସଦ୍ୟୋଜାତ ହେଉଛି ନବମ, ଦ୍ୱିତୀୟରୁ ହୃଦୟ ଆଦି ହୁଏ; ଦଶ ଅଂଶର ପ୍ରଣବ ଓ ଶେଷରେ 'ଫଟ୍' ଅସ୍ତ୍ର ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ।

ନମସ୍କାରଯୁତାନ୍ଯତ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଙ୍ଗାନି ତୁ ନାନ୍ଯଥା । ଦ୍ଵିତୀଯାଦଷ୍ଟମଂ ଯାଵଦଷ୍ଟୌ ଵିଦ୍ଯେଶ୍ଵରା ମତାଃ ।। ୩୧୮.

ଏଠାରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍ଗ ସଦା ନମସ୍କାର ସହିତ ଥାଏ, ଅନ୍ୟଥା ନୁହଁଁ; ଦ୍ୱିତୀୟରୁ ଅଷ୍ଟମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଏଠି ଆଠ ଜଣ ବିଦ୍ୟେଶ୍ୱର ଭାବିତ।

ଅନନ୍ତେଶଶ୍ଚ ସୂକ୍ଷମଶ୍ଚ ତୃତୀଯଶ୍ଚ ଶିଵୋତ୍ତମଃ । ଏକମୂର୍ତ୍ତ୍ଯେକରୂପସ୍ତୁ ତ୍ରିମୂର୍ତ୍ତିରପସ୍ତଥା ।। ୩୧୮.

ଅନନ୍ତେଶ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ତୃତୀୟ ହେଉଛନ୍ତି ଶିବୋତ୍ତମ; ଏକ ଦେହୀ, ଏକ ରୂପୀ, ତିନି ମୂର୍ତ୍ତି ଓ ଜଳପତି ଭଳି।