ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଊଷ୍ମଣଶ୍ଚ ଦ୍ଵିତୀଯନ୍ତୁ ଅଧସ୍ତାଦ୍ଵିନିଯୋଜଯେତ୍ । ସ୍ଵରୈକାଦଶଭିନ୍ନନ୍ତୁ ଊଷ୍ମଣାନ୍ତଂ ସଵିନ୍ଦୁକମ୍ ।। ୩୧୦.

ଉଷ୍ମଣ ଶବ୍ଦର ଦ୍ୱିତୀୟଟି ତଳେ ରଖିବା ଉଚିତ; ଉଷ୍ମଣ ଶବ୍ଦ, ବିନ୍ଦୁ ସହିତ ଶେଷ, ଏକାଦଶ ସ୍ୱର ଦ୍ୱାରା ଭାଗ ହୋଇଛି।

ପଞ୍ଚସ୍ଵରସମାରୂଢଂ ଓଷ୍ଠସମ୍ପୁଟଯୋଗତଃ । ଦ୍ଵିତୀଯମକ୍ଷରଞ୍ଚାନ୍ଯଜ୍ଜିହ୍ଵାଗ୍ରେ ତାଲୁଯୋଗତଃ ।। ୩୧୦.

ପାଞ୍ଚ ସ୍ୱର ଉପରେ ଚଢ଼ି, ଓଠର ସଂଯୋଗରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଅକ୍ଷର ହୁଏ; ଆଉ ଗୋଟିଏ, ଜିଭର ଆଗ ଓ ତାଳୁର ଯୋଗରେ ହୁଏ।

ପ୍ରଥମଂ ପଞ୍ଚମେ ଯୋଜ୍ଯଂ ସ୍ଵରାର୍ଦ୍ଧେନୋଦ୍‌ଧୃତା ଇମେ । ଓଂକାରାଦ୍ଯା ନମୋନ୍ତାଶ୍ଚ ଜପେତ୍ ସ୍ଵାହାଗ୍ନିକାର୍ଯ୍ଯକେ ।। ୩୧୦.

ପ୍ରଥମଟି ପଞ୍ଚମ ସହିତ ଯୋଗ କରିବା ଉଚିତ, ଏହି ଅକ୍ଷରଗୁଡ଼ିକ ଅର୍ଧ ସ୍ୱର ସହିତ ଉଚ୍ଚାରିତ ହୁଏ; 'ଓଁ' ରୁ ଆରମ୍ଭ, 'ନମଃ' ରେ ଶେଷ, ଏହାକୁ ଅଗ୍ନି କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଜପ କରିବା ଉଚିତ।

ଓଂ ହ୍ରୀଁ ହ୍ରୂଁ ହ୍ରଃ ହୃଦଯଂ ହାଂ ହଶ୍ଚେତି ଶିରଃ । ହ୍ରୀଁ ଜ୍ଵଲ ଜ୍ଵଲ ଶିଖା ସ୍ଯାତ୍ କଵଚଂ ହନୁଦ୍ଵଯମ୍ । ହୀଁ ଶ୍ରୀଁ ଶୂନ୍ନେତ୍ରତ୍ରଯାଯ ଵିଦ୍ଯାନେତ୍ରଂ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତମ୍ କ୍ଷୌଁ ହଃ ଖୌଁ ହୂଁ ଫଡସ୍ତ୍ରାଯ ଗୁହ୍ଯାଙ୍ଗାନି ପୁରା ନ୍ଯସେତ୍ । ତ୍ଵରିତାଙ୍ଗାନି ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଵିଦ୍ଯାଙ୍ଗାନି ଶ୍ରୃଣୁଷ୍ଵ ମେ । ଆଦିଦ୍ଵିହୃଦଯଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ତ୍ରିଚତୁଃଶିର ଇଷ୍ଯତେ ।। ୩୧୦.

'ଓଁ ହ୍ରୀଂ ହ୍ରୂଂ ହ୍ରଃ', ହୃଦୟ; 'ହାଂ ହଃ', ମୁଣ୍ଡ; 'ହ୍ରୀଂ ଜ୍ୱଳ ଜ୍ୱଳ', ଶିଖା; କବଚ, ଦୁଇ ହନୁ; 'ହୀଂ ଶ୍ରୀଂ', ତିନି ଶୂନ୍ୟ ନୟନ ପାଇଁ, ମନ୍ତ୍ର ନୟନ ଘୋଷିତ; 'କ୍ଷଂ ହଃ ଖଂ ହୂଂ ଫଟ୍', ଗୁପ୍ତ ଅଙ୍ଗ ପାଇଁ ପୂର୍ବରୁ ରଖିବା ଉଚିତ; ଏବେ ଶୀଘ୍ର ଅଙ୍ଗ ବିଷୟରେ କହିବି, ମନ୍ତ୍ର ଅଙ୍ଗ ଶୁଣ; ଆରମ୍ଭରେ 'ହୃଦୟ' କୁହାଯାଏ, ତିନି କିମ୍ବା ଚାରିଟି 'ମୁଣ୍ଡ' ଭାବିତ।

ପଞ୍ଚଷଷ୍ଠଃ ଶିଖା ପ୍ରୋକ୍ତା କଵଚଂ ସପ୍ତମାଷ୍ଟମମ୍ । ତୋରକନ୍ତୁ ଭଵେନ୍ତେତ୍ରଂ ନଵାର୍ଦ୍ଧାକ୍ଷରଲକ୍ଷଣଂ ।। ୩୧୦.

ପଞ୍ଚଷଷ୍ଠିଟିକୁ 'ଶିଖା' କୁହାଯାଏ, ସପ୍ତମ ଓ ଅଷ୍ଟମଟି 'କବଚ'; 'ତୋରକ' ହେଉଛି ନୟନ, ନବ ଓ ଅର୍ଧ ଅକ୍ଷର ତାହାର ଚିହ୍ନ।

ତୋତଲେତି ସମାଖ୍ଯାତା ଵଜ୍ରତୁଣ୍ଡେ ତତୋ ଭଵେତ୍ । ଖ ଖ ହୂଁ ଦଶଵୀଜା ସ୍ଯାଦ୍ଵଜ୍ରତୁଣ୍ଡେକ୍ଷରଲକ୍ଷଣଂ ।। ୩୧୦.

'ଟୋଟଲ' ବୋଲି ବଜ୍ରତୁଣ୍ଡରେ କୁହାଯାଏ; 'ଖଖ ହୂଂ', ଦଶ ବୀଜ, ବଜ୍ରତୁଣ୍ଡ ଅକ୍ଷରର ଚିହ୍ନ।

ଖେଚରି ଜ୍ଵାଲିନୀଜ୍ଵାଲେ ଖଖେତି ଜ୍ଵାଲିନୀଦଶ । ଵର୍ଚ୍ଚେ ଶରଵିଭୀଷଣି ଖଖେତି ଚ ଶଵର୍ଯ୍ଯପି ।। ୩୧୦.

'ଖେଚରୀ', 'ଜ୍ୱାଲିନୀ' ଜ୍ୱାଳା, 'ଖଖ' ହେଉଛି ଜ୍ୱାଲିନୀର ଦଶଟି; 'ବର୍ଚ୍ଚେ' ରେ, ଭୟଙ୍କର 'ଶର', 'ଖଖ' ମଧ୍ୟ 'ଶବରୀ' ପାଇଁ।

ଛେ ଛେଦନି କରାଲିନି ଖଖେତି ଚ କରାଲ୍ଯପି । ଵକ୍ଷଃଶ୍ରଵଦ୍ରଵପ୍ଲଵନୀ ଖ ଖ ଦୂତୀପ୍ଲଵଂଖ୍ଯପି ।। ୩୧୦.

'ଛେ' କଟିବାର ପାଇଁ, 'କରାଳିନୀ'; 'ଖଖ' ମଧ୍ୟ 'କରାଳୀ' ପାଇଁ; ବକ୍ଷ, କାନ, ଗଳିବା ଓ ପ୍ଲବନରେ, 'ଖଖ' କୁ 'ଦୂତୀପ୍ଲବ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ସ୍ତ୍ରୀବାଲକାରେ ଧୁନନି ଶାସ୍ତ୍ରୀ ଵସନଵେଗିକା । କ୍ଷେ ପକ୍ଷେ କପିଲେ ହସ ହସ କପିଲା ନାମ ଦୂତିକା ।। ୩୧୦.

ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ଶିଶୁ ରୂପରେ 'ଧୁନ' ମନ୍ତ୍ର; ଶାସ୍ତ୍ରୀ 'ବସନବେଗିକା'; 'କ୍ଷେ', 'ପକ୍ଷେ', 'କପିଳା', 'ହସ ହସ', 'କପିଳା' ନାମ ଦୂତିକା।

ହ୍ରୂଁ ତେଜୋଵତି ରୌଦ୍ରୀ ଚ ମାତଙ୍ଗରୌଦ୍ରିଦୂତିକା । ପୁଟେ ପୁଟେ ଖ ଖ ଖଡ୍ଗେ ଫଟ୍ ବ୍ରହ୍ମକଦୂତିକା ।। ୩୧୦.

'ହ୍ରୂଂ', ତେଜସ୍ୱିନୀ ରୌଦ୍ରୀ ପାଇଁ, ମାତଙ୍ଗ ରୌଦ୍ରୀ ଦୂତିକା; ପ୍ରତ୍ୟେକ ପୁଟରେ, 'ଖଖ ଖଡ଼୍ଗ ଫଟ୍', ବ୍ରହ୍ମକା ଦୂତିକା।

ଵୈତାଲିନି ଦଶାର୍ଣାଃ ସ୍ଯୁସ୍ତ୍ଯଜାନ୍ଯହିପଲାଲଵତ୍ । ହୃଦାଦିକନ୍ଯାସାଦୌ ସ୍ଯାନ୍ ମଧ୍ଯେ ନେତ୍ରେ ନ୍ଯସେତ୍ସୁଧୀଃ ।। ୩୧୦.

'ବୈତାଳିନୀ', ଦଶ ହସ୍ତିନୀ, ଜିଭ ଓ ତାଳୁ ପରି ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ; ହୃଦୟ ଆଦି ନ୍ୟାସର ଆରମ୍ଭରେ, ମଧ୍ୟରେ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ନୟନରେ ନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ।

ପାଦାଦାରଭ୍ଯ ମୂର୍ଦ୍ଧାନ୍ତଂ ଶିର ଆରଭ୍ଯ ପାଦଯୋଃ । ଅଙ୍ଘ୍ନିଜାନୂରୁଗୁହ୍ଯେ ଚ ନାଭିହୃତ୍‌କଣ୍ଠଦେଶତଃ ।। ୩୧୦.

ପାଦ ଠାରୁ ମୁଣ୍ଡ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆରମ୍ଭ, ମୁଣ୍ଡ ଠାରୁ ପାଦ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ; ଗୋଡ଼, ହାଟୁ, ଉରୁ, ଗୁହ୍ୟ, ନାଭି, ହୃଦୟ, କଣ୍ଠ ଦେଶରେ।

ଵଜ୍ରମଣ୍ଡଲମୂର୍ଦ୍ଧେ ଚ ଅଧୋଦ୍‌ର୍ଧ୍ଵେ ଚାଦିଵୀଜତଃ । ସୋମରୂପଂ ତତୋ ଗାଵଂ ଧାରାମୃତସୁଵର୍ଷିଣମ୍ ।। ୩୧୦.

ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ବଜ୍ରମଣ୍ଡଳ, ତଳ ଓ ଉପରେ, ଆଦି ବୀଜରୁ; ପରେ ଚନ୍ଦ୍ର ରୂପ, ଗାଈ, ଅମୃତ ଓ ସୁନା ଝରିବା ଧାରା।

ଵିଶନ୍ତଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ଧ୍ରେଣ ସାଧକସ୍ତୁ ଵିଚିନ୍ତଯେତ୍ । ମୂର୍ଦ୍ଧାସ୍ଯକଣ୍ଠହୃନ୍ନାଭୌ ଗୁହ୍ଯେରୁଜାନୁପାଦଯୋଃ ।। ୩୧୦.

ସାଧକ ନିଜ ଧ୍ୟାନକୁ ବ୍ରହ୍ମରନ୍ଧ୍ର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରବେଶ କରିବାକୁ ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ୍। ଏହି ଧ୍ୟାନରେ ମୁଣ୍ଡ, ମୁହଁ, କଣ୍ଠ, ହୃଦୟ, ନାଭି, ଗୁପ୍ତଅଂଶ, ଗୁଡ଼ା ଓ ପାଦ ଉପରେ ମନ ଦେବା ଦରକାର।

ଆଦିଵୀଜଂ ନ୍ଯସେନ୍ମନ୍ତ୍ରୀ ତର୍ଜ୍ଜନ୍ଯାଦି ପୁନଃ ପୁନଃ । ଊଦ୍‌ର୍ଧ୍ଵଂ ସୋମମଧଃ ପଦ୍ମ ଶରୀରଂ ଵୀଜଵିଗ୍ରହଂ ।। ୩୧୦.

ମନ୍ତ୍ରୀ ଆଙ୍ଗୁଠିର ଆରମ୍ଭରୁ ମୂଳ ବୀଜକୁ ପୁନଃପୁନଃ ରଖିବା ଉଚିତ୍। ଉପରେ ସୋମ ଓ ତଳେ ପଦ୍ମ ଅଛି, ଶରୀରଟି ବୀଜର ଆକୃତି।

ଯୋଜାନାତି ନ ମୃତ୍ଯୁଃ ସ୍ଯାତ୍ତସ୍ଯ ନ ଵ୍ଯାଧଯୋ ଜ୍ଵରାଃ । ଯଜେଜ୍ଜପେତ୍ତାଂ ଵିନ୍ଯସ୍ଯ ଧ୍ଯାଯେଦ୍‌ଵେଵୀଂ ଶତାଷ୍ଟକମ୍ ।। ୩୧୦.

ଏହି ଜ୍ଞାନ ଯାହା ଜାଣେ, ତାଙ୍କୁ ମୃତ୍ୟୁ, ରୋଗ ବା ଜ୍ୱର ନିକଟକୁ ଆସିପାରିବ ନାହିଁ। ସେ ଏହାକୁ ପୂଜିବା, ଜପ କରିବା, ବିନ୍ୟାସ କରିବା ଓ ଏହି ଏକଶଏ ଆଠ ବୀଜ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ୍।

ମୁଦ୍ରା ଵକ୍ଷ୍ଯେ ପ୍ର୍ଣୀତାଦ୍ଯାଃ ପ୍ରଣୀତାଃ ପଞ୍ଚଧା ସ୍ମୃତାଃ । ଗ୍ରଥିତୌ ତୁ କରୌ କୃତ୍ଵା ମଧ୍ଯେଽଙ୍ଗୁଷ୍ଠୌ ନିପାତଯେତ୍ ।। ୩୧୦.

ମୁଦ୍ରାମାନେ ପ୍ରଣୀତା ଆଦି ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ବୋଲି ଜଣାଯାଏ। ଦୁଇ ହାତକୁ ଗଠିତ କରି, ମଧ୍ୟରେ ଅଙ୍ଗୁଠି ରଖିବା ଦରକାର।

. ତର୍ଜ୍ଜନୀଂ ମୂର୍ଦିଧ୍ନ ସଂଲଗ୍ନାଂ ଵିନ୍ଯସେତ୍ତାଂ ଶିରୋପରି । ପ୍ରଣୀତେଯଂ ସମାଖ୍ଯାତା ହୃଦ୍ଦେଶେ ତାଂ ସମାନଯେତ୍ ।। ୩୧୦.

ତର୍ଜନୀ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଛୁଇଁ ଶିର ଉପରେ ରଖିବା ଉଚିତ୍। ଏହାକୁ ପ୍ରଣୀତା କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ଏହାକୁ ହୃଦୟ ଅଞ୍ଚଳକୁ ଆଣିବା ଉଚିତ୍।

ଊଦ୍‌ର୍ଧ୍ଵନ୍ତୁ କନ୍ଯସାମଧ୍ଯେ ସଵୀଜାନ୍ତାଂ ଵିଦୁର୍ଦ୍ଧିଜାଃ । ନିଯୋଜ୍ଯ ତର୍ଜ୍ଜନୀମଧ୍ଯେଽନେକଲଗ୍ନାଂ ପରସ୍ପରାମ୍ ।। ୩୧୦.

ଉପରେ, କନ୍ୟା ଆଉ ମଧ୍ୟରେ ବୀଜ ଶେଷ ରଖି, ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ ଲୋକେ ତର୍ଜନୀ ମଧ୍ୟରେ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଏକଠା କରନ୍ତି।

ଜ୍ଯେଷ୍ଠାଗ୍ରଂ ନିକ୍ଷିପେନ୍ମଧ୍ଯେ ଭେଦନୀ ସ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତା । ନାଭିଦେଶେ ତୁ ତାଂ ବଦ୍‌ଧ୍ଵା ଅଙ୍ଗୁଷ୍ଠାନୁନ୍‌କ୍ଷିପେତ୍ତତଃ ।। ୩୧୦.

ମଧ୍ୟମା ଆଙ୍ଗୁଠିର ଟିପ୍ ପ୍ରମୁଖ ଅଂଶରେ ରଖିବା ଏହାକୁ ଭେଦନୀ କୁହାଯାଏ। ଏହାକୁ ନାଭି ଅଞ୍ଚଳରେ ବାନ୍ଧି, ପରେ ଅଙ୍ଗୁଠି ଏଠାରେ ରଖିବା ଦରକାର।

କରାଲୀ ତୁ ମହାମୁଦ୍ରା ହୃଦଯେ ଯୋଜ୍ଯ ମନ୍ତ୍ରିଣଃ । ପୁନସ୍ତୁ ପୂର୍ଵ୍ଵଵଦ୍ ବଦ୍ଧଲଗ୍ନାଂ ଜ୍ଯେଷ୍ଠାଂ ସମୁତ୍‌କ୍ଷିପେତ୍ ।। ୩୧୦.

କରାଳୀ ହେଉଛି ମହାମୁଦ୍ରା, ମନ୍ତ୍ରୀ ଏହାକୁ ହୃଦୟରେ ଯୋଗ କରିବା ଉଚିତ୍। ପୁନି ପୂର୍ବବତ୍ ବାନ୍ଧି, ମଧ୍ୟମା ଉଠାଇବା ଦରକାର।

ଵଜ୍ରତୁଣ୍ଡା ସମାଖ୍ଯାତା ଵଜ୍ରଦେଶେ ତୁ ବନ୍ଧଯେତ୍ । ଉଭାଭ୍ଯାଞ୍ଚୈଵ ହସ୍ତାଭ୍ଯାଂ ମଣିବନ୍ଧନ୍ତୁ ବନ୍ଧଯେତ୍ ।। ୩୧୦.

ବଜ୍ରତୁଣ୍ଡା ନାମରେ ପରିଚିତ, ଏହାକୁ ବଜ୍ର ଅଞ୍ଚଳରେ ବାନ୍ଧିବା ଦରକାର। ଦୁଇ ହାତ ଦ୍ୱାରା ମଣିବନ୍ଧରେ ବାନ୍ଧିବା ଉଚିତ୍।

ତ୍ରୀଣି ତ୍ରୀଣି ପ୍ରସାର୍ଯ୍ଯେତି ଵଜ୍ରମୁଦ୍ରା ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତା । ଦଣ୍ଡଃ ଖଡ୍ଗଞ୍ଚକ୍ରଗଦା ମୁଦ୍ରା ଚାକାରତଃ ସ୍ମୃତା ।। ୩୧୦.

ତିନି ତିନି ଆଙ୍ଗୁଠି ସିଧା କରିବାକୁ ବଜ୍ରମୁଦ୍ରା କୁହାଯାଏ। ଦଣ୍ଡ, ଖଡ୍ଗ, ଚକ୍ର ଓ ଗଦା ତାଙ୍କ ଆକୃତି ଅନୁଯାୟୀ ମୁଦ୍ରା।

ଅଙ୍ଗଷ୍ଠେନାକ୍ରମେତ୍ ତ୍ରୀଣି ତ୍ରିଶୂଲଞ୍ଚୋଦ୍‌ର୍ଧ୍ଵତୋ ଭଵେତ୍ । ଏକାତୁ ମଧ୍ଯମୋଦ୍‌ର୍ଧ୍ଵା ତୁ ଶକ୍ତିରେଵ ଵିଧୀଯତେ ।। ୩୧୦.

ଅଙ୍ଗୁଠି ଦ୍ୱାରା ତିନି ଆଙ୍ଗୁଠି ଦବାଇଲେ ଉପରେ ଏହା ତ୍ରିଶୂଳ ହୁଏ। କେବଳ ମଧ୍ୟମା ଉଠାଇଲେ ଶକ୍ତି ତିଆରି ହୁଏ।

ଶରଞ୍ଚ ଵରଦଞ୍ଚାପଂ ପାଶଂ ଭାରଞ୍ଚ ଘଣ୍ଟଯା । ଶଙ୍ଖମଙ୍କୁଶମଭଯଂ ପଦ୍ମମଷ୍ଟ ଚ ଵିଂଶତିଃ ।। ୩୧୦.

ବାଣ, ଵରଦାନ, ଧନୁ, ପାଶ, ଭାର ଓ ଘଣ୍ଟା; ଶଂଖ, ଅଙ୍କୁଶ, ଅଭୟ, ପଦ୍ମ—ଏହି ଏଠି ଏବଂ ବିଶ୍ ମିଶାଇ ଅଷ୍ଟବିଂଶତି।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ଦୀକ୍ଷାଦି ଵକ୍ଷ୍ଯେ ଵିନ୍ଯସ୍ଯ ସିଂହଵଜ୍ରାକୁଲେଽବ୍ଜକେ । ହେ ହୁତି ଵଜ୍ରଦନ୍ତ ପୁରୁ ଲୁଲୁ ଗର୍ଜ୍ଜ ଇହ ସିଂହାସନାଯ ନମଃ । ତିର୍ଯ୍ଯଗୂଦ୍‌ର୍ଧ୍ଵଗତା ରେଖାଶ୍ଚତ୍ଵାରଶ୍ଚତୁରୋ ଭଵେତ୍ ।। ୩୧୧.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ମୁଁ ଦୀକ୍ଷା ଓ ବିନ୍ୟାସ ବିଷୟରେ କହିବି, ସିଂହ, ବଜ୍ର, ପଦ୍ମ ଓ ଅବ୍ଜ ଆସନରେ ବସି। 'ହେ ହୁତି ବଜ୍ରଦନ୍ତ ପୁରୁ ଲୁଲୁ ଗର୍ଜ୍ଜ ଏଠାରେ ସିଂହାସନାୟ ନମଃ'—ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ୍। ଚାରିଟି ତିର୍ଯ୍ୟକ୍ ଓ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ରେଖା ଏକାଠି ହେବା ଦରକାର।

ନଵଭାଗଵିଭାଗେନ କୋଷ୍ଠକାନ୍ କାରଯେଦ୍‌ବୁଧଃ । ଗ୍ରାହ୍ଯା ଦିଶାଗତାଃ କୋଷ୍ଠା ଵିଦିଶାସୁ ଵିନାଶଯେତ୍ ।। ୩୧୧.

ନଉ ଭାଗରେ ବିଭାଜନ କରି, ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ ଲୋକେ ବର୍ଗ ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ୍। ଯେଉଁ ବର୍ଗ ଦିଗରେ ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ନେବା ଓ ଯେଉଁଗୁଡ଼ିକ ଉପଦିଗରେ ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ବିଲିନ କରିବା ଦରକାର।

ଵାହ୍ଯେ ଵୈ କୋଷ୍ଠକୋଣେଷୁ ଵାହ୍ଯରେଖାଷ୍ଟକଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ଵାହ୍ଯରେଖା ଭଵେଦ୍ଵକା ଦ୍ଵିଭଙ୍ଗା କାରଯେଦ୍‌ବୁଧଃ ।। ୩୧୧.

ବାହାର ଚତୁର୍ସ୍ର କୋଣରେ ଆଠଟି ବାହ୍ୟ ରେଖା ଥାଏ। ବାହ୍ୟ ରେଖାକୁ ବକା କୁହାଯାଏ, ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ ଲୋକେ ଏହାକୁ ଦୁଇଟି ଭାଙ୍ଗରେ କରିବା ଉଚିତ୍।

ଵଜ୍ରସ୍ଯ ମଧ୍ଯମଂ ଶ୍ରୃଙ୍ଗଂ ଦ୍ଵିଧାର୍ଧତଃ । ଵାହ୍ଯରେଖା ଭଵେଦ୍ଵକ୍ରା ଦ୍ଵିଭଙ୍ଗା କାରଯେଦ୍‌ବୁଧଃ ।। ୩୧୧.

ବଜ୍ରର ମଧ୍ୟ ଶୃଙ୍ଗକୁ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବାଣ୍ଟିବା ଦରକାର। ବାହ୍ୟ ରେଖା ବକା ହୁଏ, ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ ଲୋକେ ଏହାକୁ ଦୁଇଟି ଭାଙ୍ଗରେ କରିବା ଉଚିତ୍।