ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ପୂଜନାଚ୍ଛତ୍ରୁନାଶଃ ସ୍ଯାଦ୍ରାଷ୍ଟ୍ରଂ ଜଯତି ଲୀଲଯା । ଦୀର୍ଘାଯୂରାଷ୍ଟ୍ରଭୂତିଃ ସ୍ଯାଦ୍ଦିଵ୍ଯାଦିଵ୍ଯାଦିସିଦ୍ଧିଭାକ୍ ।। ୩୧୦.

ପୂଜା କଲେ ଶତ୍ରୁ ନାଶ ହୁଏ, ରାଜ୍ୟ ସହଜରେ ଜିତାଯାଏ, ଦୀର୍ଘାୟୁ ଓ ରାଜ୍ୟର ସମୃଦ୍ଧି ମିଳେ, ଦିବ୍ୟ ଓ ଅଦିବ୍ୟ ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ଲଭ୍ୟ।

ତଲୋତିସପ୍ତପାତାଲାଃ କାଲାଗ୍ନିଭୁଵନାନ୍ତକାଃ । ଓଂ କାରାଦିସ୍ଵରାରଭ୍ଯ ଯାଵଦ୍‌ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡଵାଚକମ୍ ।। ୩୧୦.

ପୃଥିବୀ ତଳେ ସାତଟି ପାତାଳ ଅଛି, କାଳ ଓ ଅଗ୍ନିର ଭୂବନ ତାହାର ସେଷରେ। 'ଓଁ' ଧ୍ୱନିରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଅର୍ଥ ହୁଏ ସେଠା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ।

ଓଂ କାରାଦ୍‌ଭ୍ରାମଯେତ୍ତୋଯନ୍ତୋତଲା ତ୍ଵରିତା ତତଃ । ପ୍ର୍ସ୍ତାଵଂ ସମ୍ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ସ୍ଵରଵର୍ଗଂ ଲିଖେଦ୍‌ଭୁଵି ।। ୩୧୦.

'ଓଁ' ରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ପାଣିକୁ ଘୁରାଇ, ତାପରେ ପାତାଳକୁ ତ୍ୱରିତ ଭାବେ ଚଳାଇବା ଉଚିତ। ଏବେ ମୁଁ ପ୍ରସ୍ତାବ କହିବି, ଏବଂ ମାଟିରେ ସ୍ୱର ବର୍ଗ ଲେଖିବା ଦରକାର।

ତାଲୁଵର୍ଗଃ କଵର୍ଗଃ ସ୍ଯାତ୍ତୃତୀଯୋ ଜିହ୍ଵତାଲୁକଃ । ଚତୁର୍ଥସ୍ତାଲୁଜିହ୍ଵାଗ୍ରୋ ଜିହ୍ଵାଦନ୍ତସ୍ତୁ ପଞ୍ଚମଃ ।। ୩୧୦.

ତାଳୁ ବର୍ଗ, କଣ୍ଠ ବର୍ଗ, ତୃତୀୟ ହେଉଛି ଜିଭ ତାଳୁ ବର୍ଗ, ଚତୁର୍ଥ ହେଉଛି ତାଳୁ ଓ ଜିଭ ଟିପ୍, ପଞ୍ଚମ ହେଉଛି ଜିଭ ଓ ଦାନ୍ତ।

ଷଷ୍ଠୋଽଷ୍ଟପୁଟସମ୍ପନ୍ନୋ ମିଶ୍ରଵର୍ଗସ୍ତୁ ସପ୍ତମଃ । ଊଷ୍ମାଣଃ ସ୍ଯାଚ୍ଛଵର୍ଗସ୍ତୁ ଉଦ୍ଧରେଚ୍ଚ ମନୁଂ ତତଃ ।। ୩୧୦.

ଷଷ୍ଠ ବର୍ଗ ଅଠଟି ଗୁହା ଥିବା, ସପ୍ତମ ହେଉଛି ମିଶ୍ର ବର୍ଗ, ଅଷ୍ଟମ ହେଉଛି ଶ, ଷ, ସ ଇତ୍ୟାଦି ଉଷ୍ମ ବର୍ଗ। ତାପରେ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ।

ଷଷ୍ଠସ୍ଵରସମାରୂଢଂ ଊଷ୍ମଣାନ୍ତଂ ସଵିନ୍ଦୁକମ୍ । ତାଲୁଵର୍ଗାଦ୍ଵିତୀଯନ୍ତୁ ସ୍ଵରୈକାଦଶଯୋଜିତମ୍ ।। ୩୧୦.

ଛଅଟିଏ ସ୍ୱର ଉପରେ ଚଢ଼ି, ଶ୍ୱସନ୍ତ ଶବ୍ଦ ଓ ବିନ୍ଦୁ ସହିତ, ତାଳୁ ଶ୍ରେଣୀରୁ ହୁଏ; ଏହି ଶ୍ରେଣୀର ଦ୍ୱିତୀୟଟି, ଏକାଦଶ ସ୍ୱର ସହିତ ଯୋଗ ହୋଇଥାଏ।

ଜିହ୍ଵାତାଲୁସମାଯୋଗଃ ପ୍ରଥମଂ କେଵଲଂ ଭଵେତ୍ । ତଦେଵ ଚ ଦ୍ଵିତାଯନ୍ତୁ ଅଧସ୍ତାଦ୍‌ଵିନିଯୋଜଯେତ୍ ।। ୩୧୦.

ଜିଭ ଓ ତାଳୁର ଯୋଗରେ ପ୍ରଥମ ଅକ୍ଷର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହା ଏକାକି ରହିଥାଏ; ଏହି ଅକ୍ଷରଟି ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାବେ ତଳେ ରଖିବା ଉଚିତ।

ଏକାଦଶସ୍ଵରୈର୍ଯୁକ୍ତଂ ପ୍ରଥମଂ ତାଲୁଵର୍ଗତଃ । ଊଷ୍ଣାଣସ୍ଯ୧ ଦ୍ଵିତୀଯନ୍ତୁ ଅଧସ୍ତାଦ୍ ଦୃଶ୍ଯ ଯୋଜଯେତ୍ ।। ୩୧୦.

ଏକାଦଶ ସ୍ୱର ସହିତ ଯୋଗ ହୋଇଥିବା ପ୍ରଥମଟି ତାଳୁ ଶ୍ରେଣୀରୁ ହୁଏ; ଉଷ୍ମଣ ଶବ୍ଦର ଦ୍ୱିତୀୟଟି ମଧ୍ୟ ତଳେ ଯୋଗ କରିବା ଉଚିତ।

ଷୋଡ଼ଶସ୍ଵରସଂଯୁକ୍ତମୂଷ୍ମାଣସ୍ଯ ଦ୍ଵିତୀଯକମ୍ । ଜିହ୍ଵାଦନ୍ତସମାଯୋଗେ ପ୍ରଥମଂ ଯୋଜଯେଦଧଃ ।। ୩୧୦.

ଉଷ୍ମଣ ଶବ୍ଦର ଦ୍ୱିତୀୟଟି, ଷୋଳ ଟି ସ୍ୱର ସହିତ ଯୋଗ ହୋଇ, ତଳେ ରଖିବା ଉଚିତ; ଜିଭ ଓ ଦାନ୍ତର ଯୋଗରେ ପ୍ରଥମଟି ତଳେ ଯୋଗ କରିବା ଉଚିତ।

ମିଶ୍ରଵର୍ଗାଦ୍‌ ଦ୍ଵିତୀଯନ୍ତୁ ଅଧସ୍ତାତ୍ ପୁନରେଵ ତୁ । ଚତୁର୍ଥସ୍ଵରସମି ନ୍ନଂ ତାଲୁଵର୍ଗାଦିସଂଯୁତମ୍ ।। ୩୧୦.

ମିଶ୍ର ଶ୍ରେଣୀର ଦ୍ୱିତୀୟଟି ପୁଣି ତଳେ ରଖିବା ଉଚିତ; ଚତୁର୍ଥ ସ୍ୱର ସହିତ ଯୋଗ ହୋଇ, ତାଳୁ ଶ୍ରେଣୀରୁ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।

ଊଷ୍ମଣଶ୍ଚ ଦ୍ଵିତୀଯନ୍ତୁ ଅଧସ୍ତାଦ୍ଵିନିଯୋଜଯେତ୍ । ସ୍ଵରୈକାଦଶଭିନ୍ନନ୍ତୁ ଊଷ୍ମଣାନ୍ତଂ ସଵିନ୍ଦୁକମ୍ ।। ୩୧୦.

ଉଷ୍ମଣ ଶବ୍ଦର ଦ୍ୱିତୀୟଟି ତଳେ ରଖିବା ଉଚିତ; ଉଷ୍ମଣ ଶବ୍ଦ, ବିନ୍ଦୁ ସହିତ ଶେଷ, ଏକାଦଶ ସ୍ୱର ଦ୍ୱାରା ଭାଗ ହୋଇଛି।

ପଞ୍ଚସ୍ଵରସମାରୂଢଂ ଓଷ୍ଠସମ୍ପୁଟଯୋଗତଃ । ଦ୍ଵିତୀଯମକ୍ଷରଞ୍ଚାନ୍ଯଜ୍ଜିହ୍ଵାଗ୍ରେ ତାଲୁଯୋଗତଃ ।। ୩୧୦.

ପାଞ୍ଚ ସ୍ୱର ଉପରେ ଚଢ଼ି, ଓଠର ସଂଯୋଗରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଅକ୍ଷର ହୁଏ; ଆଉ ଗୋଟିଏ, ଜିଭର ଆଗ ଓ ତାଳୁର ଯୋଗରେ ହୁଏ।

ପ୍ରଥମଂ ପଞ୍ଚମେ ଯୋଜ୍ଯଂ ସ୍ଵରାର୍ଦ୍ଧେନୋଦ୍‌ଧୃତା ଇମେ । ଓଂକାରାଦ୍ଯା ନମୋନ୍ତାଶ୍ଚ ଜପେତ୍ ସ୍ଵାହାଗ୍ନିକାର୍ଯ୍ଯକେ ।। ୩୧୦.

ପ୍ରଥମଟି ପଞ୍ଚମ ସହିତ ଯୋଗ କରିବା ଉଚିତ, ଏହି ଅକ୍ଷରଗୁଡ଼ିକ ଅର୍ଧ ସ୍ୱର ସହିତ ଉଚ୍ଚାରିତ ହୁଏ; 'ଓଁ' ରୁ ଆରମ୍ଭ, 'ନମଃ' ରେ ଶେଷ, ଏହାକୁ ଅଗ୍ନି କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଜପ କରିବା ଉଚିତ।

ଓଂ ହ୍ରୀଁ ହ୍ରୂଁ ହ୍ରଃ ହୃଦଯଂ ହାଂ ହଶ୍ଚେତି ଶିରଃ । ହ୍ରୀଁ ଜ୍ଵଲ ଜ୍ଵଲ ଶିଖା ସ୍ଯାତ୍ କଵଚଂ ହନୁଦ୍ଵଯମ୍ । ହୀଁ ଶ୍ରୀଁ ଶୂନ୍ନେତ୍ରତ୍ରଯାଯ ଵିଦ୍ଯାନେତ୍ରଂ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତମ୍ କ୍ଷୌଁ ହଃ ଖୌଁ ହୂଁ ଫଡସ୍ତ୍ରାଯ ଗୁହ୍ଯାଙ୍ଗାନି ପୁରା ନ୍ଯସେତ୍ । ତ୍ଵରିତାଙ୍ଗାନି ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଵିଦ୍ଯାଙ୍ଗାନି ଶ୍ରୃଣୁଷ୍ଵ ମେ । ଆଦିଦ୍ଵିହୃଦଯଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ତ୍ରିଚତୁଃଶିର ଇଷ୍ଯତେ ।। ୩୧୦.

'ଓଁ ହ୍ରୀଂ ହ୍ରୂଂ ହ୍ରଃ', ହୃଦୟ; 'ହାଂ ହଃ', ମୁଣ୍ଡ; 'ହ୍ରୀଂ ଜ୍ୱଳ ଜ୍ୱଳ', ଶିଖା; କବଚ, ଦୁଇ ହନୁ; 'ହୀଂ ଶ୍ରୀଂ', ତିନି ଶୂନ୍ୟ ନୟନ ପାଇଁ, ମନ୍ତ୍ର ନୟନ ଘୋଷିତ; 'କ୍ଷଂ ହଃ ଖଂ ହୂଂ ଫଟ୍', ଗୁପ୍ତ ଅଙ୍ଗ ପାଇଁ ପୂର୍ବରୁ ରଖିବା ଉଚିତ; ଏବେ ଶୀଘ୍ର ଅଙ୍ଗ ବିଷୟରେ କହିବି, ମନ୍ତ୍ର ଅଙ୍ଗ ଶୁଣ; ଆରମ୍ଭରେ 'ହୃଦୟ' କୁହାଯାଏ, ତିନି କିମ୍ବା ଚାରିଟି 'ମୁଣ୍ଡ' ଭାବିତ।

ପଞ୍ଚଷଷ୍ଠଃ ଶିଖା ପ୍ରୋକ୍ତା କଵଚଂ ସପ୍ତମାଷ୍ଟମମ୍ । ତୋରକନ୍ତୁ ଭଵେନ୍ତେତ୍ରଂ ନଵାର୍ଦ୍ଧାକ୍ଷରଲକ୍ଷଣଂ ।। ୩୧୦.

ପଞ୍ଚଷଷ୍ଠିଟିକୁ 'ଶିଖା' କୁହାଯାଏ, ସପ୍ତମ ଓ ଅଷ୍ଟମଟି 'କବଚ'; 'ତୋରକ' ହେଉଛି ନୟନ, ନବ ଓ ଅର୍ଧ ଅକ୍ଷର ତାହାର ଚିହ୍ନ।

ତୋତଲେତି ସମାଖ୍ଯାତା ଵଜ୍ରତୁଣ୍ଡେ ତତୋ ଭଵେତ୍ । ଖ ଖ ହୂଁ ଦଶଵୀଜା ସ୍ଯାଦ୍ଵଜ୍ରତୁଣ୍ଡେକ୍ଷରଲକ୍ଷଣଂ ।। ୩୧୦.

'ଟୋଟଲ' ବୋଲି ବଜ୍ରତୁଣ୍ଡରେ କୁହାଯାଏ; 'ଖଖ ହୂଂ', ଦଶ ବୀଜ, ବଜ୍ରତୁଣ୍ଡ ଅକ୍ଷରର ଚିହ୍ନ।

ଖେଚରି ଜ୍ଵାଲିନୀଜ୍ଵାଲେ ଖଖେତି ଜ୍ଵାଲିନୀଦଶ । ଵର୍ଚ୍ଚେ ଶରଵିଭୀଷଣି ଖଖେତି ଚ ଶଵର୍ଯ୍ଯପି ।। ୩୧୦.

'ଖେଚରୀ', 'ଜ୍ୱାଲିନୀ' ଜ୍ୱାଳା, 'ଖଖ' ହେଉଛି ଜ୍ୱାଲିନୀର ଦଶଟି; 'ବର୍ଚ୍ଚେ' ରେ, ଭୟଙ୍କର 'ଶର', 'ଖଖ' ମଧ୍ୟ 'ଶବରୀ' ପାଇଁ।

ଛେ ଛେଦନି କରାଲିନି ଖଖେତି ଚ କରାଲ୍ଯପି । ଵକ୍ଷଃଶ୍ରଵଦ୍ରଵପ୍ଲଵନୀ ଖ ଖ ଦୂତୀପ୍ଲଵଂଖ୍ଯପି ।। ୩୧୦.

'ଛେ' କଟିବାର ପାଇଁ, 'କରାଳିନୀ'; 'ଖଖ' ମଧ୍ୟ 'କରାଳୀ' ପାଇଁ; ବକ୍ଷ, କାନ, ଗଳିବା ଓ ପ୍ଲବନରେ, 'ଖଖ' କୁ 'ଦୂତୀପ୍ଲବ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ସ୍ତ୍ରୀବାଲକାରେ ଧୁନନି ଶାସ୍ତ୍ରୀ ଵସନଵେଗିକା । କ୍ଷେ ପକ୍ଷେ କପିଲେ ହସ ହସ କପିଲା ନାମ ଦୂତିକା ।। ୩୧୦.

ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ଶିଶୁ ରୂପରେ 'ଧୁନ' ମନ୍ତ୍ର; ଶାସ୍ତ୍ରୀ 'ବସନବେଗିକା'; 'କ୍ଷେ', 'ପକ୍ଷେ', 'କପିଳା', 'ହସ ହସ', 'କପିଳା' ନାମ ଦୂତିକା।

ହ୍ରୂଁ ତେଜୋଵତି ରୌଦ୍ରୀ ଚ ମାତଙ୍ଗରୌଦ୍ରିଦୂତିକା । ପୁଟେ ପୁଟେ ଖ ଖ ଖଡ୍ଗେ ଫଟ୍ ବ୍ରହ୍ମକଦୂତିକା ।। ୩୧୦.

'ହ୍ରୂଂ', ତେଜସ୍ୱିନୀ ରୌଦ୍ରୀ ପାଇଁ, ମାତଙ୍ଗ ରୌଦ୍ରୀ ଦୂତିକା; ପ୍ରତ୍ୟେକ ପୁଟରେ, 'ଖଖ ଖଡ଼୍ଗ ଫଟ୍', ବ୍ରହ୍ମକା ଦୂତିକା।

ଵୈତାଲିନି ଦଶାର୍ଣାଃ ସ୍ଯୁସ୍ତ୍ଯଜାନ୍ଯହିପଲାଲଵତ୍ । ହୃଦାଦିକନ୍ଯାସାଦୌ ସ୍ଯାନ୍ ମଧ୍ଯେ ନେତ୍ରେ ନ୍ଯସେତ୍ସୁଧୀଃ ।। ୩୧୦.

'ବୈତାଳିନୀ', ଦଶ ହସ୍ତିନୀ, ଜିଭ ଓ ତାଳୁ ପରି ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ; ହୃଦୟ ଆଦି ନ୍ୟାସର ଆରମ୍ଭରେ, ମଧ୍ୟରେ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ନୟନରେ ନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ।

ପାଦାଦାରଭ୍ଯ ମୂର୍ଦ୍ଧାନ୍ତଂ ଶିର ଆରଭ୍ଯ ପାଦଯୋଃ । ଅଙ୍ଘ୍ନିଜାନୂରୁଗୁହ୍ଯେ ଚ ନାଭିହୃତ୍‌କଣ୍ଠଦେଶତଃ ।। ୩୧୦.

ପାଦ ଠାରୁ ମୁଣ୍ଡ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆରମ୍ଭ, ମୁଣ୍ଡ ଠାରୁ ପାଦ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ; ଗୋଡ଼, ହାଟୁ, ଉରୁ, ଗୁହ୍ୟ, ନାଭି, ହୃଦୟ, କଣ୍ଠ ଦେଶରେ।

ଵଜ୍ରମଣ୍ଡଲମୂର୍ଦ୍ଧେ ଚ ଅଧୋଦ୍‌ର୍ଧ୍ଵେ ଚାଦିଵୀଜତଃ । ସୋମରୂପଂ ତତୋ ଗାଵଂ ଧାରାମୃତସୁଵର୍ଷିଣମ୍ ।। ୩୧୦.

ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ବଜ୍ରମଣ୍ଡଳ, ତଳ ଓ ଉପରେ, ଆଦି ବୀଜରୁ; ପରେ ଚନ୍ଦ୍ର ରୂପ, ଗାଈ, ଅମୃତ ଓ ସୁନା ଝରିବା ଧାରା।

ଵିଶନ୍ତଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ଧ୍ରେଣ ସାଧକସ୍ତୁ ଵିଚିନ୍ତଯେତ୍ । ମୂର୍ଦ୍ଧାସ୍ଯକଣ୍ଠହୃନ୍ନାଭୌ ଗୁହ୍ଯେରୁଜାନୁପାଦଯୋଃ ।। ୩୧୦.

ସାଧକ ନିଜ ଧ୍ୟାନକୁ ବ୍ରହ୍ମରନ୍ଧ୍ର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରବେଶ କରିବାକୁ ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ୍। ଏହି ଧ୍ୟାନରେ ମୁଣ୍ଡ, ମୁହଁ, କଣ୍ଠ, ହୃଦୟ, ନାଭି, ଗୁପ୍ତଅଂଶ, ଗୁଡ଼ା ଓ ପାଦ ଉପରେ ମନ ଦେବା ଦରକାର।

ଆଦିଵୀଜଂ ନ୍ଯସେନ୍ମନ୍ତ୍ରୀ ତର୍ଜ୍ଜନ୍ଯାଦି ପୁନଃ ପୁନଃ । ଊଦ୍‌ର୍ଧ୍ଵଂ ସୋମମଧଃ ପଦ୍ମ ଶରୀରଂ ଵୀଜଵିଗ୍ରହଂ ।। ୩୧୦.

ମନ୍ତ୍ରୀ ଆଙ୍ଗୁଠିର ଆରମ୍ଭରୁ ମୂଳ ବୀଜକୁ ପୁନଃପୁନଃ ରଖିବା ଉଚିତ୍। ଉପରେ ସୋମ ଓ ତଳେ ପଦ୍ମ ଅଛି, ଶରୀରଟି ବୀଜର ଆକୃତି।

ଯୋଜାନାତି ନ ମୃତ୍ଯୁଃ ସ୍ଯାତ୍ତସ୍ଯ ନ ଵ୍ଯାଧଯୋ ଜ୍ଵରାଃ । ଯଜେଜ୍ଜପେତ୍ତାଂ ଵିନ୍ଯସ୍ଯ ଧ୍ଯାଯେଦ୍‌ଵେଵୀଂ ଶତାଷ୍ଟକମ୍ ।। ୩୧୦.

ଏହି ଜ୍ଞାନ ଯାହା ଜାଣେ, ତାଙ୍କୁ ମୃତ୍ୟୁ, ରୋଗ ବା ଜ୍ୱର ନିକଟକୁ ଆସିପାରିବ ନାହିଁ। ସେ ଏହାକୁ ପୂଜିବା, ଜପ କରିବା, ବିନ୍ୟାସ କରିବା ଓ ଏହି ଏକଶଏ ଆଠ ବୀଜ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ୍।

ମୁଦ୍ରା ଵକ୍ଷ୍ଯେ ପ୍ର୍ଣୀତାଦ୍ଯାଃ ପ୍ରଣୀତାଃ ପଞ୍ଚଧା ସ୍ମୃତାଃ । ଗ୍ରଥିତୌ ତୁ କରୌ କୃତ୍ଵା ମଧ୍ଯେଽଙ୍ଗୁଷ୍ଠୌ ନିପାତଯେତ୍ ।। ୩୧୦.

ମୁଦ୍ରାମାନେ ପ୍ରଣୀତା ଆଦି ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ବୋଲି ଜଣାଯାଏ। ଦୁଇ ହାତକୁ ଗଠିତ କରି, ମଧ୍ୟରେ ଅଙ୍ଗୁଠି ରଖିବା ଦରକାର।

. ତର୍ଜ୍ଜନୀଂ ମୂର୍ଦିଧ୍ନ ସଂଲଗ୍ନାଂ ଵିନ୍ଯସେତ୍ତାଂ ଶିରୋପରି । ପ୍ରଣୀତେଯଂ ସମାଖ୍ଯାତା ହୃଦ୍ଦେଶେ ତାଂ ସମାନଯେତ୍ ।। ୩୧୦.

ତର୍ଜନୀ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଛୁଇଁ ଶିର ଉପରେ ରଖିବା ଉଚିତ୍। ଏହାକୁ ପ୍ରଣୀତା କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ଏହାକୁ ହୃଦୟ ଅଞ୍ଚଳକୁ ଆଣିବା ଉଚିତ୍।

ଊଦ୍‌ର୍ଧ୍ଵନ୍ତୁ କନ୍ଯସାମଧ୍ଯେ ସଵୀଜାନ୍ତାଂ ଵିଦୁର୍ଦ୍ଧିଜାଃ । ନିଯୋଜ୍ଯ ତର୍ଜ୍ଜନୀମଧ୍ଯେଽନେକଲଗ୍ନାଂ ପରସ୍ପରାମ୍ ।। ୩୧୦.

ଉପରେ, କନ୍ୟା ଆଉ ମଧ୍ୟରେ ବୀଜ ଶେଷ ରଖି, ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ ଲୋକେ ତର୍ଜନୀ ମଧ୍ୟରେ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଏକଠା କରନ୍ତି।