ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଓଂ ସୁଭଦ୍ରାଯୈ ନମଃ ଓଂ ସୁପ୍ରଭାଯୈ ନମଃ । ଯାନ୍ଯୌଷଧାନି ଗୃହ୍ଯନ୍ତେ ଵିଦାନେନ ଵିନା ଜନୈଃ ।। ୨୯୮.

ଓଁ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, ଓଁ ସୁପ୍ରଭାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଲୋକେ ଯେଉଁ ଔଷଧି ଜ୍ଞାନ ବିନା ନେଇଥାନ୍ତି—

ତେଷାଂ ଵୀଜନ୍ତ୍ଵଯା ଗ୍ରାହ୍ଯମିତି ବ୍ରହ୍ମାଽଵ୍ରଵୀଚ୍ଚ ନାମ୍ । ତାମ୍ପ୍ରଣମ୍ଯୋଷଧୀମ୍ପଶ୍ଚାତ୍ ଯଵାନ୍ ପ୍ରକ୍ଷିପ୍ଯ ମୁଷ୍ଟିନା ।। ୨୯୮.

ସେଉଁଠାରେ ତାଙ୍କର ବୀଜ ତୁମେ ନେବା ଉଚିତ ବୋଲି ବ୍ରହ୍ମା କହିଛନ୍ତି। ସେଉଁଠାରେ ଔଷଧିକୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ପରେ ମୁଠି ଭରି ଯବ ମିଶାଇବା।

ଦଶ ଜପ୍ତ୍ଵା ମନ୍ତ୍ରମିଦଂ ନମସ୍କୁର୍ଯ୍ଯାତ୍ତଦୌଷଧଂ । ତ୍ଵାମୁଦ୍ଧରାମ୍ଯୂଦ୍‌ର୍ଧ୍ଵନେତ୍ରାମନେନୈଵ ଚ ଭକ୍ଷଯେତ୍ ।। ୨୯୮.

ଏହି ମନ୍ତ୍ରକୁ ଦଶଥର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ସେଉଁଠାରେ ଔଷଧିକୁ ନମସ୍କାର କରିବା। ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ମାଥାକୁ ଉଠାଇ ତାହା ଖାଇବା।

ନମଃ ପୁରୁଷସିଂହାଯ ନମୋ ଗୋପାଲକାଯ ଚ । ଆତ୍ମନୈଵାଭିଜାନାତି ରଣେ କୃଷ୍ଣପରାଜଯଂ ।। ୨୯୮.

ପୁରୁଷସିଂହଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, ଗୋପାଳକଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନମସ୍କାର। ନିଜେ ନିଜେ ଯୁଦ୍ଧରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କର ପରାଜୟ ଚିହ୍ନିପାରିବେ।

ଏତେନ ସତ୍ଯଵାକ୍ଯେନ ଅଗଦୋ ମେଽସ୍ତୁ ସିଧ୍ଯତୁ ।। ନମୋ ଵୈଦୂର୍ଯ୍ଯମାତେ ତନ୍ନ ରକ୍ଷ ମାଂ ସର୍ଵଵିଷେଭ୍ଯୋ ଗୌରି ଗାନ୍ଧାରି ଚାଣ୍ଡାଲି ମାତଙ୍ଗିନି ସ୍ଵାହା ହରିମାଯେ । ଔଷଧାଦୌ ପ୍ରଯୋକ୍ତଵ୍ଯୋ ମନ୍ତ୍ରୋଽଯଂ ସ୍ଥାଵରେ ଵିଷେ ।। ୨୯୮.

ଏହି ସତ୍ୟ କଥା ଦ୍ୱାରା ମୋ ଔଷଧି ସଫଳ ହେଉ। ବୈଦୂର୍ୟ ମାଆ, ସମସ୍ତ ବିଷରୁ ମୋତେ ରକ୍ଷା କର—ଗୌରୀ, ଗାନ୍ଧାରୀ, ଚଣ୍ଡାଳୀ, ମାତଙ୍ଗିନୀ, ସ୍ୱାହା, ହରିମାୟା। ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଅଚଳ ବିଷରେ ଔଷଧି ଦେବା ସମୟରେ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ।

ଭୁକ୍ତମାତ୍ରେ ସ୍ଥିତେ ଜ୍ଵାଲେ ପଦ୍ମଂ ଶୀତାମ୍ବୁସେଵିତଂ । ପାଯଯେତ୍ସଘୃତଂ କ୍ଷୌଦ୍ରଂ ଵିଷଞ୍ଚେତ୍ତଦନନ୍ତରଂ ।। ୨୯୮.

ବିଷ ଖାଇଥିବା ସମୟରେ ଏବଂ ତାହା ଅଭ୍ୟନ୍ତରେ ରହିଲେ, ପଦ୍ମ ଫୁଲକୁ ଢଣ୍ଡା ପାନିରେ ଭିଜାଇ ଘିଅ ଓ ମଧୁ ସହିତ ଦେଇବା, ବିଷ ଲାଗିଛି ବୋଲି ଶଙ୍କା ହେଲେ ସହିତେ ଦେବା।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ବାଲତନ୍ତ୍ରଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ବାଲାଦିଗ୍ରହମର୍ଦ୍ଦନଂ । ଅଥ ଜାତଦିନେ ଵତ୍ସଂ ଗ୍ରହୀ ଗୃହ୍ଣାତି ପାପିନୀ ।। ୨୯୯.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ମୁଁ ବାଳକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଚିକିତ୍ସା ଓ ବାଳ୍ୟ ଦୋଷ ଦୂର କରିବା ବିଧି କହିବି। ଜନ୍ମ ଦିନରେ, ଦୁଷ୍ଟ ଗ୍ରହୀ ନାମକ ଭୂତ ଛୁଆଁକୁ ଧରିଥାଏ।

ଗାତ୍ରୋଦ୍ଵେଗୋ ନିରାହାରୋ ନାନାଗ୍ରୀଵାଵିଵର୍ତ୍ତନଂ । ତଚ୍ଚେଷ୍ଟିତମିଦଂ ତତ୍ସ୍ଯାନ୍ମାତୃଣାଞ୍ଚ ବଲଂ ହରେତ୍ ।। ୨୯୯.

ଦେହ ଅସ୍ଥିର ହେବା, ଖାଇବାକୁ ମନ ନ କରିବା, ଗଳାକୁ ନାନାଭାବେ ଘୁଞ୍ଚାଇବା—ଏହି ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ, ଏହା ମାଆମାନଙ୍କର ଶକ୍ତି ମଧ୍ୟ ନେଇଯାଏ।

ମତ୍ସ୍ଯମାଂସସୁରାଭକ୍ଷ୍ଯଗନ୍ଧସ୍ରଗ୍ଧୂପଦୀପକୈଃ । ଲିମ୍ପେଚ୍ଚ ଧାତକୀଲୋଧ୍ରମଞ୍ଜିଷ୍ଠାତାଲଚନ୍ଦନୈଃ ।। ୨୯୯.

ମାଛ, ମାଂସ, ମଦ, ମାଳା, ଧୂପ, ଦୀପର ଗନ୍ଧରେ, ଧାତକୀ, ଲୋଧ୍ର, ମଞ୍ଜିଷ୍ଠା, ତାଳ ଓ ଚନ୍ଦନ ଲେପିବା ଉଚିତ।

ମହିଷାକ୍ଷେଣ ଧୂପଶ୍ଚ ଦ୍ଵିରାତ୍ରେ ଭୀଷଣୀ ଗ୍ରହୀ । ତଚ୍ଚେଷ୍ଟା କାସନିଶ୍ଵାସୌ ଗାତ୍ରସଙ୍ଗୋଚନଂ ମୁହୁଃ ।। ୨୯୯.

ମହିଷ ଆଖି ଧୂପ ଦୁଇରାତି ଦେଲେ, ଭୟଙ୍କର ଗ୍ରହୀ ଶାନ୍ତ ହୁଏ। ଏହାର ଲକ୍ଷଣ—କାଶି, ଦୀର୍ଘ ଶ୍ୱାସ, ବାରମ୍ବାର ଦେହ ଚୁଞ୍ଚୁଆ।

ଆଜମୂତ୍ରୈର୍ଲିପେତ୍ କୃଷ୍ଣାସେଵ୍ଯାପାମାର୍ଗଚନ୍ଦନୈଃ । ଗୋଶ୍ରୃଙ୍ଗଦନ୍ତକେଶୈଶ୍ଚ ଧୂପଯେତ୍ ପୂର୍ଵଵଦ୍ଵଲିଃ ।। ୨୯୯.

ଛାଗ ମୁତ୍ର, କୃଷ୍ଣାସେବ୍ୟା, ଅପାମାର୍ଗ ଓ ଚନ୍ଦନ ଲେପିବା; ଗାଈର ଶିଙ୍ଗ, ଦାନ୍ତ, କେଶ ଧୂପ ଦେଇ, ପୂର୍ବର ଭଳି ବଳି ଦେବା।

ଗ୍ରହୀ ତ୍ରିରାତ୍ରେ ଘଣ୍ଠାଲୀ ତଚ୍ଚେଷ୍ଟା କ୍ରନ୍ଦନଂ ମୁହୁଃ । ଜୃମ୍ଭଣଂ ସ୍ଵନିତନ୍ତ୍ରାସୋ ଗାତ୍ରୋଦ୍ଵେଗମରୋଚନଂ ।। ୨୯୯.

ତୃତୀୟ ରାତିରେ ଘଣ୍ଠାଳୀ ନାମକ ଗ୍ରହୀ ଆସେ; ଏହାର ଲକ୍ଷଣ—ବାରମ୍ବାର କାନ୍ଦିବା, ଜମ୍ଭାଇ, କମ୍ପନ, ଶବ୍ଦ ଭୟ, ଦେହ ଅସ୍ଥିରତା, ଖାଇବାର ଇଚ୍ଛା ନ ଥିବା।

କେଶରାଞ୍ଜନଗୋହସ୍ତିଦନ୍ତଂ ସାଜପଯୋ ଲିପେତ୍ । ନଖରାଜୀଵିଲ୍ଵଦଲୈର୍ଧୂପଯେଚ୍ଚ ବଲିଂ ହରେତ୍ ।। ୨୯୯.

କେଶରାଞ୍ଜନ, ଗାଈ ଓ ହାତୀ ଦାନ୍ତ, ଛାଗ ଦୁଧରେ ଲେପିବା; ନଖରାଜି ଓ ବିଲ୍ବ ପତ୍ର ଧୂପ ଦେଇ, ବଳି ଦେବା।

ଗ୍ରହୀ ଚତୁର୍ଥୀ କାକୋଲୀ ଗାତ୍ରୋଦ୍ଵେଗପ୍ରରୋଚନଂ । ଫେନୋଦ୍‌ଗ୍ଣରୋ ଦିଶୋ ଦ़ତକେଶେନ ଧୂପଯେତ୍ ।। ୨୯୯.

ଚତୁର୍ଥ ଗ୍ରହୀ କାକୋଳୀ, ଯାହା ଶରୀରରେ ଅସ୍ଥିରତା ଆଣେ; ପୀଡିତ ଶିଶୁର ଫେନ ଓ କେଶ ନେଇ ଦିଗଗୁଡିକୁ ଧୂପ କରିବା ଉଚିତ।

ଗଜଦନ୍ତାହିନିର୍ମ୍ମୋକଵାଜିମୂତ୍ରପ୍ରଲେପନଂ । ସରାଜୀନିମ୍ବପତ୍ରେଣ ଧୂତକେଶେନ ଧୂତକେଶେନ ଧୂପଯେତ୍ ।। ୨୯୯.

ହାତୀ ଦାନ୍ତ, ସାପର ଚମଡ଼ ଓ ଘୋଡ଼ା ପେସାବର ଲେପ ଲଗାଇବା ଉଚିତ; ରାଜା ନିମ୍ବ ପତ୍ର ଓ ପୀଡିତ ଶିଶୁର କେଶ ଦେଇ ଧୂପ କରିବା ଉଚିତ।

ହଂସାଧିକା ପଞ୍ଚମୀ ସ୍ଯାଜ୍ଜୃମ୍ଭାଶ୍ଵାସୋଦ୍‌ର୍ଧ୍ଵଧାରିଣୀ । ମୁଷ୍ଟିବନ୍ଧଶ୍ଚ ତଚ୍ଚେଷ୍ଟା ବଲିଂ ମତ୍ସ୍ଯାଦିନା ହରେତ୍ ।। ୨୯୯.

ପଞ୍ଚମ ଗ୍ରହୀ ହଁସାଧିକା, ଯାହା ଅଂଗ ଦେଇ ହାଉଁ ଓ ଅସ୍ଥିର ଶ୍ୱାସ ଆଣେ; ମୁଠି ଦବାଇବା ଓ ଏହି ପ୍ରକାର ଲକ୍ଷଣ ଦେଖି, ମାଛ ଓ ଏହା ସମାନ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ବଳି ଦେବା ଉଚିତ।

ମେଷଶ୍ରୃଡ୍ଗବଲାଲୋଧ୍ରଶିଲାତାଲୈଃ ଶିଶୁଂ ଲିପେତ୍ । ଫଟ୍କାରୀ ତୁ ଗ୍ରହୀ ଷଷ୍ଠୀ ଭଯମୋହପ୍ରରୋଦନଂ ।। ୨୯୯.

ମେଷ ଶୃଙ୍ଗ, ବଲା, ଲୋଧ୍ର ଓ ପଥର ତାଳ ଦେଇ ଶିଶୁକୁ ଲେପିବା ଉଚିତ; ଷଷ୍ଠ ଗ୍ରହୀ ଫଟକାରୀ, ଭୟ, ଭ୍ରମ ଓ କାନ୍ଦିବା ଆଣେ।

ନିରାହରୋଽହ୍ଗଵିକ୍ଷେଣୋ ହରେନ୍ମତ୍ସ୍ଯାଦିନା ବଲିଂ । ରାଜୀଗୁଗ୍ଗୁଲୁକୁଷ୍ଠେ ଭଦନ୍ତାଦ୍ଯୈର୍ଧୂପଲେପନୈଃ ।। ୨୯୯.

ଉପବାସ ଓ ଅଂଗରେ ଅସ୍ଥିରତା ଦେଖି, ମାଛ ଓ ସମାନ ବସ୍ତୁରେ ବଳି ଦେବା ଉଚିତ; ରାଜୀ, ଗୁଗୁଳୁ, କୁଷ୍ଠ, ଭଦନ୍ତ ଓ ଏହା ସମାନ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ଧୂପ ଓ ଲେପ କରିବା ଉଚିତ।

ସପ୍ତମେ ମୁକ୍ତକେଶ୍ଯାର୍ତ୍ତଃ ପୂତିଗନ୍ଧୋ ଵିଜୃମ୍ଭଣଂ । ସାଦଃ ପ୍ରରୋଦନଙ୍ଗାସୋ ଧୂପୋ ଵ୍ଯାଘ୍ରନଶୈର୍ଲିପେତ୍ ।। ୨୯୯.

ସପ୍ତମ ଗ୍ରହୀରେ, ଶିଶୁର କେଶ ବିକ୍ରମ, ଦୁର୍ଗନ୍ଧ, ହାଉଁ, ଦୁର୍ବଳତା, ସାବେ କାନ୍ଦିବା ଓ କାଶ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ; ବ୍ୟାଘ୍ରନଶା ଦେଇ ଧୂପ ଓ ଲେପ କରିବା ଉଚିତ।

ଵଚାଗୋମଯଗୋମୂତ୍ରେଃ ଶ୍ରୀଦଣଅଡୀ ଚାଷ୍ଟମେ ଗ୍ରହୀ । ଦିଶୋ ନିରୀକ୍ଷଣଂ ଜିହ୍ଵାଚାଲନଙ୍କାସରୋଦନଂ ।। ୨୯୯.

ଅଷ୍ଟମ ଗ୍ରହୀ ଶ୍ରୀଦଣ୍ଡୀରେ, ଭେଟା, ଗୋମୟ ଓ ଗୋମୁତ୍ର ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ; ଦିଗକୁ ଦେଖିବା, ଜିହ୍ୱା ହଲାଇବା ଓ ଅବିରତ କାଶ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ।

ଵଲିଃ ପୂର୍ଵୈଵ ମତ୍ସ୍ଯାଦ୍ଯୈର୍ଧୂପଲେପେ ଚ ହିଙ୍ଗୁଲା । ଵଚାସିଦ୍ଧାର୍ଥଲଶୁନୈଶ୍ଚୋଦ୍‌ର୍ଧ୍ଵଗ୍ରାହୀ ମହାଗ୍ରହୀ ।। ୨୯୯.

ପୂର୍ବ ଗ୍ରହୀ ପାଇଁ, ମାଛ ଓ ଏହା ସମାନ ବସ୍ତୁରେ ବଳି ଦେବା ଓ ହିଙ୍ଗୁଳା ଦେଇ ଧୂପ କରିବା ଉଚିତ; ଉପରକୁ ଧରିଥିବା ମହାଗ୍ରହୀ ପାଇଁ, ଭେଟା, ସିଦ୍ଧାର୍ଥ ଓ ରସୁଣ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ।

ଉଦ୍ଵେଜନୋଦ୍‌ର୍ଧ୍ଵନିଃଶ୍ଵାସଃ ସ୍ଵମୁଷ୍ଟିଦ୍ଵଯଖାଦନଂ । ରକ୍ତଚନ୍ଦନକୁଷ୍ଠାଦ୍ଯୈର୍ଧୂପଯେଲ୍ଲେପଯେଚ୍ଛିଶୁଂ ।। ୨୯୯.

ଅସ୍ଥିରତା, ଉପରକୁ ଶ୍ୱାସ ଓ ଦୁଇ ମୁଠି ଦେଇ ଖାଇବା ଲକ୍ଷଣ ଦେଖି, ରକ୍ତ ଚନ୍ଦନ, କୁଷ୍ଠ ଓ ଏହା ସମାନ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ଧୂପ ଓ ଲେପ କରିବା ଉଚିତ।

କପିରୋମନଖୈର୍ଧୂପୋ ଦଶମୀ ରୋଦନୀ ଗ୍ରରୀ । ତଚ୍ଚେଷ୍ଟା ରୋଦନଂ ଶଶ୍ଵତ୍ ସୁଗନ୍ଧୋ ନୀଲଵର୍ଣତା ।। ୨୯୯.

ଦଶମ ଗ୍ରହୀ ରୋଦନୀ ପାଇଁ, ବାନର କେଶ ଓ ନଖ ଦେଇ ଧୂପ କରିବା ଉଚିତ; ଏହାର ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି ସାବେ କାନ୍ଦିବା, ସୁଗନ୍ଧ ଓ ନୀଳ ରଙ୍ଗ।

ଧୂପୋ ନିମ୍ବେନ ଭୂତୋଗ୍ରରାଜୀସର୍ଜ୍ଜରସୈର୍ଲ୍ଲିପେତ୍ । ବର୍ଲି ଵହିର୍ହରେଲ୍ଲାଜକୁଲ୍ମାଷକଵକୋଦନମ୍ ।। ୨୯୯.

ନିମ୍ବ, ଭୂତୋଗ୍ର, ରାଜୀ ଓ ସର୍ଜ ରସ ଦେଇ ଧୂପ କରିବା ଉଚିତ; ବଳି ପାଇଁ ବାହାରେ ଭଜା ଯବ, ଲାଜା, କୁଲମାଷ ଓ କୋଦର ଦେବା ଉଚିତ।

ଯାଵତ୍ତ୍ରଯୋଦଶାହଂ ସ୍ଯାଦେଵଂ ଧୂପାଦିକା କ୍ରିଯା । ଗୃହ୍ଣାତି ମାସିକଂ ଵତ୍ସଂ ପୂତନାସଙ୍କୁଲୀ ଗ୍ରହୀ ।। ୨୯୯.

ଏହି ଧୂପ ଓ ସମ୍ବନ୍ଧିତ କ୍ରିୟା ତେର ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାଲିବା ଉଚିତ; ପୁତନାସଙ୍କୁଳୀ ନାମକ ଗ୍ରହୀ ମାସିକ ଶିଶୁକୁ ଧରିଥାଏ।

କାକଵଦ୍ରୋଦନଂ ସ୍ଵାସୋ ମୂତ୍ରଗନ୍ଵୋଽକ୍ଷିମୀଲନଂ । ଗୋମୂତ୍ରସ୍ନପନଂ ତ୍ସ୍ଯ ଗୋଦନ୍ତେନ ଚ ଧୂପନମ୍ ।। ୨୯୯.

ଏହାର ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି କାକ ଭଳି କାନ୍ଦିବା, ଅସ୍ଥିର ଶ୍ୱାସ, ପେସାବ ଓ ପଖାନ୍ଦ କରିବା, ଚକ୍ଷୁ ମୁଦିବା; ଗୋମୁତ୍ର ଦେଇ ସ୍ନାନ କରାଯିବା ଓ ଗୋଦନ୍ତି ଦେଇ ଧୂପ କରିବା ଉଚିତ।

ପୀତଵସ୍ତ୍ରଂ ଦଦେଦ୍ରକ୍ତସ୍ରଗ୍ଗନ୍ଧୌ ତୈଲଦୀପକଃ । ତ୍ରିଵିଧଂ ପାଯସମ୍ମଦ୍ଯଂ ତିଲମାସଞ୍ଚତୁର୍ଵ୍ଵିଧମ୍ ।। ୨୯୯.

ପୀତ ବସ୍ତ୍ର, ଲାଲ ମାଳା, ସୁଗନ୍ଧ ଓ ତେଲ ଦୀପ ଦେବା ଉଚିତ; ତିନି ପ୍ରକାର ଖିର, ମଦ, ତିଳ ଓ ଚାରି ପ୍ରକାର ଡାଲ ଦେବା ଉଚିତ।

କରଞ୍ଜାଧୋ ଯମଦିଶି ସପ୍ତାହଂ ତୈର୍ବଲିଂ ହରେତ୍ । ଦ୍ଵିମାସିକଞ୍ଚ ମୁକୁଟା ଵପୁଃ ଶୀତଞ୍ଚ ଶୀତଲଂ ।। ୨୯୯.

ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ କରଞ୍ଜ ଓ ଅନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦେଇ ସାତ ଦିନ ବଳି ଦେବା ଉଚିତ; ଦୁଇ ମାସର ଶିଶୁ ପାଇଁ ମୁକୁଟ ଦେବା ଓ ଶରୀର ଠଣ୍ଡା ଓ ସୁସ୍ଥ ରଖିବା ଉଚିତ।

ଛର୍ଦ୍ଦିଃ ସ୍ଯାନ୍ମୁଖଶୋଷାଦିପୁଷ୍ପଗନ୍ଧାଂଶୁକାନି ଚ । ଅପୂପମୋଦନଂ ଦୋପଃ କୃଷ୍ଣଂ ନୀରାଦି ଧୂପକମ୍ ।। ୨୯୯.

ବାନ୍ତି, ମୁଖ ଶୁଖିବା ଓ ଅଂଶୁକରେ ଫୁଲର ଗନ୍ଧ ଲକ୍ଷଣ; ଅପୂପ ଓ ଭାତ ଦେବା, କୃଷ୍ଣ ନୀର ଓ ଅନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦେଇ ଧୂପ କରିବା ଉଚିତ।