ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଵିଷଂ ଵିନାଶଯେତ୍ ପାନଲେପନେନାଞ୍ଜନାଦିନା । ଶିରିଷପୁଷ୍ପସ୍ଯ ରସଭାଵିତଂ ମରିଚଂ ସିତଂ ।। ୨୯୭.

ଶିରୀଷ ପୁଷ୍ପର ରସ, ମରିଚା ଓ ଚିନି—ଏଗୁଡ଼ିକୁ ମିଶାଇ ପିଇବା, ଲେପ କିମ୍ବା ଅଞ୍ଜନ କରିବା ଦ୍ୱାରା ବିଷ ନଶ୍ଟ ହୁଏ।

ପାନନସ୍ଯାଞ୍ଚନାଦ୍ଯୈଶ୍ଚ ଵିଷଂ ହନ୍ଯାନ୍ନ ସଂଶଯଃ । କୋଷାତକୀଵଚାହିଙ୍ଗୁଶିରୀଷାର୍କପଯୋଯୁତଂ ।। ୨୯୭.

ଏହି ଦ୍ରବ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ପିଇବା, ନାସା ମାର୍ଗରେ ଦେବା କିମ୍ବା ଲେପ କରିବା ଦ୍ୱାରା ବିଷ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ନଶ୍ଟ ହୁଏ; କୋଷାତକୀ, ବଚ, ହିଙ୍ଗୁ, ଶିରୀଷ, ଅର୍କ ଓ ଦୁଧ ଏକାତ୍ର କରିବା ଦରକାର।

କୁଟୁତ୍ରଯଂ ସମେଷାମ୍ବୋ ହରେନ୍ନସ୍ଯାଦିନା ଵିଷଂ । ରାମଠେକ୍ଷ୍ଵାକୁଶର୍ଵାଙ୍ଗଚୂର୍ଣଂ ନସ୍ଯାଦ୍ଵିଷାପହଂ ।। ୨୯୭.

ସମସ୍ତ ଉପାଦାନର ସହିତ ତିନି ପ୍ରକାର ତିକ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ପାଣି ମିଶାଇ ନାସା ମାର୍ଗରେ ଦେଲେ ବିଷ ହଟିଯାଏ; ରାମଠ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ଓ ଶର୍ବଙ୍କ ଚୂର୍ଣ୍ଣ ନାସା ମାର୍ଗରେ ଦେଲେ ବିଷ ଦୂର ହୁଏ।

ଇନ୍ଦ୍ରବଲାଗ୍ନିକନ୍ଦ୍ରୋଣଂ ତୁଲସୀ ଦେଵିକା ସହା । ତଦ୍ରସାକ୍ତଂ ତ୍ରିକଟୁକଂ ଚୂର୍ଣମ୍ଭକ୍ଷ୍ଯଵିଷାପହଂ ।। ୨୯୭.

ଇନ୍ଦ୍ରବଳା, ଅଗ୍ନିକନ୍ଦ, ରୋହିଣୀ, ତୁଳସୀ, ଦେବିକା—ଏମାନେ ସମେତ, ସେମାନଙ୍କ ରସ ଓ ତିକ୍ତ ଚୂର୍ଣ୍ଣ ମିଶାଇ ଖାଇଲେ ବିଷ ହଟିଯାଏ।

ପଞ୍ଚାଙ୍ଗଂ କୃଷ୍ଣପଞ୍ଚମ୍ଯାଂ ଶିରୀଷସ୍ଯ ଵିଷାପହଂ ।। ୨୯୭.

କୃଷ୍ଣ ପଞ୍ଚମୀ ତିଥିରେ ଶିରୀଷ ଗଛର ପାଞ୍ଚଟି ଅଂଶ ନେଇଲେ ବିଷ ଦୂର ହୁଏ।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ଗୋନସାଦିଚିକିତ୍ସାଞ୍ଚ ଵଶିଷ୍ଠ ଶ୍ରୃଣୁ ଵଚ୍ମି ତେ । ହ୍ରୀଁ ହ୍ରୀଁ ଅମଲପକ୍ଷି ସ୍ଵାହା ୨୯୮.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ବଶିଷ୍ଠ, ଗାଈର ରୋଗର ଚିକିତ୍ସା ମୋ ପାଖରୁ ଶୁଣ। ହ୍ରୀ ହ୍ରୀ, ନିର୍ମଳ ପକ୍ଷୀ, ସ୍ୱାହା।

ଲଶୁନଂ ରାମଠଫ୍ଲଂ କୁଷ୍ଠାଗ୍ନିଵ୍ଯୋଷକଂ ଵିଷେ । ସ୍ନୁହୀକ୍ଷୀରଂ ଗଵ୍ଯଘୃତଂ ପକ୍ଷଂ ପୀତ୍ଵାଽହିଜେ ଵିଷେ ।। ୨୯୮.

ଲସୁଣ, ରାମଠ ଫଳ, କୁଷ୍ଠ, ଅଗ୍ନି ଓ ବ୍ୟୋଷ ବିଷ ପାଇଁ; ସ୍ନୁହୀ ଦୁଧ ଓ ଗାଈ ଘିଅ—ଏହି ମିଶ୍ରଣ ସାପ ବିଷରେ ପକ୍ଷୀକୁ ପିଇବାକୁ ଦିଅ।

ଅଥ ରାଜିଲଦଷ୍ଟେ ଚ ପେଯା କୃଷ୍ଣା ସସୈନ୍ଧଵା । ଆଜ୍ଯକ୍ଷୌଦ୍ରଶକୃତ୍ତୋଯଂ ପୁରୀତତ୍ଯା ଵିଷାପହଂ ।। ୨୯୮.

ରାଜିଲା କଟିଲେ, କଳା ଉଡ଼ଦ ଦାଲିର ପେୟ ଓ ସାଇନ୍ଧବ ଲୁଣ ଦିଅ; ଘିଅ, ମଧୁ, ଗୋବିଷ୍ଟା ଜଳ ଓ ପୁରୀତତ୍ୟା ଏକାତ୍ର କଲେ ବିଷ ହଟିଯାଏ।

ସକୃଷ୍ଣାଖଣ୍ଡଦୁଗ୍ଧାଜ୍ଯଂ ପାତଵ୍ଯନ୍ତେନ ମାକ୍ଷିକଂ । ଵ୍ଯୋଷଂ ପିଚ୍ଛଂ ଵିଡାଲାସ୍ଥି ନକୁଲାଙ୍ଗରୁହୈଃ ସମୈଃ ।। ୨୯୮.

କଳା ଉଡ଼ଦ, ଅଖଣ୍ଡ ଦୁଧ ଓ ଘିଅ ସହିତ ଶେଷରେ ମଧୁ ଦିଅ; ବ୍ୟୋଷ, ପକ୍ଷୀର ପର, ବିଲାଇ ଅସ୍ଥି ଓ ନକୁଳ ଅଂଗ ଏକ ସମାନ ମାପରେ।

ଚୂର୍ଣିତୈର୍ମ୍ମେଷଦୁଗ୍ଧାକ୍ତୈର୍ଧୂପଃ ସର୍ଵଵିଷାପହଃ । ରୋମନିର୍ଗୁଣ୍ଡିକାକୋଲଵର୍ଣୈର୍ଵା ଲଶୁନଂ ସମଂ ।। ୨୯୮.

ମେଷ ଦୁଧରେ ମିଶାଇ ଚୂର୍ଣ୍ଣ ଧୂପ କଲେ ସମସ୍ତ ବିଷ ହଟିଯାଏ; କିମ୍ବା ରୋମନିର୍ଗୁଣ୍ଡିକା ଓ କୋଲା ପତ୍ର ସହିତ ଲସୁଣ।

ମୁନିପତ୍ରୈଃ କୃତସ୍ଵେଦଂ ଦଷ୍ଟଂ କାଞ୍ଜିକପାଚିତୈଃ । ମୂଷିକାଃ ଷୋଡଶ ପ୍ରୋକ୍ତା ରସଙ୍କାର୍ପାସକଜମ୍ପିଵେତ୍ ।। ୨୯୮.

ମୁନିପତ୍ରରେ ସ୍ୱେଦନ କରି, କଟାଯାଇଥିବା ସ୍ଥାନକୁ କାଞ୍ଜିରେ ରନ୍ଧିବା; ଷୋଳ ଧରଣର ଉଠୁକୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି—ସେମାନେ ରସଙ୍କା, ଅର୍ପାସକ ଓ ଜାମ ପିଉନ୍ତୁ।

ସତୈଲଂ ମୂଷିକାର୍ତ୍ତିଘ୍ନଂ ଫଲିନୀକୁସୁମନ୍ତଥା । ସନାଗରଗୁଡମ୍ଭକ୍ଷ୍ଯଂ ତଦ୍ଵିଷାରୋଚକାପହଂ ।। ୨୯୮.

ତେଲ ସହିତ ଏହା ଉଠୁ କଟା ରୋଗ ଭଲ କରେ; ଫଳିନୀ ଓ କୁସୁମ ସହିତ, ନାଗର ଓ ଗୁଡ଼ ଖାଇଲେ ବିଷ ଓ ରୁଚିହାନି ହଟିଯାଏ।

ଚିକିତ୍ସା ଵିଂଶତିର୍ଭୂତା ଲୂତାଵିଷହରୋ ଗଣଃ । ପଦ୍ମକଂ ପାଟଲୀ କୁଷ୍ଠଂ ନତମୂଶୀରଚନ୍ଦନଂ ।। ୨୯୮.

ବିଶ୍ୱସ୍ତ ଭାବରେ ବିଶ୍ ଚିକିତ୍ସା ଶ୍ରେଣୀ ବିଶଟି ଅଛି; ଲୁତା ବିଷ ନଶ୍ଟ କରିବା ଦଳ: ପଦ୍ମକ, ପାଟଳୀ, କୁଷ୍ଠ, ନତ, ଉଶୀର ଓ ଚନ୍ଦନ।

ନିର୍ଗୁଣ୍ଡୀ ଶାରିଵା ଶେଲୁ ଲୂତାର୍ତ୍ତଂ ସେଚଯେଜ୍ଜଲୈଃ । ଗୁଞ୍ଜାନିର୍ଗୁଣ୍ଡିକଙ୍କୋଲପର୍ଣଂ ଶୁଣ୍ଠୀ ନିଶାଦ୍ଵଯଂ ।। ୨୯୮.

ନିର୍ଗୁଣ୍ଡି, ଶାରିବା, ଶେଲୁ—ଏହାକୁ ଜଳରେ ଛିଟିବା ଦ୍ୱାରା ଲୁତା ଦୁଃଖ ହଟିଯାଏ; ଗୁଞ୍ଜା, ନିର୍ଗୁଣ୍ଡିକା, କୋଲା ପତ୍ର, ଶୁଂଠି ଓ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ନିଶା।

କରଞ୍ଜାସ୍ଥି ଚ ତତ୍ପଙ୍କୈଃ ଵୃଶ୍ଚିକାର୍ତ୍ତିହରଂ ଶ୍ରୃଣୁ । ମଞ୍ଜିଷ୍ଠା ଵ୍ଯୋଷପୁଷ୍ପଂ ଶିରୀଷକୌମୁଦଂ ।। ୨୯୮.

କରଞ୍ଜ ଅସ୍ଥି ଓ ଏହାର ଲେପ ଦ୍ୱାରା ବିଛି କଟା ରୋଗ ଭଲ ହୁଏ—ଶୁଣ: ମଞ୍ଜିଷ୍ଠା, ବ୍ୟୋଷ, ଶିରୀଷ ପୁଷ୍ପ ଓ କୁମୁଦ।

ସଂଯୋଜ୍ଯାଶ୍ଚତୁରୋ ଯୋଗା ଲେପାଦୌ ଵୃଶ୍ଚିକାପହାଃ ।। ଓଂ ନମୋ ଭଗଵତେ ରୁଦ୍ରାଯ ଚିଵି ଛିନ୍ଦ କିରି ଭିନ୍ଦ ଖଙ୍ଗେନ ଛେଦଯ ଶୁଲେନ ଭେଦଯ ଚକ୍ରେଣ ଦାରଯ ଓଂ ହ୍ରୂଁ ଫଟ୍ । ମନ୍ତ୍ରେଣ ମନ୍ତ୍ରିତୋ ଦେଯୋ ଗର୍ଦ୍ଧଭାଦୀନ୍ନିକୃନ୍ତତି ।। ୨୯୮.

ଲେପ ଲଗାଇବାର ଆରମ୍ଭରେ ଚାରି ପ୍ରକାର ଯୋଗ ମିଶାଇଲେ ବିଛିର ବିଷ ନଷ୍ଟ ହୁଏ। ବଢ଼ିଆ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ନମସ୍କାର—ଛେଦ, କାଟ, ଭାଙ୍ଗ, ତଳ, ତଳୱାରରେ କାଟ, ବାଣରେ ଛିଦ୍ର କର, ଚକ୍ରରେ ଚିର—ଓଁ ହ୍ରୂଁ ଫଟ୍। ଏହି ମନ୍ତ୍ରରେ ସଂସ୍କାର କରି ଦେଲେ, ଗଧା ଓ ଅନ୍ୟ ବିଷକୁ ନଷ୍ଟ କରେ।

ତ୍ରିଫଲୋଶୀରମୁସ୍ତାମ୍ବୁମାଂସୀପଦ୍ମକଚନ୍ଦନଂ । ଅଜାକ୍ଷୀରେଣ ପାନାଦେର୍ଗର୍ଦ୍ଧଭାଦେର୍ଵିଷଂ ହରେତ୍ ।। ୨୯୮.

ତ୍ରିଫଳା, ଉଶୀର, ମୁଷ୍ଟା, ପାନି, ମାଂସୀ, ପଦ୍ମ ଓ ଚନ୍ଦନ—ଏଗୁଡିକୁ ଛାଗଳୀ ଦୁଧରେ ମିଶାଇ ପିଇଲେ, ଗଧା ଓ ଏପରି ଜନ୍ତୁଙ୍କ ବିଷ ଦୂର ହୁଏ।

ହରେତ୍ ଶିରୀଷପଞ୍ଚାଙ୍ଗଂ ଵ୍ଯୋଷଂ ଶତପଦୀଵିଷଂ । ସକନ୍ଧରଂ ଶିରୀଷାସ୍ଥି ହରେଦୁନ୍ଦୂରଜଂ ଵିଷଂ ।। ୨୯୮.

ଶିରୀଷ ଗଛର ପାଞ୍ଚ ଅଂଶ ଓ ବେଶ ମସଲା ମିଶାଇଲେ ଶତପଦୀ (କେଉଁଠିଆ) ବିଷ ଦୂର ହୁଏ। ଶିରୀଷ ତଣ୍ଡ ଓ ଶିରୀଷ କାଠ ମିଶାଇଲେ ଉନ୍ଦୁର ବିଷ ଦୂର ହୁଏ।

ଵ୍ଯୋଷଂ ସସର୍ପିଃ ପିଣ୍ଡୀତମୂଲମସ୍ଯ ଵିଷଂ ହରେତ୍ । କ୍ଷାରଵ୍ଯୋଷଵଚାହିଙ୍ଗୁଵିଡଙ୍ଗଂ ସୈନ୍ଧଵନ୍ନତଂ ।। ୨୯୮.

ବେଶ ମସଲା ଓ ଘିଅ ମିଶାଇ ଗୋଲା ବନେଇ ଦେଲେ ଏହି ବିଷ ନଷ୍ଟ ହୁଏ। ଖାର, ବେଶ ମସଲା, ବଚ, ହିଙ୍ଗୁ, ବିଡ଼ଙ୍ଗ ଓ ସାଇନ୍ଧବ ଲୁଣ ମଧ୍ୟ ଉପକାରୀ।

ଅମ୍ବଷ୍ଠାତିବଲାକୁଷ୍ଠଂ ସର୍ଵକୀଟଵିଷଂ ହରେତ୍ । ଯଷ୍ଟିଵ୍ଯୋଷଗୁଡକ୍ଷୀରଯୋଗାଃ ଶୁନୋ ଵିଷାପହଃ ।। ୨୯୮.

ଅମ୍ବଷ୍ଠ, ଅତିବଳା ଓ କୁଷ୍ଠ ଗଛ ସମସ୍ତ କୀଟ ବିଷ ଦୂର କରେ। ଯଷ୍ଟି, ବେଶ ମସଲା, ଗୁଡ଼ ଓ ଦୁଧ ମିଶାଇ ଦେଲେ କୁକୁର ବିଷ ଦୂର ହୁଏ।

ଓଂ ସୁଭଦ୍ରାଯୈ ନମଃ ଓଂ ସୁପ୍ରଭାଯୈ ନମଃ । ଯାନ୍ଯୌଷଧାନି ଗୃହ୍ଯନ୍ତେ ଵିଦାନେନ ଵିନା ଜନୈଃ ।। ୨୯୮.

ଓଁ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, ଓଁ ସୁପ୍ରଭାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଲୋକେ ଯେଉଁ ଔଷଧି ଜ୍ଞାନ ବିନା ନେଇଥାନ୍ତି—

ତେଷାଂ ଵୀଜନ୍ତ୍ଵଯା ଗ୍ରାହ୍ଯମିତି ବ୍ରହ୍ମାଽଵ୍ରଵୀଚ୍ଚ ନାମ୍ । ତାମ୍ପ୍ରଣମ୍ଯୋଷଧୀମ୍ପଶ୍ଚାତ୍ ଯଵାନ୍ ପ୍ରକ୍ଷିପ୍ଯ ମୁଷ୍ଟିନା ।। ୨୯୮.

ସେଉଁଠାରେ ତାଙ୍କର ବୀଜ ତୁମେ ନେବା ଉଚିତ ବୋଲି ବ୍ରହ୍ମା କହିଛନ୍ତି। ସେଉଁଠାରେ ଔଷଧିକୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ପରେ ମୁଠି ଭରି ଯବ ମିଶାଇବା।

ଦଶ ଜପ୍ତ୍ଵା ମନ୍ତ୍ରମିଦଂ ନମସ୍କୁର୍ଯ୍ଯାତ୍ତଦୌଷଧଂ । ତ୍ଵାମୁଦ୍ଧରାମ୍ଯୂଦ୍‌ର୍ଧ୍ଵନେତ୍ରାମନେନୈଵ ଚ ଭକ୍ଷଯେତ୍ ।। ୨୯୮.

ଏହି ମନ୍ତ୍ରକୁ ଦଶଥର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ସେଉଁଠାରେ ଔଷଧିକୁ ନମସ୍କାର କରିବା। ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ମାଥାକୁ ଉଠାଇ ତାହା ଖାଇବା।

ନମଃ ପୁରୁଷସିଂହାଯ ନମୋ ଗୋପାଲକାଯ ଚ । ଆତ୍ମନୈଵାଭିଜାନାତି ରଣେ କୃଷ୍ଣପରାଜଯଂ ।। ୨୯୮.

ପୁରୁଷସିଂହଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, ଗୋପାଳକଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନମସ୍କାର। ନିଜେ ନିଜେ ଯୁଦ୍ଧରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କର ପରାଜୟ ଚିହ୍ନିପାରିବେ।

ଏତେନ ସତ୍ଯଵାକ୍ଯେନ ଅଗଦୋ ମେଽସ୍ତୁ ସିଧ୍ଯତୁ ।। ନମୋ ଵୈଦୂର୍ଯ୍ଯମାତେ ତନ୍ନ ରକ୍ଷ ମାଂ ସର୍ଵଵିଷେଭ୍ଯୋ ଗୌରି ଗାନ୍ଧାରି ଚାଣ୍ଡାଲି ମାତଙ୍ଗିନି ସ୍ଵାହା ହରିମାଯେ । ଔଷଧାଦୌ ପ୍ରଯୋକ୍ତଵ୍ଯୋ ମନ୍ତ୍ରୋଽଯଂ ସ୍ଥାଵରେ ଵିଷେ ।। ୨୯୮.

ଏହି ସତ୍ୟ କଥା ଦ୍ୱାରା ମୋ ଔଷଧି ସଫଳ ହେଉ। ବୈଦୂର୍ୟ ମାଆ, ସମସ୍ତ ବିଷରୁ ମୋତେ ରକ୍ଷା କର—ଗୌରୀ, ଗାନ୍ଧାରୀ, ଚଣ୍ଡାଳୀ, ମାତଙ୍ଗିନୀ, ସ୍ୱାହା, ହରିମାୟା। ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଅଚଳ ବିଷରେ ଔଷଧି ଦେବା ସମୟରେ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ।

ଭୁକ୍ତମାତ୍ରେ ସ୍ଥିତେ ଜ୍ଵାଲେ ପଦ୍ମଂ ଶୀତାମ୍ବୁସେଵିତଂ । ପାଯଯେତ୍ସଘୃତଂ କ୍ଷୌଦ୍ରଂ ଵିଷଞ୍ଚେତ୍ତଦନନ୍ତରଂ ।। ୨୯୮.

ବିଷ ଖାଇଥିବା ସମୟରେ ଏବଂ ତାହା ଅଭ୍ୟନ୍ତରେ ରହିଲେ, ପଦ୍ମ ଫୁଲକୁ ଢଣ୍ଡା ପାନିରେ ଭିଜାଇ ଘିଅ ଓ ମଧୁ ସହିତ ଦେଇବା, ବିଷ ଲାଗିଛି ବୋଲି ଶଙ୍କା ହେଲେ ସହିତେ ଦେବା।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ବାଲତନ୍ତ୍ରଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ବାଲାଦିଗ୍ରହମର୍ଦ୍ଦନଂ । ଅଥ ଜାତଦିନେ ଵତ୍ସଂ ଗ୍ରହୀ ଗୃହ୍ଣାତି ପାପିନୀ ।। ୨୯୯.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ମୁଁ ବାଳକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଚିକିତ୍ସା ଓ ବାଳ୍ୟ ଦୋଷ ଦୂର କରିବା ବିଧି କହିବି। ଜନ୍ମ ଦିନରେ, ଦୁଷ୍ଟ ଗ୍ରହୀ ନାମକ ଭୂତ ଛୁଆଁକୁ ଧରିଥାଏ।

ଗାତ୍ରୋଦ୍ଵେଗୋ ନିରାହାରୋ ନାନାଗ୍ରୀଵାଵିଵର୍ତ୍ତନଂ । ତଚ୍ଚେଷ୍ଟିତମିଦଂ ତତ୍ସ୍ଯାନ୍ମାତୃଣାଞ୍ଚ ବଲଂ ହରେତ୍ ।। ୨୯୯.

ଦେହ ଅସ୍ଥିର ହେବା, ଖାଇବାକୁ ମନ ନ କରିବା, ଗଳାକୁ ନାନାଭାବେ ଘୁଞ୍ଚାଇବା—ଏହି ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ, ଏହା ମାଆମାନଙ୍କର ଶକ୍ତି ମଧ୍ୟ ନେଇଯାଏ।

ମତ୍ସ୍ଯମାଂସସୁରାଭକ୍ଷ୍ଯଗନ୍ଧସ୍ରଗ୍ଧୂପଦୀପକୈଃ । ଲିମ୍ପେଚ୍ଚ ଧାତକୀଲୋଧ୍ରମଞ୍ଜିଷ୍ଠାତାଲଚନ୍ଦନୈଃ ।। ୨୯୯.

ମାଛ, ମାଂସ, ମଦ, ମାଳା, ଧୂପ, ଦୀପର ଗନ୍ଧରେ, ଧାତକୀ, ଲୋଧ୍ର, ମଞ୍ଜିଷ୍ଠା, ତାଳ ଓ ଚନ୍ଦନ ଲେପିବା ଉଚିତ।