ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

କଂ ଟଂ ପଂ ଶଂ ଵୈନତେଯଃ ଖଂ ଠଂ ଫଂ ଷଂ ଗଦାମନୁଃ । ଗଂ ଡଂ ବଂ ସଂ ପୁଷ୍ଟିମନ୍ତ୍ରୋ ଘଂ ଢଂ ଭଂ ହଂ ଶ୍ରିଯୈ ନମଃ

କଂ, ଟଂ, ପଂ, ଶଂ—ଏହିମାନେ ବେଣୁତେୟ; ଖଂ, ଠଂ, ଫଂ, ଷଂ—ଗଦାମନ୍ତ୍ର; ଗଂ, ଡଂ, ବଂ, ସଂ—ପୁଷ୍ଟିମନ୍ତ୍ର; ଘଂ, ଢଂ, ଭଂ, ହଂ—ଶ୍ରୀଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।

ଵଂ ଶଂ ମଂ କ୍ଷଂ ପାଞ୍ଚଜନ୍ଯଂ ଛଂ ତଂ ପଂ କୌସ୍ତୁଭାଯ ଚ। ଜଂ ଖଂ ଵଂ ସୁଦର୍ଶନାଯ ଶ୍ରୀଵତ୍ସାଯ ସଂ ଵଂ ଦଂ ଚଂ ଲଂ

ଵଂ, ଶଂ, ମଂ, କ୍ଷଂ—ପାଞ୍ଚଜନ୍ୟ ପାଇଁ; ଛଂ, ତଂ, ପଂ—କୌସ୍ତୁଭ ପାଇଁ; ଜଂ, ଖଂ, ଵଂ—ସୁଦର୍ଶନ ପାଇଁ; ଶ୍ରୀବତ୍ସ ପାଇଁ—ସଂ, ଵଂ, ଦଂ, ଚଂ, ଲଂ।

ଓଂ ଧଂ ଵଂ ଵନମାଲାଯୈ ମହାନନ୍ତାଯ ଵୈ ନମଃ । ନିର୍ବୀଜପଦମନ୍ତ୍ରାଣଂ ପଦୈରଙ୍ଗାନି କଲ୍ପଯେତ୍

ଓଁ, ଢଂ, ଵଂ—ବନମାଳା ପାଇଁ; ମହାନନ୍ତ ପାଇଁ ନମସ୍କାର; ଯେଉଁ ମନ୍ତ୍ରରେ ବୀଜାକ୍ଷର ନାହିଁ, ସେଠାରେ ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ଅଂଗ ନିର୍ମାଣ କରିବା ଉଚିତ।

ଜାତ୍ଯନ୍ତୈର୍ନାମସଂଯୁକ୍ତୈର୍ହୃଦଯାଦୀନି ପଞ୍ଚଧା। ପ୍ରଣଵଂ ହୃଦଯାଦୀନି ତତଃ ପ୍ରୋକ୍ତାନି ପଞ୍ଚଧା

ଜାତି ଶେଷରେ ନାମ ଯୋଗ କରି, ହୃଦୟ ଆଦି ପାଞ୍ଚ ଭାଗରେ ଅଛି; ପ୍ରଣବ ସହିତ, ହୃଦୟ ଆଦି ପୁଣି ପାଞ୍ଚ ଭାଗରେ କୁହାଯାଏ।

ପ୍ରଣଵଂ ହୃଦଯଂ ପୂର୍ଵଂ ପରାଯେତି ଶିରଃ ଶିଖା। ନାମ୍ନାତ୍ମନା ତୁ କଵଚଂ ଅସ୍ତ୍ରଂ ନାମାନ୍ତକଂ ଭଵେତ୍

ପ୍ରଣବ ପ୍ରଥମେ ହୃଦୟ, ପରା ମୁଣ୍ଡ ଓ ଶିଖା; ନିଜ ନାମରେ କବଚ, ନାମ ଶେଷରେ ଅସ୍ତ୍ର ହୁଏ।

ଓଂ ପରାସ୍ତ୍ରାଦିସ୍ଵନାମାତ୍ମା ଚତୁର୍ଥ୍ଯନ୍ତୋ ନମୋନ୍ତକଃ। ଏକଵ୍ଯୂହାଦିପଡ୍‌ଵିଶଵ୍ଯୂହାତ୍ତସ୍ଯାତ୍ମନୋ ମନୁଃ

ଓଁ, ପରା, ଅସ୍ତ୍ର, ନିଜ ନାମ, ଚତୁର୍ଥ ବିଭକ୍ତି ଶେଷ ଓ 'ନମଃ' ଶେଷ; ଏକ ଭ୍ୟୂହରୁ ଦଶ ଭ୍ୟୂହ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ତାଙ୍କର ନିଜ ମନ୍ତ୍ର।

କନିଷ୍ଠାଦିକରାଗ୍ରେଷୁ ପ୍ରକୃତିଂ ଦେହକେର୍ଚ୍ଚଯେତ୍। ପରାଯ ପୁରୁଷାତ୍ମା ସ୍ଯାତ୍ ପ୍ରକୃତ୍ଯାତ୍ମା ଦ୍ଵିରୂପକଃ

ଛୋଟ ଆଉ ହାତର ଆଗୁଁଠିରେ ଦେହର ସ୍ୱଭାବକୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ; ପରା ପୁରୁଷର ଆତ୍ମା, ସ୍ୱଭାବରେ ଦୁଇ ପ୍ରକାର।

ଓଂ ପରାଯାଗ୍ନ୍ଯାତ୍ମନେ ଚୈଵ ଵାଯ୍ଵର୍କ୍କୌ ଚ ଦ୍ଵିରୂପକଃ। ଅଗ୍ନିଂ ତ୍ରିମୂର୍ତ୍ତୌ ଵିନ୍ଯସ୍ଯ ଵ୍ଯାପକଂ କରଦେହଯୋଃ

ଓଁ। ପରମ ପ୍ରଭୁ, ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ଆତ୍ମା ଭାବେ, ଏବଂ ବାୟୁ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଦ୍ୱିତୀୟ ରୂପରେ ଭାବିବା; ଏହି ତିନି ରୂପ ଓ ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପିଥିବା ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ହାତ ଓ ଦେହରେ ସ୍ଥାପନ କରିବା।

ଵାଯ୍ଵର୍କ୍କୌ କରଶାଖାସୁ ସଵ୍ଯେତରକରଦ୍ଵଯେ। ହୃଦି ମୂର୍ତ୍ତୌ ତନାଵେଷ ତ୍ରିଵ୍ଯୂହେ ତୁର୍ଯ୍ଯରୂପକେ

ବାୟୁ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ହାତର ଦୁଇଟି ଶାଖାରେ, ଦାହାଣ ଓ ବାମ ହାତରେ ସ୍ଥାପନ କରିବା; ଏହି ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ହୃଦୟ ଓ ଦେହରେ, ତିନି ପ୍ରକାର ରୂପ ଓ ଚତୁର୍ଥ ରୂପରେ ବିସ୍ତାର କରିବା।

ଋଗ୍ଵେଦଂ ଵ୍ଯାପକଂ ହସ୍ତେ ଅଙ୍ଗୁଲୀଷୁ ଯଜୁର୍ନ୍ଯସେତ୍। ତଲଦ୍ଵଯେଥର୍ଵରୂପଂ ଶିରୋହୃଚ୍ଚରଣାନ୍ତକଃ

ଋଗ୍ବେଦକୁ ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପିଥିବା ଭାବେ ହାତରେ ସ୍ଥାପନ କରିବା; ଯଜୁର୍ବେଦକୁ ଆଠିରେ; ଅଥର୍ବ ରୂପକୁ ଦୁଇତି ତଳେ; ଏବଂ ମୁଣ୍ଡ, ହୃଦୟ ଓ ପାଦର ଶେଷ ଅଂଶରେ।

ଆକାଶଂ ଵ୍ଯାପକଂ ନ୍ଯସ୍ଯ କରେ ଦେହେ ତୁ ପୂର୍ଵଵତ୍। ଅଙ୍ଗୁଲୀଷୁ ଚ ଵାଯ୍ଵାଦି ଶିରୋହୃଦ୍‌ଗୁହ୍ଯପାଦକେ

ଆକାଶକୁ ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପିଥିବା ଭାବେ ପୂର୍ବବତ୍ ହାତ ଓ ଦେହରେ ସ୍ଥାପନ କରିବା; ଆଠିରେ ବାୟୁ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ; ମୁଣ୍ଡ, ହୃଦୟ, ଗୁପ୍ତ ଅଂଶ ଓ ପାଦରେ।

ଵାଯୁର୍ଜ୍ଯୋତିର୍ଜଲଂ ପୃଥ୍ଵୀ ପଞ୍ଚଵ୍ଯୂହଃ ସମୀରିତଃ। ମନଃ ଶ୍ରୋତ୍ରନ୍ତ୍ଵଗ୍ଦୃଗ୍ଜିହ୍ଵା ଘ୍ରାଣଂ ଷଡ୍‌ଵ୍ଯୂହ ଈରିତଃ

ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ପାଣି, ପୃଥିବୀ—ଏହି ପାଞ୍ଚ ଭିନ୍ନ ରୂପ ଭାବରେ କହାଯାଇଛି; ମନ, କାନ, ଚର୍ମ, ଆଖି, ଜିଭ୍, ନାକ—ଏହି ଛଅ ଭିନ୍ନ ରୂପ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।

ଵ୍ଯାପକଂ ମାନସଂ ନ୍ଯସ୍ଯ ତତୋଙ୍ଗୁଷ୍ଠାଦିତଃ କ୍ରମାତ୍। ମୂର୍ଦ୍ଧାସ୍ଯହୃଦ୍‌ଗୁହ୍ଯପତ୍ସୁ କଥିତଃ କରୁଣାତ୍ମକଃ

ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପିଥିବା ମନକୁ ପ୍ରଥମେ ଅଂଗୁଠିଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି କ୍ରମେ ସ୍ଥାପନ କରିବା; ମୁଣ୍ଡ, ମୁଁହ, ହୃଦୟ, ଗୁପ୍ତ ଅଂଶ ଓ ପାଦରେ କରୁଣାମୟଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା ହୋଇଛି।

ଆଦିମୂର୍ତ୍ତିସ୍ତୁ ସର୍ଵତ୍ର ଵ୍ଯାପକୋ ଜୀଵସଞ୍‌ଜ୍ଞିତଃ। ଭୂର୍ଭୁଵଃ ସ୍ଵର୍ମ୍ମହର୍ଜ୍ଜନସ୍ତପଃ ସତ୍ଯଞ୍ଚ ସପ୍ତଧା

ଆଦି ମୂର୍ତ୍ତି ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପିଥିବା, ଏହାକୁ ଜୀବ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ; ଭୂ, ଭୁଵଃ, ସ୍ୱଃ, ମହର୍, ଜନ, ତପ, ସତ୍ୟ—ଏହି ସାତଟି ଭିନ୍ନ ଭାଗ।

କରେ ଦେହେ ନ୍ଯସେଦାଦ୍ଯମଙ୍ଗୁଷ୍ଠାଦିକ୍ରମେଣ ତୁ। ତଲସଂସ୍ଥଃ ସପ୍ତମଶ୍ଚ ଲୋକେଶୋ ଦେହକେ କ୍ରମାତ୍

ହାତ ଓ ଦେହରେ, ଆଦି ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ଅଂଗୁଠିଠାରୁ କ୍ରମେ ସ୍ଥାପନ କରିବା; ସପ୍ତମଟି ତଳରେ ଥିବା, ଲୋକମାନଙ୍କ ନାଥ, ଦେହରେ କ୍ରମାନୁସାରେ।

ଦେହେ ଶିରୋଲଲାଟାସ୍ଯହୃଦ୍‌ଗୁହ୍ଯାଙ୍‌ଘ୍ରିଷୁସଂସ୍ଥିତଃ। ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମସ୍ତଥୋକ୍ଥସ୍ତୁ ଷୋଡଶୀ ଵାଜପେଯକଃ

ଦେହରେ—ମୁଣ୍ଡ, ଲଳାଟ, ମୁଁହ, ହୃଦୟ, ଗୁପ୍ତ ଅଂଶ ଓ ପାଦର ଶେଷ ଅଂଶରେ—ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ, ଉକ୍ଥ, ଷୋଡଶୀ ଓ ବାଜପେୟ ବିଦ୍ୟମାନ।

ଅତିରାତ୍ରାପ୍ତୋର୍ଯାମଞ୍ଚ ଯଜ୍ଞାତ୍ମା ସପ୍ତରୂପକଃ। ଧୀରହଂ ମନଃ ଶବ୍ଦଶ୍ଚ ସ୍ପର୍ଶରୂପରସାସ୍ତତ

ଅତିରାତ୍ର ଓ ଅପ୍ତୋର୍ୟାମ, ଯଜ୍ଞର ସାର୍, ସପ୍ତ ରୂପରେ ଅଛନ୍ତି; ଧୈର୍ୟ୍ୟଶୀଳ ଆତ୍ମା, ମନ, ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ, ରସ, ଏବଂ

ଗନ୍ଧୋ ବୁଦ୍ଧିର୍ଵ୍ଯାପକଂ ତୁ କରେ ଦେହେ ନ୍ଯସେତ୍ କ୍ରମାତ୍। ନ୍ଯସେଦନ୍ତ୍ଯୌ ଚ ତଲଯୋଃ କେ ଲଲାଟେ ମୁଖେ ହୃଦି

ଗନ୍ଧ ଓ ବୁଦ୍ଧି, ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପିଥିବା, ହାତ ଓ ଦେହରେ କ୍ରମେ ସ୍ଥାପନ କରିବା; ଶେଷ ଦୁଇଟିକୁ ତଳରେ, ଲଳାଟ, ମୁଁହ ଓ ହୃଦୟରେ ସ୍ଥାପନ କରିବା।

ନାଭୌ ଗୁହ୍ଯେ ଚ ପାଦେ ଚ ଅଷ୍ଟଵ୍ଯୂହଃ ପୁମାନ୍ ସ୍ମୃତ । ଜୀଵୋ ବୁଦ୍ଧିରହଙ୍କାରୋ ମନଃ ଶବ୍ଦୋ ଗୁଣୋନିଲଃ

ନାଭି, ଗୁପ୍ତ ଅଂଶ ଓ ପାଦରେ, ଅଷ୍ଟ ଭିନ୍ନ ରୂପରେ ପୁରୁଷକୁ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ: ଜୀବନ, ବୁଦ୍ଧି, ଅହଂକାର, ମନ, ଶବ୍ଦ, ଗୁଣ, ବାୟୁ।

ରୂପଂ ରସୋ ନଵାତ୍ମାଯଂ ଜୀଵ ଅହ୍‌ଗୁଷ୍ଠକଦ୍ଵଯେ। ତର୍ଜନ୍ଯାଦିକ୍ରମାଚ୍ଛେଷଂ ଯାଵଦ୍ଵାମପ୍ରଦେଶିନୀମ୍

ରୂପ, ରସ—ଏହି ନଅଟି ଆତ୍ମାର ଭିନ୍ନ ଭାଗ; ଜୀବନ ଦୁଇ ଅଂଗୁଠିରେ; ଅନ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ତର୍ଜନୀଠାରୁ ବାମ ପ୍ରଦେଶିକା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କ୍ରମେ।

ଦେହେ ଶିରୋଲଲାଟାସ୍ଯହୃନ୍ନାଭିଗୁହ୍ଯଜାନୁଷୁ। ପାଦଯୋଶ୍ଚ ଦଶାତ୍ମାଯଂ ଇନ୍ଦ୍ରୋ ଵ୍ଯାପୀ ସମାସ୍ଥିତଃ

ଦେହରେ—ମୁଣ୍ଡ, ଲଳାଟ, ମୁଁହ, ହୃଦୟ, ନାଭି, ଗୁପ୍ତ ଅଂଶ, ଗୁଡ଼ିକୁ, ଗୁଡ଼ିକୁ, ଏବଂ ପାଦରେ—ଏହି ଦଶ ଭିନ୍ନ ଆତ୍ମା, ଇନ୍ଦ୍ର ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପିଥିବା ଭାବେ ବିଦ୍ୟମାନ।

ଅଙ୍‌ଗୁଷ୍ଟକଦ୍ଵଯେ ଵହ୍ନିସ୍ତର୍ଜନ୍ଯାଦୌ ପରେଷୁ ଚ। ଶିରୋଲଲାଟଵକ୍ତ୍ରେଷୁ ହୃନ୍ନାଭିଗୁହ୍ଯଜାନୁଷୁ

ଦୁଇ ଅଂଗୁଠିରେ ଅଗ୍ନି; ତର୍ଜନୀ ଓ ଅନ୍ୟ ଆଠିରେ କ୍ରମେ; ମୁଣ୍ଡ, ଲଳାଟ, ମୁଁହରେ; ହୃଦୟ, ନାଭି, ଗୁପ୍ତ ଅଂଶ ଓ ଗୁଡ଼ିକୁ।

ପାଦଯୋରେକାଦଶାତ୍ମା ମନଃ ଶ୍ରୋତ୍ରଂ ତ୍ଵଗେଵ ଚ। ଚକ୍ଷୁର୍ଜିହ୍ଵା ତଥା ଘ୍ରାଣଂ ଵାକ୍‌ପାଣ୍ଯଙ୍ଘ୍ରିଶ୍ଚ ପାଯୁକଃ

ଦୁଇ ପାଦରେ, ଏକାଦଶ ଭିନ୍ନ ଆତ୍ମା: ମନ, କାନ, ଚର୍ମ, ଆଖି, ଜିଭ୍, ନାକ, କଥା, ହାତ, ପାଦ ଓ ପାଖାନା ଅଂଗ।

ଉପସ୍ଥଂ ମାନସୋ ଵ୍ଯାପୀ ଶ୍ରୋତ୍ରମଙ୍ଗୁଷ୍ଠକଦ୍ଵଯେ। ତର୍ଜନ୍ଯାଦିକ୍ରମାଦଷ୍ଟୌ ଅତିରିକ୍ତଂ ତଲଦ୍ଵଯେ

ଉପସ୍ଥ, ମନ, ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପିଥିବା; କାନ ଦୁଇ ଅଂଗୁଠିରେ; ତର୍ଜନୀଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଅଷ୍ଟଟି କ୍ରମେ; ଅବଶିଷ୍ଟ ଦୁଇ ତଳରେ।

ଉତ୍ତମାଙ୍ଗଲଲାଟାସ୍ଯହୃନ୍ନାଭାଵଥ ଗୁହ୍ଯକେ। ଊରୁଯୁଗ୍ମେ ତଥା ଜଙ୍ଘେ ଗୁଲ୍ଫପାଦେଷୁ ଚ କ୍ରମାତ୍ ।। ୩୭ ଵିଷ୍ଣୁର୍ମ୍ମଧୁହରଶ୍ଚୈଵ ତ୍ରିଵିକ୍ରମକଵାମନୌ। ଶ୍ରୀଧରୋଥ ହୃଷୀକେଶଃ ପଦ୍ମନାଭସ୍ତଥୈଵ ଚ

ଶୀର୍ଷ, ଲଳାଟ, ମୁଁହ, ହୃଦୟ, ନାଭି, ତାପରେ ଗୁପ୍ତ ଅଂଶ; ଦୁଇ ଉରୁ, ଦୁଇ ଗୋଡ଼, ଗୁଡ଼ିକୁ, ଗୁଡ଼ିକୁ ଏବଂ ପାଦରେ କ୍ରମେ—ବିଷ୍ଣୁ, ମଧୁସୂଦନ, ତ୍ରିବିକ୍ରମ, ବାମନ, ଶ୍ରୀଧର, ହୃଷୀକେଶ ଓ ପଦ୍ମନାଭ।

ଦାମୋଦରଃ କେଶଵଶ୍ଚ ନାରାଯଣସ୍ତତଃ ପରଃ। ମାଧଵଶ୍ଚାଥ ଗୋଵିନ୍ଦୋ ଵିଷ୍ଣୁଂ ଵୈ ଵ୍ଯାପକଂ ନ୍ଯସେତ୍

ଦାମୋଦର, କେଶବ, ପରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନାରାୟଣ, ତାପରେ ମାଧବ ଏବଂ ଗୋବିନ୍ଦ—ଏଭଳି ଭାବେ ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ୟାପିଥିବା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ବିଧିବତ୍ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବା ଉଚିତ।

ଅଙ୍‌ଗୁଷ୍ଠାଦୌ ତଲେ ଦ୍ଵୌ ଚ ପାଦେ ଜାନୁନି ଵୈ କଟୌ। ଶିରଃ ଶିଖରକଟ୍ଯାଞ୍ଚ ଜାନୁପାଦାଦିଷୁ ନ୍ଯସେତ୍

ଅଙ୍ଗୁଠି, ହାତର ତଳ, ପାଦ, ଗୁଡ଼ି, କଟି, ମୁଣ୍ଡ, ମୁଣ୍ଡର ଶିଖର, କଟି, ଗୁଡ଼ି, ପାଦ ଇତ୍ୟାଦି ସ୍ଥାନରେ ନିୟମାନୁସାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବା ଉଚିତ।

ଦ୍ଵାଦଶାତ୍ମା ପଞ୍ଚଵିଂଶଃ ଷଡ୍‌ଵିଂଶଵ୍ଯୂହକସ୍ତଥା। ପୁରୁଷୋ ଧୀରହଙ୍କାରୋ ମନଶ୍ଚିତ୍ତଞ୍ଚ ଶବ୍ଦକଃ

ବାରଟି ଆତ୍ମା, ପঁଚବିଂଶତି, ଛଅବିଂଶି ବ୍ୟବସ୍ଥା; ପୁରୁଷ, ଧୈର୍ୟଶୀଳ, ଆମି ଭାବ, ମନ, ବୁଦ୍ଧି ଏବଂ ଶବ୍ଦ ତତ୍ତ୍ୱ।

ତଥା ସ୍ପର୍ଶୋ ରସୋ ରୂପଂ ଗନ୍ଧଃ ଶ୍ରୋତ୍ରଂ ତ୍ଵଚସ୍ତଥା। ଚକ୍ଷୁର୍ଜିହ୍ଵା ନାସିକା ଚ ଵାକ୍‌ପାଣ୍ଯଙ୍ଘ୍ରିଶ୍ଚ ପାଯଵଃ

ସ୍ପର୍ଶ, ରସ, ରୂପ, ଗନ୍ଧ; କାନ, ଚର୍ମ, ଆଖି, ଜିହ୍ବା, ନାକ, ବକ୍ତୃତ୍ୱ, ହାତ, ପାଦ ଏବଂ ମଳବିସର୍ଜନ ଅଙ୍ଗ।