ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଦେଵତା ପୁରୁଷୋଽନୁଷ୍ଟୁପ୍‌ଛନ୍ଦୋ ଜ୍ଞେଯଞ୍ଚ ତ୍ରୈଷ୍ଟୁଭମ୍ । ଅଦ୍ଭ୍ଯଃ ସମ୍ଭୃତଂ ସୂକ୍ତମୃଷିରୁତ୍ତରଗୋନରଃ ।। ୨୯୬.

ଏଠି ଦେବତା ହେଲେ ପୁରୁଷ, ଛନ୍ଦ ଅନୁଷ୍ଟୁପ୍ ଓ ତିନିଷ୍ଠୁପ୍ ମଧ୍ୟ ଅଛି । ଏହି ସୂକ୍ତ ଜଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଏହାର ଋଷି ହେଲେ ଉତ୍ତର ଗୋଣର ।

ଆଦ୍ଯାନାନ୍ତିସୃଣାଂ ତ୍ରିଷ୍ଟୁପ୍‌ଛନ୍ଦୋଽନୁଷ୍ଟୁବ୍ଦ୍ଵଯୋରପି । ଛନ୍ଦସ୍ତ୍ରୈଷ୍ଟୁଭମନ୍ତ୍ଯାଯାଃ ପୁରୁଷୋଽସ୍ଯାପି ଦେଵତା ।। ୨୯୬.

ପ୍ରଥମ ତିନିଟି ପାଇଁ ଛନ୍ଦ ହେଉଛି ତିନିଷ୍ଠୁପ୍, ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦୁଇଟି ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଅନୁଷ୍ଟୁପ୍ । ଶେଷଟି ପାଇଁ ତିନିଷ୍ଠୁପ୍ ଛନ୍ଦ ଓ ଦେବତା ପୁରୁଷ ।

ଆଶୁରିନ୍ଦ୍ରୋ ଦ୍ଵାଦଶାନାଂ ଛନ୍ଦସ୍ତ୍ରିଷ୍ଟୁବୁଦାହୃତଂ । ଋଷିଃ ପ୍ରୋକ୍ତଃ ପ୍ରତିରଥଃ ସୂକ୍ତେ ସପ୍ତଦଶାର୍ଚ୍ଚକେ ।। ୨୯୬.

ଦ୍ରୁତ ଇନ୍ଦ୍ର ଦ୍ୱାଦଶଟିର ଦେବତା, ଛନ୍ଦ ତିନିଷ୍ଠୁପ୍ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ସପ୍ତଦଶ ରିକ୍ ସୂକ୍ତ ପାଇଁ ଋଷି ହେଲେ ପ୍ରତିରଥ ।

ପୃଥକ୍‌ପୃଥକ୍ ଦେଵତାଃ ସ୍ଯୁଃ ପୁରୁଵିଦଙ୍ଗଦେଵତା । ଅଵଶିଷ୍ଟଦୈଵତେଷୁ ଛନ୍ଦୋଽନୁଷ୍ଟୁବୁଦାହୃତଂ ।। ୨୯୬.

ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ତ୍ରର ଦେବତା ଅଲଗା ଅଲଗା, ଜଣାଶୁଣା ଲୋକେ ସେମାନଙ୍କୁ ଜାଣନ୍ତି । ଅବଶିଷ୍ଟ ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ ଛନ୍ଦ ଅନୁଷ୍ଟୁପ୍ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।

ଅସୌ ଯସ୍ତାମ୍ରୋ ଭଵତୀନ୍ଦ୍ରଃ ପୁରୁଲିଙ୍ଗୋକ୍ତଦେଵତାଃ । ପଙ୍କ୍ତିଚ୍ଛନ୍ଦୋଽଥ ମର୍ମ୍ମାଣି ତ୍ଵପୋ ଲିଙ୍ଗୋକ୍ତଦେଵତାଃ ।। ୨୯୬.

ଯିଏ ରଙ୍ଗା ହୁଏ ସେ ଇନ୍ଦ୍ର, ତାଙ୍କର ବହୁ ରୂପ ଅଛି, ଛନ୍ଦ ପଙ୍କ୍ତି । ମର୍ମସ୍ଥଳୀ ଜଳସହିତ ଯୋଗାଯୋଗ ରଖେ, ଦେବତା ଯେପରି ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି ।

ରୌଦ୍ରାଧ୍ଯାଯେ ଚ ସର୍ଵ୍ଵସ୍ମିନ୍ନୃଷିଃ ସ୍ଯାତ୍ ପରମେଷ୍ଠ୍ଯପି । ପ୍ରଜାପତିର୍ଵ୍ଵା ଦେଵାନାଂ କୁତ୍ସସ୍ଯ ତିସୃଣାଂ ପୁନଃ ।। ୨୯୬.

ସମସ୍ତ ରୌଦ୍ର ଅଧ୍ୟାୟରେ ଋଷି ହେଲେ ପରମେଷ୍ଠୀ, କିମ୍ବା ଦେବମାନେ ପାଇଁ ପ୍ରଜାପତି, ଏବଂ ତିନିଟି ପାଇଁ ପୁନି କୁତ୍ସ ହେଲେ ଋଷି ।

ମନୋଦ୍ଵଯୋରୁମୈକା ସ୍ଯାଦ୍ରୁଦ୍ରୋ ରୁଦ୍ରାଶ୍ଚ ଦେଵତାଃ । ଆଦ୍ଯୋନୁଵାକୋଽଥ ପୂର୍ଵ୍ଵ ଏକରୁଦ୍ରାଖ୍ଯଦୈଵତଃ ।। ୨୯୬.

ମନସ୍ ସଂପୃକ୍ତ ଦୁଇଟି ପାଇଁ ଦେବତା ହେଲେ ଉମା, ରୁଦ୍ର ଓ ରୁଦ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେବତା । ପ୍ରଥମ ଅନୁବାକ ଓ ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀ ଏକରୁଦ୍ର ନାମକ ଦେବତା ।

ଛନ୍ଦୋ ଗାଯତ୍ରମାଦ୍ଯାଯା ଅନୁଷ୍ଟୁପ୍‌ ତିସୃଣାମୃଚାମ୍ । ତିସୃଣାଞ୍ଚ ତଥା ପଙ୍କ୍ତିରନୁଷ୍ଟୁବଥ ସଂସ୍ମୃତମ୍ ।। ୨୯୬.

ପ୍ରଥମ ମନ୍ତ୍ର ପାଇଁ ଛନ୍ଦ ଗାୟତ୍ରୀ, ତିନିଟି ରିକ୍ ପାଇଁ ଅନୁଷ୍ଟୁପ୍ । ଏଭଳି ତିନିଟି ପାଇଁ ପଙ୍କ୍ତି ଏବଂ ପୁନି ଅନୁଷ୍ଟୁପ୍ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ ।

ଦ୍ଵଯୋଶ୍ଚ ଜଗତୀଛନ୍ଦୋ ରୁଦ୍ରାଣାମପ୍ଯଶୀତଯଃ । ହିରଣ୍ଯବାହଵସ୍ତିସ୍ରୋ ନମୋ ଵଃ କିରିକାଯ ଚ ।। ୨୯୬.

ଦୁଇଟି ପାଇଁ ଛନ୍ଦ ଜଗତୀ, ରୁଦ୍ରାଣୀମାନେ ପାଇଁ ଅଶୀଟି । 'ହିରଣ୍ୟବାହୁ' ତିନିଥର, 'ନମୋ ଭବ' ଓ କିରିକାକୁ ମଧ୍ୟ ।

ପଞ୍ଚର୍ଚ୍ଚୋ ରୁଦ୍ରଦେଵାଃ ସ୍ଯୁର୍ମନ୍ତ୍ରେ ରୁଦ୍ରାନୁଵାକକେ । ଵିଂଶକେ ରୁଦ୍ରଦେଵାସ୍ତାଃ ପ୍ରଥମା ବୃହତୀ ସ୍ମୃତା ।। ୨୯୬.

ପାଞ୍ଚ ରିକ୍ ଥିବା ରୁଦ୍ରମନ୍ତ୍ରରେ ଦେବତା ହେଲେ ରୁଦ୍ର, ରୁଦ୍ରାନୁବାକ ମନ୍ତ୍ରରେ ବିଶି ରୁଦ୍ର ଦେବତା, ପ୍ରଥମଟି ବୃହତୀ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ ।

ଋଗ୍‌ଦ୍ଵିତୀଯା ତ୍ରିଜଗତୀ ତୃତୀଯା ତ୍ରିଷ୍ଟୁବେଵ ଚ । ଅନୁଷ୍ଟୁଭୋ ଯଜୁସ୍ତିସ୍ର ଆର୍ଯୋଭିଜ୍ଞଃ ସୁସିଦ୍ଧିଭାକ୍ ।। ୨୯୬.

ଦ୍ୱିତୀୟଟି ଋକ୍ ଛନ୍ଦରେ, ତିନିଟି ଜଗତୀ ଛନ୍ଦରେ, ତୃତୀୟଟି ତିନିଷ୍ଠୁପ୍ ଛନ୍ଦରେ । ଯଜୁସ୍ ତିନିଟି ଅନୁଷ୍ଟୁପ୍ ଛନ୍ଦରେ; ଆର୍ଯ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀ ସଫଳ ହୁଏ ।

ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯମୋହନେନାପି ଵିଷଵ୍ଯାଧ୍ଯରିମର୍ଦ୍ଦନଂ । ଇଁ ଶ୍ରୀଁ ହ୍ରୀଁ ହ୍ରୈଁ ହୂଁ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯମୋହନାଯ ଵିଷ୍ଣଵେ ନମଃ ।। ୨୯୬.

ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ତିନି ଲୋକକୁ ମୋହିତ କରାଯାଏ, ବିଷ, ରୋଗ ଓ ଶତ୍ରୁ ନାଶ ହୁଏ: 'ଇଁ ଶ୍ରୀଁ ହ୍ରୀଁ ହ୍ରୈଁ ହୂଁ—ତିନି ଲୋକକୁ ମୋହିତ କରୁଥିବା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର ।'

ଓଂ ହଂ ଇଁ ଉଗ୍ରଵୀରଂ ମହାଵିଷ୍ଣୁଂ ଜ୍ଵଲନ୍ତଂ ସର୍ଵତୋମୁଖଂ । ନୃସିଂହଂ ଭୀଷଣଂ ଭଦ୍ରଂ ମୃତ୍ଯୁମୃତ୍ଯୁନ୍ନମାମ୍ଯହଂ ।। ୨୯୬.

ଓଁ ହଁ ଇଁ—ଉଗ୍ରବୀର, ମହାବିଷ୍ଣୁ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଦେଖୁଥିବା ଜ୍ୱଳନ୍ତ, ଭୟଙ୍କର ଓ ଶୁଭ ନରସିଂହ, ମୃତ୍ୟୁଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁଙ୍କୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ ।

ଅଯମେଵ ତୁ ପଞ୍ଚାଙ୍ଗୋ ମନ୍ତ୍ରଃ ସର୍ଵାର୍ଥସାଧକଃ । ଦ୍ଵାଦଶାଷ୍ଟାକ୍ଷରୌ ମନ୍ତ୍ରୌ ଵିଷଵ୍ଯାଧିଵିମର୍ଦ୍ଦନୌ ।। ୨୯୬.

ଏହି ହେଉଛି ପଞ୍ଚାଙ୍ଗ ମନ୍ତ୍ର, ସମସ୍ତ କାମନା ପୂରଣ କରେ । ଦ୍ୱାଦଶ ଓ ଅଷ୍ଟାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ର ବିଷ ଓ ରୋଗ ନାଶ କରେ ।

କୁବ୍ଜିକା ତ୍ରିପୁରା ଗୌରୀ ଚନ୍ଦ୍ରିକା ଵିଷହାରିଣୀ । ପ୍ରସାଦମନ୍ତ୍ରୋ ଵିଷହୃଦାଯୁରାରୋଗ୍ଯଵର୍ଦ୍ଧନଂ ।। ୨୯୬.

କୁବ୍ଜିକା, ତ୍ରିପୁରା, ଗୌରୀ, ଚନ୍ଦ୍ରିକା, ବିଷହାରିଣୀ—ଏହି କୃପାମୟ ମନ୍ତ୍ର ବିଷ ଦୂର କରେ, ଆୟୁ ଓ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ବଢ଼ାଏ ।

ସୌରୋ ଵିନାଯକସ୍ତଦ୍ଵଦ୍ରୁଦ୍ରମନ୍ତ୍ରାଃ ସଦାଖିଲାଃ ।। ୨୯୬.

ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ବିନାୟକ ମନ୍ତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ସଦା ରୁଦ୍ରମନ୍ତ୍ର ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ ।

ଏକଦ୍ଵିତ୍ରିଚତୁର୍ଵୀଜଃ କୃଷ୍ଣଚକ୍ରାଙ୍ଗପଞ୍ଚକଃ । ଗୋପୀଜନଵଲ୍ଲଭାଯ ସ୍ଵାହା ସର୍ଵାର୍ଥସାଧକଃ ।। ୨୯୭.

ଏକ, ଦୁଇ, ତିନି କିମ୍ବା ଚାରିଟି ବୀଜ, ପାଞ୍ଚଟି କଳା ଚକ୍ର ଭାଗ ଥିବା, ଏହି ମନ୍ତ୍ରକୁ ଗୋପୀଜନବଲ୍ଲଭଙ୍କୁ 'ସ୍ୱାହା' କହି ଅର୍ପଣ କଲେ, ସମସ୍ତ କାମନା ପୂରଣ ହୁଏ।

ଓଂ ନମୋ ଭଗଵତେ ରୁଦ୍ରାଯ ପ୍ରେତାଧିପତଯେ ଗୁତ୍ତ୍ଵ ଗର୍ଜ୍ଜ ଭ୍ରାମଯ ମୁଞ୍ଚ ମୁହ୍ଯ କଟ ଆଵିଶ ସୁଵର୍ଣପତଙ୍ଗ ରୁଦ୍ରୋ ଜ୍ଞାପଯତି ଠ । ପାତାଲକ୍ଷୋଭମନ୍ତ୍ରୋଯଂ ମନ୍ତ୍ରଣାଦ୍ଵିଷନାଶନଃ । ଦଂଶକାହିଦଂଶେ ସଦ୍ଯୋ ଦଷ୍ଟଃ କାଷ୍ଠଶିଲାଦିନା ।। ୨୯୭.

ଓଁ, ଭଗବାନ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, ପ୍ରେତମାନଙ୍କ ଠାକୁର, ରକ୍ଷା କର, ଗର୍ଜନ କର, ଘୂର୍ଣ୍ଣନ କର, ଛାଡ଼, ମୁହ୍ୟ କର, ବାନ୍ଧ, ପ୍ରବେଶ କର, ସୁବର୍ଣ୍ଣପତଙ୍ଗ ରୁଦ୍ର ଆଦେଶ ଦେଉଛନ୍ତି, ଠ। ଏହି ମନ୍ତ୍ର ପାତାଳକୁ ଉତ୍କଳନ କରିବା ପାଇଁ, ଏହା ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ ବିଷ ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ବିଷାକ୍ତ ସାପ କିମ୍ବା କାଠ, ପାଥର ଇତ୍ୟାଦି କଟିଲେ, ଏହା ତୁରନ୍ତ କାମ କରେ।

ଵିଷଶାନ୍ତ୍ଯୈ ଦହେଦ୍ଦଂଶଂ ଜ୍ଵାଲକୋକନଦାଦିନା । ଶିରୀଷଵୀଜପୁଷ୍ପାର୍କକ୍ଷୀରଵୀଜକଟୁତ୍ରଯଂ ।। ୨୯୭.

ବିଷ ଶାନ୍ତି ପାଇଁ, କଟାଯାଇଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ଆଗୁଣର ଜ୍ୱାଳା କିମ୍ବା କୋକନଦ ଓ ଏହା ସଦୃଶ ଉପାୟରେ ଦାହ କର। ଶିରୀଷ ବୀଜ, ପୁଷ୍ପ, ଅର୍କ ଓ ଦୁଧ—ଏ ତିନିଟି ବ୍ୟବହାର କର।

ଵିଷଂ ଵିନାଶଯେତ୍ ପାନଲେପନେନାଞ୍ଜନାଦିନା । ଶିରିଷପୁଷ୍ପସ୍ଯ ରସଭାଵିତଂ ମରିଚଂ ସିତଂ ।। ୨୯୭.

ଶିରୀଷ ପୁଷ୍ପର ରସ, ମରିଚା ଓ ଚିନି—ଏଗୁଡ଼ିକୁ ମିଶାଇ ପିଇବା, ଲେପ କିମ୍ବା ଅଞ୍ଜନ କରିବା ଦ୍ୱାରା ବିଷ ନଶ୍ଟ ହୁଏ।

ପାନନସ୍ଯାଞ୍ଚନାଦ୍ଯୈଶ୍ଚ ଵିଷଂ ହନ୍ଯାନ୍ନ ସଂଶଯଃ । କୋଷାତକୀଵଚାହିଙ୍ଗୁଶିରୀଷାର୍କପଯୋଯୁତଂ ।। ୨୯୭.

ଏହି ଦ୍ରବ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ପିଇବା, ନାସା ମାର୍ଗରେ ଦେବା କିମ୍ବା ଲେପ କରିବା ଦ୍ୱାରା ବିଷ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ନଶ୍ଟ ହୁଏ; କୋଷାତକୀ, ବଚ, ହିଙ୍ଗୁ, ଶିରୀଷ, ଅର୍କ ଓ ଦୁଧ ଏକାତ୍ର କରିବା ଦରକାର।

କୁଟୁତ୍ରଯଂ ସମେଷାମ୍ବୋ ହରେନ୍ନସ୍ଯାଦିନା ଵିଷଂ । ରାମଠେକ୍ଷ୍ଵାକୁଶର୍ଵାଙ୍ଗଚୂର୍ଣଂ ନସ୍ଯାଦ୍ଵିଷାପହଂ ।। ୨୯୭.

ସମସ୍ତ ଉପାଦାନର ସହିତ ତିନି ପ୍ରକାର ତିକ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ପାଣି ମିଶାଇ ନାସା ମାର୍ଗରେ ଦେଲେ ବିଷ ହଟିଯାଏ; ରାମଠ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ଓ ଶର୍ବଙ୍କ ଚୂର୍ଣ୍ଣ ନାସା ମାର୍ଗରେ ଦେଲେ ବିଷ ଦୂର ହୁଏ।

ଇନ୍ଦ୍ରବଲାଗ୍ନିକନ୍ଦ୍ରୋଣଂ ତୁଲସୀ ଦେଵିକା ସହା । ତଦ୍ରସାକ୍ତଂ ତ୍ରିକଟୁକଂ ଚୂର୍ଣମ୍ଭକ୍ଷ୍ଯଵିଷାପହଂ ।। ୨୯୭.

ଇନ୍ଦ୍ରବଳା, ଅଗ୍ନିକନ୍ଦ, ରୋହିଣୀ, ତୁଳସୀ, ଦେବିକା—ଏମାନେ ସମେତ, ସେମାନଙ୍କ ରସ ଓ ତିକ୍ତ ଚୂର୍ଣ୍ଣ ମିଶାଇ ଖାଇଲେ ବିଷ ହଟିଯାଏ।

ପଞ୍ଚାଙ୍ଗଂ କୃଷ୍ଣପଞ୍ଚମ୍ଯାଂ ଶିରୀଷସ୍ଯ ଵିଷାପହଂ ।। ୨୯୭.

କୃଷ୍ଣ ପଞ୍ଚମୀ ତିଥିରେ ଶିରୀଷ ଗଛର ପାଞ୍ଚଟି ଅଂଶ ନେଇଲେ ବିଷ ଦୂର ହୁଏ।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ଗୋନସାଦିଚିକିତ୍ସାଞ୍ଚ ଵଶିଷ୍ଠ ଶ୍ରୃଣୁ ଵଚ୍ମି ତେ । ହ୍ରୀଁ ହ୍ରୀଁ ଅମଲପକ୍ଷି ସ୍ଵାହା ୨୯୮.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ବଶିଷ୍ଠ, ଗାଈର ରୋଗର ଚିକିତ୍ସା ମୋ ପାଖରୁ ଶୁଣ। ହ୍ରୀ ହ୍ରୀ, ନିର୍ମଳ ପକ୍ଷୀ, ସ୍ୱାହା।

ଲଶୁନଂ ରାମଠଫ୍ଲଂ କୁଷ୍ଠାଗ୍ନିଵ୍ଯୋଷକଂ ଵିଷେ । ସ୍ନୁହୀକ୍ଷୀରଂ ଗଵ୍ଯଘୃତଂ ପକ୍ଷଂ ପୀତ୍ଵାଽହିଜେ ଵିଷେ ।। ୨୯୮.

ଲସୁଣ, ରାମଠ ଫଳ, କୁଷ୍ଠ, ଅଗ୍ନି ଓ ବ୍ୟୋଷ ବିଷ ପାଇଁ; ସ୍ନୁହୀ ଦୁଧ ଓ ଗାଈ ଘିଅ—ଏହି ମିଶ୍ରଣ ସାପ ବିଷରେ ପକ୍ଷୀକୁ ପିଇବାକୁ ଦିଅ।

ଅଥ ରାଜିଲଦଷ୍ଟେ ଚ ପେଯା କୃଷ୍ଣା ସସୈନ୍ଧଵା । ଆଜ୍ଯକ୍ଷୌଦ୍ରଶକୃତ୍ତୋଯଂ ପୁରୀତତ୍ଯା ଵିଷାପହଂ ।। ୨୯୮.

ରାଜିଲା କଟିଲେ, କଳା ଉଡ଼ଦ ଦାଲିର ପେୟ ଓ ସାଇନ୍ଧବ ଲୁଣ ଦିଅ; ଘିଅ, ମଧୁ, ଗୋବିଷ୍ଟା ଜଳ ଓ ପୁରୀତତ୍ୟା ଏକାତ୍ର କଲେ ବିଷ ହଟିଯାଏ।

ସକୃଷ୍ଣାଖଣ୍ଡଦୁଗ୍ଧାଜ୍ଯଂ ପାତଵ୍ଯନ୍ତେନ ମାକ୍ଷିକଂ । ଵ୍ଯୋଷଂ ପିଚ୍ଛଂ ଵିଡାଲାସ୍ଥି ନକୁଲାଙ୍ଗରୁହୈଃ ସମୈଃ ।। ୨୯୮.

କଳା ଉଡ଼ଦ, ଅଖଣ୍ଡ ଦୁଧ ଓ ଘିଅ ସହିତ ଶେଷରେ ମଧୁ ଦିଅ; ବ୍ୟୋଷ, ପକ୍ଷୀର ପର, ବିଲାଇ ଅସ୍ଥି ଓ ନକୁଳ ଅଂଗ ଏକ ସମାନ ମାପରେ।