ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ମୁଷ୍ଟିସ୍ତାର୍କ୍ଷକରସ୍ଯାନ୍ତଃ ସ୍ଥିତାଙ୍ଗୁଷ୍ଠଵିଷାପହା । ତାର୍କ୍ଷଂ ହସ୍ତଂ ସମୁଦ୍ଯମ୍ଯ ତତ୍ପଞ୍ଚାଙ୍ଗୁଲିଚାଲନାତ୍ ।। ୨୯୫.

ତାର୍କ୍ଷଙ୍କର ହାତର ମୁଷ୍ଟି ଭିତରେ ଥିବା ଅଙ୍ଗୁଠି ବିଷ ଦୂର କରେ; ତାର୍କ୍ଷ ହାତକୁ ଉଠାଇ, ପାଞ୍ଚଟି ଅଙ୍ଗୁଳି ଚଳାଇଲେ ବିଷ ନଶ୍ଟ ହୁଏ।

କୁର୍ଯ୍ଯାଦ୍ଵିଷସ୍ଯ ସ୍ତମ୍ଭାଦୀଂସ୍ତଦୁକ୍ତମଦଵୀଷଯା । ଆକାଶାଦେଷ ଭୂଵୀଜଃ ପଞ୍ଚର୍ଣାଧିପତିର୍ମ୍ମନୁଃ ।। ୨୯୫.

ବିଷ ନିମିତ୍ତେ ଯେଉଁ ରକ୍ଷା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି, ସେଗୁଡିକୁ କୌଣସି ଦ୍ୱେଷ ଛାଡ଼ି କରିବା ଉଚିତ। ଆକାଶରୁ ପୃଥିବୀର ବୀଜ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ ପଞ୍ଚ ଧ୍ୱନିର ଅଧିପତି ହେଲେ ମନୁ।

ସଂସ୍ତମ୍ଭଯେତିଵିଷତୋ ଭାଷଯା ସ୍ତମ୍ଭଯେଦ୍ଵିଷମ୍ । ଵ୍ଯତ୍ଯସ୍ତଭୂଷଯା ଵୀଜୋ ମନ୍ତ୍ରୋଽଯଂ ସାଧୁସାଧିତଃ ।। ୨୯୫.

ବିଷକୁ ଉଚ୍ଚାରଣ ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ଠିକ୍ ଭାବରେ ଶୋଭା ଦେଇ ମଧ୍ୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଦରକାର। ଏହି ବୀଜମନ୍ତ୍ର ଭଲ ଭାବରେ ସାଧନା କଲେ ଫଳଦାୟକ ହୁଏ।

ସଂପ୍ଲଵଃ ପ୍ଲାଵଯ ଯମଃ ଶବ୍ଦାଦ୍ଯଃ ସଂହରେଦ୍ଵିଷଂ । ଦଣ୍ଡମୁତ୍ଥାପଯେଦେଷ ସୁଜପ୍ତାମ୍ଭୋଽଭିଷେକତଃ ।। ୨୯୫.

ପ୍ରବାହ ଭାସି ନେଉ, ଯମ ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ବିଷକୁ ଦୂର କରୁନ୍ତୁ; ଦଣ୍ଡ ଉଠାନ୍ତୁ—ଏହା ଭଲ ଭାବରେ ଜପ କଲେ, ଜଳ ଦ୍ୱାରା ସ୍ନାନ କରି ଶୁଦ୍ଧି ହୁଏ।

ସୁଜପ୍ତଶଙ୍ଖଭେର୍ଯ୍ଯାଦିନିସ୍ଵନଶ୍ରଵଣେନ ଵା । ସଂଦହତ୍ଯେଵ ସଂଯୁକ୍ତୋ ଭୂତେଜୋଵ୍ଯତ୍ଯଯାତ୍ ସ୍ଥିତଃ ।। ୨୯୫.

କିମ୍ବା, ଭଲ ଭାବରେ ଉଚ୍ଚାରିତ ଶଂଖ, ଭେରୀ ଓ ଏହା ପରି ଧ୍ୱନି ଶୁଣିଲେ, ଏହା ଯଥାଯଥି ଯୋଗ ହେଲେ, ଭୂତତ୍ତ୍ୱର ବିପରୀତ ଅବସ୍ଥାରେ ବିଷକୁ ଦାହ କରି ଦେଉଛି।

. ଭୂଵାଯୁଵ୍ଯତ୍ଯଯାନ୍ମନ୍ତ୍ରୋ ଵିଷଂ ସଂକ୍ରାମଯତ୍ଯସୌ । ଅନ୍ତସ୍ଥୋ ନିଜଵେଶ୍ମସ୍ଥୋ ଵୀଜାଗ୍ନୀନ୍ଦୁଜଲାତ୍ମଭିଃ ।। ୨୯୫.

ପୃଥିବୀ ଓ ବାୟୁର ବିପରୀତ ଗତି ଦ୍ୱାରା, ଏହି ମନ୍ତ୍ର ବିଷକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତର କରେ; ଭିତରେ, ନିଜ ଘରେ, ବୀଜ, ଅଗ୍ନି, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଜଳର ସାର ରୂପେ ଏହା କାର୍ଯ୍ୟ କରେ।

ଏତତ୍ କର୍ମ୍ମ ନଯେନ୍ମନ୍ତ୍ରୀ ଗରୁଡ଼ାକୃତିଵିଗ୍ରହଃ । ତାର୍କ୍ଷଵରୁଣଗେହସ୍ଥସ୍ତଜ୍ଜପାନ୍ନାଶଯେଦ୍ଵିଷମ୍ ।। ୨୯୫.

ମନ୍ତ୍ରପାଠକ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଗରୁଡ଼ଙ୍କ ଆକୃତି ଓ ରୂପ ଧାରଣ କରି କରିବା ଉଚିତ। ତାର୍କ୍ଷ୍ୟ ଓ ବରୁଣଙ୍କ ଗୃହରେ ବସି, ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଜପ କଲେ ବିଷ ନାଶ ହୁଏ।

ଜାନୁଦଣ୍ଡୀଦମୁଦିତଂ ସ୍ଵଧାଶ୍ରୀଵୀଜଲ୍ଛିତଂ । ସ୍ନାନପାନାତ୍ସର୍ଵ୍ଵଵିଷଂ ଜ୍ଵରାରୋଗାପମୃତ୍ଯୁଜିତ୍ ।। ୨୯୫.

ଘୁଁଟି ଓ ଦଣ୍ଡ ସହିତ ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରାଯାଏ, ସ୍ୱଧା, ଶ୍ରୀ ଓ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର ହୁଏ; ସ୍ନାନ ଓ ପାନ କଲେ ସମସ୍ତ ବିଷ, ଜ୍ୱର, ରୋଗ ଓ ଅକାଳମୃତ୍ୟୁ ଦୂର ହୁଏ।

ପକ୍ଷି ପକ୍ଷି ମହାପକ୍ଷି ମହାପକ୍ଷି ଵିଧି ସ୍ଵାହା । ପକ୍ଷି ପକ୍ଷି ମହାପକ୍ଷି ମହାପକ୍ଷି କ୍ଷି କ୍ଷି ସ୍ଵାହା ।। ୨୯୫.

ପକ୍ଷୀ, ପକ୍ଷୀ, ମହାପକ୍ଷୀ, ମହାପକ୍ଷୀ, ବିଧି, ସ୍ୱାହା; ପକ୍ଷୀ, ପକ୍ଷୀ, ମହାପକ୍ଷୀ, ମହାପକ୍ଷୀ, କ୍ଷି, କ୍ଷି, ସ୍ୱାହା।

ଦ୍ଵାଵେତୌ ପକ୍ଷିରାଡ୍‌ମନ୍ତ୍ରୌ ଵିଷଘ୍ନାଵଭିମନ୍ତ୍ରଣାତ୍ । ପକ୍ଷିରାଜାଯ ଵିଦ୍ମହେ ପକ୍ଷିଽଦେଵାଯ ଧୀମହି ତନ୍ନୋ ଗରୁଡଃ ପ୍ରଚୋଦଯାତ୍ । ଵହ୍ନିସ୍ଥୌ ପାର୍ଶ୍ଵତତ୍ପୂର୍ଵୌ ଦନ୍ତଶ୍ରୀକୌ ଚ ଦଣ୍ଡିନୌ ।। ୨୯୫.

ଏହି ଦୁଇଟି ପକ୍ଷୀରାଜ ମନ୍ତ୍ର, ଶକ୍ତିଶାଳୀ କରାଯିବା ପରେ, ବିଷ ନାଶ କରେ। ଆମେ ପକ୍ଷୀରାଜଙ୍କୁ ଜାଣୁ, ପକ୍ଷୀଦେବତାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରୁ, ଗରୁଡ଼ ଆମକୁ ପ୍ରେରିତ କରୁନ୍ତୁ। ଅଗ୍ନିରେ, ପାର୍ଶ୍ୱରେ, ପୂର୍ବରେ, ଦନ୍ତ ଶ୍ରୀ ଓ ଦଣ୍ଡ ସହିତ ଏହି ମନ୍ତ୍ର ରଖାଯିବା ଉଚିତ।

ହର ହର ହୃଦଯାଯ ନମଃ କପର୍ଦ୍ଦିନେ ଚ ଶିରସେ ନୀଲକଣ୍ଠାଯ ଵୈ ଶିଖାଂକାଲକୂଟଵିଷଭକ୍ଷଣାଯ ସ୍ଵାହା । ଅଥ ଵର୍ମ୍ମ ଚ କଣ୍ଠେ ନେତ୍ରଂ କୃତ୍ତିଵାସାସ୍ତ୍ରିନେତ୍ରଂ ପୂର୍ଵାଦ୍ଯୈରାନନୈର୍ଯୁକ୍ତଂ ସ୍ଵେତପୀତାରୁଣାସିତୈଃ ।। ୨୯୫.

ହର, ହର, ହୃଦୟକୁ ନମସ୍କାର; କପର୍ଦ୍ଦିନ୍କୁ ଶିରରେ, ନୀଳକଣ୍ଠଙ୍କୁ ଚୂଡ଼ାରେ, କାଳକୂଟ ବିଷ ଖାଇଥିବା ନୀଳକଣ୍ଠଙ୍କୁ ସ୍ୱାହା। ପରେ, କଣ୍ଠରେ ବର୍ମ, ନୟନ, କୃତ୍ତିବାସ, ତିନି ଚକ୍ଷୁ, ପୂର୍ବ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦିଗର ମୁହଁ, ସ୍ୱେତ, ପୀତ, ରକ୍ତ ଓ କଳା ରଙ୍ଗ ସହିତ ଯୋଗ କରିବା।

ଅଭଯଂ ଵରଦଂ ଚାପଂ ଵାସୁକିଞ୍ଚ ଦଧଦ୍ଭୁଜୈଃ । ଯସ୍ଯୋପରୀତପାର୍ଶ୍ଵସ୍ଥଗୌରୀରୁଦ୍ରୋଽସ୍ଯ ଦେଵତା ।। ୨୯୫.

ଯାହାଙ୍କ ହାତରେ ଭୟମୁକ୍ତି, ବରଦାନ, ଧନୁଷ ଓ ବାସୁକି ଅଛି; ଯାହାଙ୍କ ପାଖରେ ଗୌରୀ ଓ ରୁଦ୍ର ଦଢ଼ିଆ ଅଛନ୍ତି—ଏହିମାନେ ତାଙ୍କର ଦେବତା।

. ପାଦଜାନୁଗୁହାନାଭିହୃତ୍କଣ୍ଠାନନମୂର୍ଦ୍ଧସୁ । ମନ୍ତ୍ରାର୍ଣାନ୍ନ୍ଯସ୍ଯ କରଯୋରଙ୍ଗୁଷ୍ଠାଦ୍ଯଙ୍ଗୁଲୀଷୁ ଚ ।। ୨୯୫.

ପାଦ, ଘୁଁଟି, ଗୁପ୍ତାଙ୍ଗ, ନାଭି, ହୃଦୟ, କଣ୍ଠ, ମୁହଁ ଓ ମୁଣ୍ଡରେ, ମନ୍ତ୍ରର ଅକ୍ଷରଗୁଡ଼ିକୁ ହାତର ଆଙ୍ଗୁଠି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଆଙ୍ଗୁଳିରେ ରଖିବା।

ତର୍ଜ୍ଜନ୍ଯାଦିତଦନ୍ତାସୁ ସର୍ଵମଙ୍ଗୁଷ୍ଠଯୋର୍ନ୍ନ୍ଯସେତ୍ । ଧ୍ଯାତ୍ଵୈଵଂ ସଂହରେତ୍ କ୍ଷିପ୍ରଂ ଵଦ୍ଧଯା ଶୂଲମୁଦ୍ରଯା ।। ୨୯୫.

ତର୍ଜନୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଆଙ୍ଗୁଳି, ସମସ୍ତ ଆଙ୍ଗୁଠିରେ ଏହି ଅକ୍ଷରଗୁଡ଼ିକୁ ରଖିବା। ଏଭଳି ଧ୍ୟାନ କରି, ଶୀଘ୍ର ଶୂଳମୁଦ୍ରା ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧନ କରିବା।

କନିଷ୍ଠା ଜ୍ଯେଷ୍ଠଯା ଵଦ୍ଧା ତିସ୍ରୋଽନ୍ଯାଃ ପ୍ରସୃତେର୍ଜ୍ଜଵାଃ । ଵିଷନାଶେ ଵାମହସ୍ତମନ୍ଯସ୍ମିନ୍ ଦକ୍ଷିଣଂ କରଂ ।। ୨୯୫.

କନିଷ୍ଠା ଆଙ୍ଗୁଳିକୁ ବଡ଼ ଆଙ୍ଗୁଳି ସହିତ ବନ୍ଧି, ଅନ୍ୟ ତିନିଟି ଆଙ୍ଗୁଳିକୁ ଶୀଘ୍ର ବିସ୍ତାର କରିବା। ବିଷ ନାଶ ପାଇଁ ବାମହାତକୁ ଡାହାଣ ହାତରେ ରଖିବା।

ଓଂ ନମୋ ଭଗଵତେ ନୀଲକଣ୍ଠାଯ ଚିଃ ଅମଲକଣ୍ଠାଯ ଚିଃ । ସର୍ଵଜ୍ଞକଣ୍ଠାଯ ଚିଃ କ୍ଷିପ ଓଂ ସ୍ଵାହା । ଅମଲନୀଲକଣ୍ଠାଯ ନୈକସର୍ଵଵିଷାପହାଯ । ନମସ୍ତେ ରୁଦ୍ରମଂନ୍ଯଵ ଇତି ସମ୍ମାର୍ଜ୍ଜନାଦ୍ଵିପଂ ଵିନଶ୍ଯତି- ନ ସନ୍ଦେହଃ କର୍ଣଜାପ୍ଯା ଉପାନହାଵା । ଯଜେଦ୍ରୁଦ୍ରଵିଧାନେ ନୀଲଗ୍ରୀଵଂ ମହେଶ୍ଵରମ୍ । ଵିଷଵ୍ଯାଧିଵିନାଶଃ ସ୍ଯାତ୍ କୃତ୍ଵା ରୁଦ୍ରଵିଧାନକଂ ।। ୨୯୫.

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ରୁଦ୍ରଵିଧାନନ୍ତୁ ପଞ୍ଚାଙ୍ଗଂ ସର୍ଵ୍ଵଦଂ ପରଂ । ହୃଦଯଂ [https://sa.wikisource.org/s/1zc6 ଶିଵସଙ୍କଲ୍ପଃ] ଶିଵଃ ସୂକ୍ତନ୍ତୁ ପୌରୁଷମ୍ ।। ୨୯୬.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ମୁଁ ଏବେ ରୁଦ୍ର ବିଧି, ପଞ୍ଚାଙ୍ଗ ଓ ସର୍ବଦା ପ୍ରଦାନକାରୀ ଉତ୍ତମ ବିଧି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି। ହୃଦୟ ହେଉଛି ଶିବ ସଂକଳ୍ପ, ଏବଂ ସୂକ୍ତ ହେଉଛି ପୁରୁଷ।

ଶିଖାଦ୍ଭ୍ଯଃ ସମ୍ଭୃତଂ ସୂକ୍ତମାଶୁଃ କଵଚମେଵ ଚ । ଶତରୁଦ୍ରୀଯମସ୍ତ୍ରଞ୍ଚ ରୁଦ୍ରସ୍ଯାଙ୍ଗାନି ପଞ୍ଚ ହି ।। ୨୯୬.

ଚୂଡ଼ାରୁ ସୂକ୍ତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ ଶୀଘ୍ର କବଚ ମଧ୍ୟ। ଶତରୁଦ୍ରୀୟ, ଅସ୍ତ୍ର ଏବଂ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ପଞ୍ଚ ଅଙ୍ଗ।

ପଞ୍ଚାଙ୍ଗାନ୍ନ୍ଯସ୍ଯ ତଂ ଧ୍ଯାତ୍ଵା ଜପେଦ୍ରୁଦ୍ରାଂସ୍ତତଃ କ୍ରମାତ୍ । ଯଜ୍ଜାଗ୍ରତ ଇତି ସୂକ୍ତଂ ଷଡୃଚଂ ମାନସଂ ଵିଦୁଃ ।। ୨୯୬.

ପଞ୍ଚ ଅଙ୍ଗକୁ ରଖି, ତାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ପର୍ଯ୍ୟାୟକ୍ରମରେ ରୁଦ୍ର ଜପ କରିବା ଉଚିତ। 'ଯଜ୍ଜାଗ୍ରତ' ନାମକ ସୂକ୍ତକୁ ଛଅ ଚରଣ ବିଶିଷ୍ଟ ମାନସିକ ସ୍ତୋତ୍ର ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।

ଋଷିଃ ସ୍ଯାଚ୍ଛିଵସଙ୍କଲ୍ପଶ୍ଛନ୍ଦସ୍ତ୍ରିଷ୍ଟୁବୁଦାହୃତଂ । ଶିଵଃ ସହସ୍ରଶୀର୍ଷେତି ତସ୍ଯ ନାରାଯଣୋଽପ୍ଯୃଷିଃ।। ୨୯୬.

ଏଠାରେ ଋଷି ହେଲେ ଶିବସଙ୍କଳ୍ପ, ଛନ୍ଦ ତିନିଷ୍ଠୁପ୍ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । 'ସହସ୍ରମୁଣ୍ଡି ଶିବ' ପାଇଁ ନାରାୟଣ ମଧ୍ୟ ଏହି ମନ୍ତ୍ରର ଋଷି ।

ଦେଵତା ପୁରୁଷୋଽନୁଷ୍ଟୁପ୍‌ଛନ୍ଦୋ ଜ୍ଞେଯଞ୍ଚ ତ୍ରୈଷ୍ଟୁଭମ୍ । ଅଦ୍ଭ୍ଯଃ ସମ୍ଭୃତଂ ସୂକ୍ତମୃଷିରୁତ୍ତରଗୋନରଃ ।। ୨୯୬.

ଏଠି ଦେବତା ହେଲେ ପୁରୁଷ, ଛନ୍ଦ ଅନୁଷ୍ଟୁପ୍ ଓ ତିନିଷ୍ଠୁପ୍ ମଧ୍ୟ ଅଛି । ଏହି ସୂକ୍ତ ଜଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଏହାର ଋଷି ହେଲେ ଉତ୍ତର ଗୋଣର ।

ଆଦ୍ଯାନାନ୍ତିସୃଣାଂ ତ୍ରିଷ୍ଟୁପ୍‌ଛନ୍ଦୋଽନୁଷ୍ଟୁବ୍ଦ୍ଵଯୋରପି । ଛନ୍ଦସ୍ତ୍ରୈଷ୍ଟୁଭମନ୍ତ୍ଯାଯାଃ ପୁରୁଷୋଽସ୍ଯାପି ଦେଵତା ।। ୨୯୬.

ପ୍ରଥମ ତିନିଟି ପାଇଁ ଛନ୍ଦ ହେଉଛି ତିନିଷ୍ଠୁପ୍, ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦୁଇଟି ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଅନୁଷ୍ଟୁପ୍ । ଶେଷଟି ପାଇଁ ତିନିଷ୍ଠୁପ୍ ଛନ୍ଦ ଓ ଦେବତା ପୁରୁଷ ।

ଆଶୁରିନ୍ଦ୍ରୋ ଦ୍ଵାଦଶାନାଂ ଛନ୍ଦସ୍ତ୍ରିଷ୍ଟୁବୁଦାହୃତଂ । ଋଷିଃ ପ୍ରୋକ୍ତଃ ପ୍ରତିରଥଃ ସୂକ୍ତେ ସପ୍ତଦଶାର୍ଚ୍ଚକେ ।। ୨୯୬.

ଦ୍ରୁତ ଇନ୍ଦ୍ର ଦ୍ୱାଦଶଟିର ଦେବତା, ଛନ୍ଦ ତିନିଷ୍ଠୁପ୍ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ସପ୍ତଦଶ ରିକ୍ ସୂକ୍ତ ପାଇଁ ଋଷି ହେଲେ ପ୍ରତିରଥ ।

ପୃଥକ୍‌ପୃଥକ୍ ଦେଵତାଃ ସ୍ଯୁଃ ପୁରୁଵିଦଙ୍ଗଦେଵତା । ଅଵଶିଷ୍ଟଦୈଵତେଷୁ ଛନ୍ଦୋଽନୁଷ୍ଟୁବୁଦାହୃତଂ ।। ୨୯୬.

ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ତ୍ରର ଦେବତା ଅଲଗା ଅଲଗା, ଜଣାଶୁଣା ଲୋକେ ସେମାନଙ୍କୁ ଜାଣନ୍ତି । ଅବଶିଷ୍ଟ ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ ଛନ୍ଦ ଅନୁଷ୍ଟୁପ୍ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।

ଅସୌ ଯସ୍ତାମ୍ରୋ ଭଵତୀନ୍ଦ୍ରଃ ପୁରୁଲିଙ୍ଗୋକ୍ତଦେଵତାଃ । ପଙ୍କ୍ତିଚ୍ଛନ୍ଦୋଽଥ ମର୍ମ୍ମାଣି ତ୍ଵପୋ ଲିଙ୍ଗୋକ୍ତଦେଵତାଃ ।। ୨୯୬.

ଯିଏ ରଙ୍ଗା ହୁଏ ସେ ଇନ୍ଦ୍ର, ତାଙ୍କର ବହୁ ରୂପ ଅଛି, ଛନ୍ଦ ପଙ୍କ୍ତି । ମର୍ମସ୍ଥଳୀ ଜଳସହିତ ଯୋଗାଯୋଗ ରଖେ, ଦେବତା ଯେପରି ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି ।

ରୌଦ୍ରାଧ୍ଯାଯେ ଚ ସର୍ଵ୍ଵସ୍ମିନ୍ନୃଷିଃ ସ୍ଯାତ୍ ପରମେଷ୍ଠ୍ଯପି । ପ୍ରଜାପତିର୍ଵ୍ଵା ଦେଵାନାଂ କୁତ୍ସସ୍ଯ ତିସୃଣାଂ ପୁନଃ ।। ୨୯୬.

ସମସ୍ତ ରୌଦ୍ର ଅଧ୍ୟାୟରେ ଋଷି ହେଲେ ପରମେଷ୍ଠୀ, କିମ୍ବା ଦେବମାନେ ପାଇଁ ପ୍ରଜାପତି, ଏବଂ ତିନିଟି ପାଇଁ ପୁନି କୁତ୍ସ ହେଲେ ଋଷି ।

ମନୋଦ୍ଵଯୋରୁମୈକା ସ୍ଯାଦ୍ରୁଦ୍ରୋ ରୁଦ୍ରାଶ୍ଚ ଦେଵତାଃ । ଆଦ୍ଯୋନୁଵାକୋଽଥ ପୂର୍ଵ୍ଵ ଏକରୁଦ୍ରାଖ୍ଯଦୈଵତଃ ।। ୨୯୬.

ମନସ୍ ସଂପୃକ୍ତ ଦୁଇଟି ପାଇଁ ଦେବତା ହେଲେ ଉମା, ରୁଦ୍ର ଓ ରୁଦ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେବତା । ପ୍ରଥମ ଅନୁବାକ ଓ ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀ ଏକରୁଦ୍ର ନାମକ ଦେବତା ।

ଛନ୍ଦୋ ଗାଯତ୍ରମାଦ୍ଯାଯା ଅନୁଷ୍ଟୁପ୍‌ ତିସୃଣାମୃଚାମ୍ । ତିସୃଣାଞ୍ଚ ତଥା ପଙ୍କ୍ତିରନୁଷ୍ଟୁବଥ ସଂସ୍ମୃତମ୍ ।। ୨୯୬.

ପ୍ରଥମ ମନ୍ତ୍ର ପାଇଁ ଛନ୍ଦ ଗାୟତ୍ରୀ, ତିନିଟି ରିକ୍ ପାଇଁ ଅନୁଷ୍ଟୁପ୍ । ଏଭଳି ତିନିଟି ପାଇଁ ପଙ୍କ୍ତି ଏବଂ ପୁନି ଅନୁଷ୍ଟୁପ୍ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ ।

ଦ୍ଵଯୋଶ୍ଚ ଜଗତୀଛନ୍ଦୋ ରୁଦ୍ରାଣାମପ୍ଯଶୀତଯଃ । ହିରଣ୍ଯବାହଵସ୍ତିସ୍ରୋ ନମୋ ଵଃ କିରିକାଯ ଚ ।। ୨୯୬.

ଦୁଇଟି ପାଇଁ ଛନ୍ଦ ଜଗତୀ, ରୁଦ୍ରାଣୀମାନେ ପାଇଁ ଅଶୀଟି । 'ହିରଣ୍ୟବାହୁ' ତିନିଥର, 'ନମୋ ଭବ' ଓ କିରିକାକୁ ମଧ୍ୟ ।