ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ସ୍ଥଣଅଡିଲେଵ୍ଜେ ମଧ୍ଯଗତେ କଦିକ୍ଷୁ କେଶରଗାନ୍ ସୁରାନ୍ । ସୁଭଦ୍ରାଜୋ ରଵିଃ ପୂଜ୍ଯୋ ବହୁରୂପୋ ବଲିର୍ଵହିଃ ।। ୨୯୨.

ଗୋଶାଳାର ମଧ୍ୟରେ ଓ ଚାରିଦିଗରେ କେଶର ଦେବତାମାନେ ପୂଜିତ ହେବା ଉଚିତ। ଶୁଭ ରାଜା, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ତାହାଙ୍କୁ ବାହାରେ ବହୁରୂପ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବରେ ପୂଜିବା ଉଚିତ।

ଖଂ ଵିଶ୍ଵରୂପା ସିଦ୍ଧିସ୍ଚ ଋଦ୍ଧିଃ ଶାନ୍ତିଶ୍ଚ ରୋହିଣୀ । ଦିଗ୍ଧେନଵୋ ହି ପୂର୍ଵାଦ୍ଯାଃ କୃଶରୈଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଈଶ୍ଵରଃ ।। ୨୯୨.

ଆକାଶ, ସମସ୍ତ ରୂପ, ସିଦ୍ଧି, ଧନ, ଶାନ୍ତି ଓ ରୋହିଣୀ; ପୂର୍ବ ଓ ଅନ୍ୟ ଦିଗ ଗାଈ ଭାବେ ଅଛନ୍ତି, ଚନ୍ଦ୍ର ଦେବତା ଅତି କ୍ଷୀଣ।

ଦିକ୍‌ପାଲାଃ ପଦ୍ମପତ୍ରେଷୁ କୁମ୍ଭେଷ୍ଵଗ୍ନୌ ଚ ହୋମଯେତ୍ । କ୍ଷୀରଵୃକ୍ଷସ୍ଯ ସମିଧଃ ସର୍ଷପାକ୍ଷତତଣ୍ଡୁଲାନ୍ ।। ୨୯୨.

ଦିଗ୍ପାଳମାନେ ପଦ୍ମପତ୍ର, କୁମ୍ଭ ଓ ଅଗ୍ନିରେ ହୋମ କରିବା ଉଚିତ। କ୍ଷୀରବୃକ୍ଷର କାଠ, ସରଷପ, ଅଖଳିଆ ଚାଉଳ ଓ ଧାନ ଦେଇ ହୋମ କରିବା ଉଚିତ।

ଶତଂ ଶତଂ ସୁଵର୍ଣଞ୍ଚ କାଂସ୍ଯାଦିକଂ ଦ୍ଵିଜେ ଦଦେତ୍ । ଗାଵଃ ପୂଜ୍ଯା ଵିମୋକ୍ତଵ୍ଯାଃ ଶାନ୍ତ୍ଯୈ କ୍ଷୀରାଦିସଂଯୁତାଃ ।। ୨୯୨.

ଶତ ଶତ ସୁନା, କାଂସା ଓ ଏହା ସଦୃଶ ଦ୍ରବ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ। ଗାଈଙ୍କୁ ପୂଜା କରି ମୁକ୍ତ କରିବା ଓ ଦୁଧ ଓ ଏହା ସହିତ ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ଦେବା ଉଚିତ।

ଶାଲିହୋତ୍ରଃ ସୁଶ୍ରୁତାଯ ହଯାଯୁର୍ଵେଦମୁକ୍ତଵାନ୍ । ପାଲକାପ୍ଯୋଽଙ୍ଗରାଜାଯ ଗଜାଯୁର୍ଵେଦମବ୍ରଵୀତ୍ ।। ୨୯୨.

ଶାଳିହୋତ୍ର ଶୁଶ୍ରୁତଙ୍କୁ ଘୋଡ଼ା ଚିକିତ୍ସା ଶିଖାଇଥିଲେ। ପାଳକାପ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ରାଜାଙ୍କୁ ହାତୀ ଚିକିତ୍ସା ଶିଖାଇଥିଲେ।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ନାଗାଦଯୋଽଥ ଭାଵାଦିଦଶସ୍ଥାନାନି କର୍ମ୍ମ ଚ । ସୂତକଂ ଦଷ୍ଟଚେଷ୍ଟେତି ସପ୍ତଲକ୍ଷଣମୁଚ୍ଯତେ ।। ୨୯୪.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ନାଗ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ଶୁଭାଶୁଭ ଚିହ୍ନ, ଦଶଟି ସ୍ଥାନ, କାର୍ଯ୍ୟ, ଅଶୁଚି, ଓ ଦଂଶ ଲକ୍ଷଣ—ଏହି ସାତଟି ଲକ୍ଷଣ ବୋଲାଯାଏ।

ଶେଷଵାସୁକିତକ୍ଷାଖ୍ଯାଃ କର୍କଟୋଽବ୍ଜୋ ମହାମ୍ବୁଜଃ । ଶଙ୍ଖପାଲଶ୍ଚ କୁଲିକ ଇତ୍ଯାଷ୍ଟୌ ନାଗଵର୍ଯ୍ଯକାଃ ।। ୨୯୪.

ଶେଷ, ବାସୁକି, ତକ୍ଷକ, କର୍କଟ, ଅବ୍ଜ, ମହାଅମ୍ବୁଜ, ଶଂଖପାଳ ଓ କୁଳିକ—ଏହି ଆଠ ଜଣ ନାଗ ମୁଖ୍ୟ।

ଦଶାଷ୍ଟପଞ୍ଚତ୍ରିଗୁଣଶତମୂର୍ଦ୍ଧାନ୍ଵିତୌ କ୍ରମାତ୍ । ଵିପ୍ରୌ ନୃପୋ ଵିଶୌ ଶୂଦ୍ରୌ ଦ୍ଵୌ ଦ୍ଵୌ ନାଗେଷୁ କୀର୍ତ୍ତିତୌ ।। ୨୯୪.

ଦଶ, ଆଠ, ପାଞ୍ଚ, ତିନି ଓ ଏକ ଶତ, ପ୍ରତିକ୍ରମରେ ମୁଣ୍ଡ ଥିବା; ବ୍ରାହ୍ମଣ, ରାଜା, ସାଧାରଣ ଲୋକ ଓ ଶୂଦ୍ର—ସର୍ପମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୁଇ ଦୁଇ ଟି ଥିବା ବିବରଣା ଦିଆଯାଇଛି।

ତଦନ୍ଵଯାଃ ପଞ୍ଚଶତଂ ତେଭ୍ଯୋ ଜାତା ଅସଂଖ୍ଯକାଃ । ଫଣିମଣ୍ଡଲିରାଜୀଲଵାତପିତ୍ତକଫାତ୍ମକାଃ ।। ୨୯୪.

ସେମାନଙ୍କର ସନ୍ତାନ ପାଞ୍ଚ ଶତ, ସେମାନଠୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ଏହି ସଂଖ୍ୟା ଅନେକ; ସେମାନେ ସର୍ପମଣ୍ଡଳୀ, ଧାରୀ, ଓ ବାୟୁ, ପିତ୍ତ, କଫ ଗୁଣର ଅଟୁଟ ରୂପ।

ଵ୍ଯନ୍ତରା ଦୋଷମିଶ୍ରାସ୍ତେ ସର୍ପା ଦର୍ଵ୍ଵୀକରାଃ ସମୃତାଃ । ରଥାଙ୍ଗଲାଙ୍ଗଲଚ୍ଛତ୍ରସ୍ଵସ୍ତିକାଙ୍କୁଶଧାରିଣଃ ।। ୨୯୪.

ମଧ୍ୟସ୍ଥ ସର୍ପମାନେ, ଦୋଷ ମିଶିଥିବା, ଦର୍ବୀକର ନାମରେ ପରିଚିତ; ସେମାନେ ରଥ ଚକ, ହାତ, ଛତା, ସ୍ୱସ୍ତିକ ଓ ଅଙ୍କୁଶ ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରିଥାନ୍ତି।

ଗୋନସା ମନ୍ଦଗା ଦୀର୍ଘା ମଣ୍ଡଲୈର୍ଵିଵିଧୈସ୍ଚିତାଃ । ରାଜିଲାଶ୍ଚିତ୍ରିତାଃ ସ୍ନିଗ୍ଧାସ୍ତିର୍ଯ୍ଯଗୂଦ୍‌ର୍ଧ୍ଵଞ୍ଚ ଵାଜିଭିଃ ।। ୨୯୪.

ଗାଁ ନାକ ଥିବା, ଧୀର ଚଳିଥିବା, ଲମ୍ବା ଦେହ, ବିଭିନ୍ନ ମଣ୍ଡଳରେ ଶୋଭିତ; ଧାରୀ, ଚମକିଲା, ତିର୍ଯ୍ୟକ ଓ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ଗତିରେ ଘୋଡା ସହିତ ଚଳିଥିବା।

ଵ୍ଯନ୍ତରା ମିଶ୍ରଚିହ୍ନାଶ୍ଚ ଭୂଵର୍ଷାଗ୍ନେଯଵାଯଵଃ । ଚତୁର୍ଵିଧାସ୍ତେ ଷଡ୍‌ଵିଂଶଭେଦାଃ ଷୋଡ଼ଶ ଗୋନସାଃ ।। ୨୯୪.

ମଧ୍ୟସ୍ଥ ସର୍ପମାନେ ମିଶ୍ର ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରିଥିବା, ପୃଥିବୀ, ବର୍ଷା, ଅଗ୍ନି ଓ ବାୟୁର ସଂଯୋଗ; ଏହି ସର୍ପମାନେ ଚାରି ପ୍ରକାର, ଛବିଶି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାଗ, ଏବଂ ଷୋଳ ଟି ଗାଁ ନାକ ଥିବା।

ତ୍ରଯୋଦଶ ଚ ରାଜୀଲା ଵ୍ଯନ୍ତରା ଏକଵିଶତିଃ । ଯେଽନୁକ୍ତକାଲେ ଜାଯନ୍ତେ ସର୍ପାସ୍ତେ ଵ୍ଯନ୍ତରାଃ ସ୍ମୃତାଃ ।। ୨୯୪.

ତେର ଟି ଧାରୀ, ଏବଂ ମଧ୍ୟସ୍ଥ ମଧ୍ୟ ଏକୋଇଶି; ଯେଉଁ ସମୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇନାହିଁ, ସେ ସମୟରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ସର୍ପମାନେ ମଧ୍ୟସ୍ଥ ଭାବରେ ଗଣାଯାନ୍ତି।

ଆଷାଢାଦିତ୍ରିମାସୈଃ ସ୍ଯାଦ୍ ଗର୍ଭୋ ମାଷଟତୁଷ୍ଟଯେ । ଅଣ୍ଡକାନାଂ ଶତେ ଦ୍ଵେ ଚ ତତ୍ଵାରିଂଶତ୍ ପ୍ରସୂଯତେ ।। ୨୯୪.

ଆଷାଢ଼ ଆରମ୍ଭରୁ ତିନି ମାସରେ ଗର୍ଭ ଉନ୍ମୁକ୍ତ ହୁଏ, ଛଅ ଦଳରେ ବିକାଶ ପାଏ; ଦୁଇ ଶତ ଡିଂଗା ମଧ୍ୟରୁ ଚାଳିଶି ଟି ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି।

ସର୍ପା ଗ୍ରସନ୍ତି ସୂତୌଘାନ୍ ଵିନା ସ୍ତ୍ରୀପୁନ୍ନପୁଂସକାନ୍ । ଉନ୍ମୀଲତେଽକ୍ଷି ସପ୍ତାହାତ୍ କୃଷ୍ଣୋ ମାସାଦ୍ଭଵେଦ୍ଵହିଃ ।। ୨୯୪.

ସର୍ପମାନେ ଶିଶୁମାନଙ୍କୁ ଖାଇ ଦେଉଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଜନନୀ, ପୁରୁଷ ଓ ନପୁଂସକ ଛାଡ଼ି; ସପ୍ତାହରେ ଚକ୍ଷୁ ଖୋଲିଯାଏ, ଏକ ମାସ ପରେ ସର୍ପ ବାହାରିଯାଏ।

ଦ୍ଵାଦଶାହାତ୍ ସୁବୋଧଃ ସ୍ଯାତ୍ ଦନ୍ତାଃ ସ୍ଯୁଃ ସୂର୍ଯ୍ଯଦର୍ଶନାତ୍ । ଦ୍ଵାତ୍ରିଂଶଦ୍ଦିନଵିଂଶତ୍ଯା ଚତୁସ୍ରସ୍ତେଷୁ ଦଂଷ୍ଟ୍ରିକାଃ ।। ୨୯୪.

ବାରହ ଦିନ ପରେ ସର୍ପ ସ୍ପଷ୍ଟ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରେ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେଖିଲେ ଦାନ୍ତ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ; ବତ୍ତିଶି କିମ୍ବା ଉଣେଶି ଦିନରେ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଚାରି ଟି ଦାଂଶ୍ତ୍ରା ହୁଏ।

କରାଲୀ ମକରୀ କାଲରାତ୍ରୀ ଚ ଯମଦୂତିକା । ଏତାସ୍ତୀଃ ସଵିଷା ଦଂଷ୍ଟ୍ରା ଵାମଦକ୍ଷିଣପାର୍ଶ୍ଵଗାଃ ।। ୨୯୪.

କରାଳୀ, ମକରୀ, କାଳରାତ୍ରୀ ଓ ଯମଦୂତିକା—ଏହି ଭୟଙ୍କର ସର୍ପମାନେ ବିଷ ଭରା ଦାଂଶ୍ତ୍ରା ସହିତ ବାମ ଓ ଡାହାଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଥାନ୍ତି।

ଷଣ୍ମାସାନ୍ମୁଚ୍ଯତେ କୃତ୍ତିଂ ଜୀଵେତ୍ଷଷ୍ଟିସମାଦ୍ଵଯଂ । ନାଗାଃ ସୂର୍ଯ୍ଯାଦିଵାରେଶାଃ ସପ୍ତ ଉକ୍ତା ଦିଵା ନିଶି ।। ୨୯୪.

ଛଅ ମାସ ପରେ ସର୍ପ ତାଙ୍କର କଳା ଛାଡ଼ିଦିଏ ଓ ବାଷଠି ଦୁଇ ବର୍ଷ ଜୀବନ ଯାପନ କରେ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଦିନର ସର୍ପମାନେ ସପ୍ତ ଟି ଦିନ ଓ ରାତିରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛନ୍ତି।

ସ୍ଵେଷାଂ ଷଟ୍ ପ୍ରତିଵାରେଷୁ କୁଲିକଃ ସର୍ଵ୍ଵସନ୍ଧିଷୁ । ଶଙ୍ଖେନ ଵା ମହାଵ୍ଜେନ ସହ ତସ୍ଯୋଦଯୋଽଥଵା ।। ୨୯୪.

ପ୍ରତି ଦିନରେ ସେମାନଙ୍କର ଛଅ ଟି ନିଜ ଦିନ, କୁଳିକ ସମସ୍ତ ସଂଧିରେ; ଶଂଖ କିମ୍ବା ବଡ଼ ନାଗ ସହିତ ତାଙ୍କର ଉଦୟ ହୁଏ, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଭାବରେ।

ଦ୍ଵଯୋର୍ଵ୍ଵା ନାଡ଼ିକାମନ୍ତ୍ରମନ୍ତ୍ରକଂ କୁଲିକୋଦଯଃ । ଦୁଷ୍ଟଃ ସ କାଲଃ ସର୍ଵ୍ଵତ୍ର ସର୍ପଦଂଶେ ଵିଶେଷତଃ ।। ୨୯୪.

ଦୁଇ ଠାରେ ନାରିକେଳ ମନ୍ତ୍ର କିମ୍ବା ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା କୁଳିକର ଉଦୟ ହୁଏ; ସେ ସମୟ ସମସ୍ତଠାରେ ଅଶୁଭ, ବିଶେଷ କରି ସର୍ପଦଂଶରେ।

କୃତ୍ତିକା ଭରଣୀ ସ୍ଵାତୀ ମୂଲଂ ପୂର୍ଵ୍ଵତ୍ରଯାଶ୍ଵିନୀ । ଵିଶାଖାର୍ଦ୍ରା ମଘାଶ୍ଲେଷା ଶ୍ରଵଣରୋହିଣୋ ।। ୨୯୪.

କୃତ୍ତିକା, ଭରଣୀ, ସ୍ୱାତୀ, ମୂଳ, ପୂର୍ବ ତିନି, ଅଶ୍ୱିନୀ; ବିଶାଖା, ଆର୍ଦ୍ରା, ମଘା, ଶ୍ଳେଷା, ଶ୍ରବଣ, ରୋହିଣୀ।

ହସ୍ତା ମନ୍ଦକୁଜୌ ଵାରୌ ପଞ୍ଚମୀ ଚାଷ୍ଟମୀ ତିଥିଃ । ଷଷ୍ଠୀ ରିକ୍ତା ଶିଵା ନିନ୍ଦ୍ଯା ପଞ୍ଚମୀ ଚ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ।। ୨୯୪.

ହସ୍ତ, ମନ୍ଦ, କୁଜ, ବାର, ପଞ୍ଚମୀ ଓ ଅଷ୍ଟମୀ ତିଥି; ଷଷ୍ଠୀ, ଖାଲି, ଶିଭା, ନିନ୍ଦିତ, ପଞ୍ଚମୀ ଓ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ।

ସନ୍ଧ୍ଯାଚତୁଷ୍ଟଯଂ ଦୁଷ୍ଟଂ ଦଗ୍ଧଯୋଗାଶ୍ଚ ରାଶଯଃ । ଏକଦ୍ଵିବହଵୋ ଦଂଶା ଦଷ୍ଟଵିଦ୍ଧଞ୍ଚ ଖଣ୍ଡିତମ୍ ।। ୨୯୪.

ଚାରି ସନ୍ଧ୍ୟା ଅଶୁଭ, ଦଗ୍ଧ ଯୋଗ ଓ ରାଶି ମଧ୍ୟ; ଏକ, ଦୁଇ କିମ୍ବା ଅନେକ ଦଂଶ, ଦଂଶିତ ଓ ଆହତ, ଭାଙ୍ଗିଗଲା।

ଅଦଂଶମଵଗୁପ୍ତଂ ସ୍ଯାଦ୍ଦଂଶମେଵଂ ଚତୁର୍ଵିଧମ୍ । ତ୍ରଯୋ ଦ୍‌ଵ୍ଯେକକ୍ଷତା ଦଂଶା ଵେଦନା ରୁଧିରୋଲ୍ଵଣା ।। ୨୯୪.

ଅଦଂଶ ଓ ସୁରକ୍ଷିତ, ଦଂଶ ଚାରି ପ୍ରକାର; ତିନି, ଦୁଇ କିମ୍ବା ଏକ ଆହତ ଦଂଶ, ବେଦନା ଓ ରକ୍ତସ୍ରାବ ଅଧିକ।

ନକ୍ତନ୍ତ୍ଵେକାଙ୍‌ଘ୍ରିକୂର୍ମ୍ମାବା ଦଂଶାଶ୍ଚ ଯମଚୋଦିତାଃ । ଦୀହୀପିପୀଲିକାସ୍ପର୍ଶୀ କଣ୍ଠଶୋଥରୁଜାନ୍ଵିତଃ ।। ୨୯୪.

ରାତିରେ ଏକାଙ୍ଘ୍ରି, କୁର୍ମ ଦେହ ଦଂଶ, ଯମ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପ୍ରେରିତ; ପିପିଳିକା ସ୍ପର୍ଶ, କଣ୍ଠ ଫୁଲିବା ଓ ବେଦନା ସହିତ।

ସତୋଦୋ ଗ୍ରନ୍ଥିତୋ ଦଂଶଃ ସଵିଷୋ ନ୍ଯସ୍ତନିର୍ଵ୍ଵିଷଃ । ଦେଵାଲଯେ ଶୂନ୍ଯଗୃହେ ଵଲ୍ମୀକୋଦ୍ଯାନକୋଟରେ ।। ୨୯୪.

ଭିଜା କିମ୍ବା ଜମା ଥିବା, ବିଷାକ୍ତ କିମ୍ବା ଅବିଷାକ୍ତ ଦଂଶ, ଦେଉଳ, ଖାଲି ଘର, ପିଲାମାଟି ଦେଉଳି, କିମ୍ବା ଉଦ୍ୟାନର ଗଛର ଖୋଲିରେ ମିଳିଥିଲେ।

ରଥ୍ଯାସନ୍ଧୌ ଶ୍ମଶାନେ ଚ ନଦ୍ଯାଞ୍ଚ ସିନ୍ଧୁସଙ୍ଗମେ । ଦ୍ଵୀପେ ଚତୁଷ୍ପଥେ ସୌଧେ ଗୃହେଽବ୍ଜେ ପର୍ଵ୍ଵତାଗ୍ରତଃ ।। ୨୯୪.

ରାସ୍ତାର ମୁହାଁରେ, ଶ୍ମଶାନରେ, ନଦୀ ଓ ସମୁଦ୍ର ମିଳନସ୍ଥଳୀରେ, ଦ୍ୱୀପରେ, ଚଉମୁଖୀ ରାସ୍ତାରେ, ଉଚ୍ଚ ମହଳରେ, ଘରରେ, ପଦ୍ମରେ କିମ୍ବା ପାହାଡ଼ ଶିଖରରେ।

ଵିଲଦ୍ଵାରେ ଜୀର୍ଣକୂପେ ଜୀର୍ଣଵେଶ୍ମନି କୁଡ୍ଯକେ । ଶିଗ୍ରୁଶ୍ଲେଷ୍ମାତକାକ୍ଷେଷୁ ଜମ୍ବୂ ଡୁମ୍ବରଣେଷୁ ଚ ।। ୨୯୪.

ଝୁଲଣ ଦ୍ୱାରରେ, ପୁରୁଣା କୁଆଁରେ, ଭଙ୍ଗା ଘରରେ, ଦିୱାଳରେ, ସୋଉଁଜ, ଶ୍ଲେଷ୍ମାତକ, ଆମଳା, ଜାମୁନ ଓ ଡୁମୁର ଗଛମାନଙ୍କ ଛାୟାରେ।

ଵଟେ ଚ ଜୀର୍ଣପ୍ରାକାରେ ଖାସ୍ଯହୃତ୍‌କକ୍ଷଜତ୍ରୁଣି । ତାଲୌ ଶଙ୍ଖେ ଗଲେ ମୂଦ୍‌ର୍ଧ୍ନି ଚିଵୁକେ ନାଭିପାଦଯୋଃ ।। ୨୯୪.

ବଟବୃକ୍ଷ ତଳେ, ଭଙ୍ଗା ପ୍ରାକାରରେ, ମୁହଁ, ହୃଦୟ, ବାହୁମୁଳ, କନ୍ଧର, ହାତେ, ଶଂଖରେ, ଗଳାରେ, ମୁଣ୍ଡରେ, ଗାଲିରେ, ନାଭିରେ କିମ୍ବା ପାଦରେ।