ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ବ୍ରାହ୍ମଣାଶ୍ଚୈଵ ଗାଵଶ୍ଚ କୁଲମେକଂ ଦ୍ଵିଧା କୃତମ୍ । ଏକତ୍ର ମନ୍ତ୍ରାସ୍ତିଷ୍ଠନ୍ତି ହଵିରେକତ୍ର ତିଷ୍ଠତି ।। ୨୯୨.

ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଗାଈମାନେ ଏକ ଗୋତ୍ର, କିନ୍ତୁ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ; ଗୋଟିଏଠିରେ ମନ୍ତ୍ର ଅଛି, ଅନ୍ୟଠିରେ ହବି ଅଛି।

ଦେଵବ୍ରାହ୍ମଣଗୋସାଧୁସାଧ୍ଵୀଭିଃ ସକଲଂ ଜଗତ୍ । ଧାର୍ଯ୍ଯତେ ଵୈ ସଦା ସସ୍ମାତ୍ ସର୍ଵ୍ଵେ ପୂଜ୍ଯତମା ମତାଃ ।। ୨୯୨.

ଦେବତା, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଗାଈ, ସାଧୁ ଓ ସାଧ୍ବୀମାନେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ଏହି କାରଣରୁ ସମସ୍ତେ ପୂଜ୍ୟ ମନ୍ୟ।

ପିଵନ୍ତି ଯତ୍ର ତତ୍ତୀର୍ଥଂ ଗହ୍ଗାଦ୍ଯା ଗାଵ ଏଵ ହି । ଗଵାଂ ମାହାତ୍ମ୍ଯମୁକ୍ତଂ ହି ଚିକିତ୍ସାଞ୍ଚ ତଥା ଶ୍ରୃଣୁ ।। ୨୯୨.

ଯେଉଁଠାରେ ଗାଈମାନେ ପିଉଛନ୍ତି, ସେଠା ଗଙ୍ଗା ଓ ଅନ୍ୟ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ପରି ତୀର୍ଥ; ଗାଈର ମହିମା କହାଯାଇଛି, ଏବେ ତାଙ୍କର ଚିକିତ୍ସା ଶୁଣ।

ଶ୍ରୃଙ୍ଗାମଯେଷୁ ଧେନୂନାଂ ତୈଲଂ ଦଦ୍ଯାତ୍ ସସୈନ୍ଧଵଂ । ଶ୍ରୃଙ୍ଗଵେରବଲାମାଂସକଲ୍କସିଦ୍ଧଂ ସମାକ୍ଷିକଂ ।। ୨୯୨.

ଗାଈର ଶିଙ୍ଗର ରୋଗରେ, ଶୁଣ୍ଠି, ବଳା, ମାଂସ ଚଟଣି, ମଧ ଓ ସେଉଁଥିରେ ସାଇନ୍ଧବ ଲୁଣ ମିଶାଇ ତେଲ ଦେବା ଉଚିତ୍।

କର୍ଣଶୂଲେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ମଞ୍ଜିଷ୍ଠାହିଙ୍ଗୁସୈନ୍ଧଵୈଃ । ସିଦ୍ଧଂ ତୈଲଂ ପ୍ରଦାତଵ୍ଯଂ ରସୋନେନୈଥ ଵା ପୁନଃ ।। ୨୯୨.

ସମସ୍ତ କାନ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ, ମଞ୍ଜିଷ୍ଠା, ହିଂଗୁ, ସାଇନ୍ଧବ ଲୁଣ ମିଶାଇ ତେଲ ଦେବା ଉଚିତ୍, କିମ୍ବା ରସୁଣ ଦେଇ ମଧ୍ୟ।

ଵିଲ୍ଵମୂଲମପାମାର୍ଗନ୍ଧାତକୀ ଚ ସପାଟଲା । କୁଟଜନ୍ଦନ୍ତମୂଲେଷୁ ଲେପାତ୍ତଚ୍ଛୂଲନାଶନଂ ।। ୨୯୨.

ବେଲ ମୂଳ, ଅପାମାର୍ଗ, ଧାତକୀ, ପାଟଳା, କୁଟଜ ଓ ଦନ୍ତମୂଳ ଚଟଣି ଲେପ କରିଲେ ସେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ନଶ୍ୟ ହୁଏ।

ଦନ୍ତଶୂଲହରୈର୍ଦ୍ରଵ୍ଯୈର୍ଘୃତଂ ରାମ ଵିପାଚିତଂ । ମୁଖରୋଗହରଂ ଜ୍ଞେଯଂ ଜିହ୍ଵାରୋଗେଷୁ ସୈନ୍ଧଵଂ ।। ୨୯୨.

ଦନ୍ତ ଯନ୍ତ୍ରଣା ହରିବା ଔଷଧ ସହିତ ଘିଅ ରାମ, ରାନ୍ଧିଲେ ମୁଖ ରୋଗ ହଟେ; ଜିଭ ରୋଗରେ ସାଇନ୍ଧବ ଲୁଣ ଦେବା ଉଚିତ୍।

ଶ୍ରୃଙ୍ଗଵେରଂ ହରିଦ୍ରେ ଦ୍ଵେ ତ୍ରିଫଲା ଚ ଗଲଗ୍ରହେ । ହୃଚ୍ଛୂଲେ ଵସ୍ତିଶୁଲେ ଚ ଵାତରୋଗେ କ୍ଷଯେ ତଥା ।। ୨୯୨.

ଶୁଣ୍ଠି, ଦୁଇ ପ୍ରକାର ହଳଦି ଓ ତ୍ରିଫଳା ଗଳା ରୋଗରେ ଦିଆଯାଏ; ହୃଦୟ ଯନ୍ତ୍ରଣା, ମୁତ୍ରାଶୟ ଯନ୍ତ୍ରଣା, ବାତ ରୋଗ ଓ କ୍ଷୟ ରୋଗରେ ମଧ୍ୟ।

ତ୍ରିଫଲା ଘୃତମିଶ୍ରା ଚ ଗଵାଂ ପାନେ ପ୍ରଶସ୍ଯତେ । ଅତୀସାରେ ହରିଦ୍ରେ ଦ୍ଵେ ପାଠାଞ୍ଚୈଵ ପ୍ରଦାପଯେତ୍ ।। ୨୯୨.

ତ୍ରିଫଳା ଘିଅ ସହିତ ମିଶାଇ ଗାଈକୁ ପିଇବାକୁ ଦେବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଅତିସାରରେ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ହଳଦି ଓ ପାଠା ଦେବା ଉଚିତ୍।

ସର୍ଵେଷୁ କୋଷ୍ଠରୋଗେଷୁ ତଥା ଶାଖାଗଦେଷୁ ଚ । ଶ୍ରୃଙ୍ଗଵେରଞ୍ଚ ଭାର୍ଗୀଞ୍ଚ କାସେ ଶ୍ଵାସେ ପ୍ରଦାପଯେତ୍ ।। ୨୯୨.

ପେଟ ଓ ଶରୀରର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଂଶର ରୋଗରେ, କାଶ ଓ ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟରେ ଅଦା ଓ ପିପ୍ପଳି ଦେବା ଉଚିତ।

ଦାତଵ୍ଯା ଭଗ୍ନସନ୍ଧାନେ ପ୍ରିଯଙ୍ଗୁର୍ଲଵଣାନ୍ଵିତା । ତୈଲଂ ଵାତହରଂ ପିତ୍ତେ ମଧୁଯଷ୍ଟୀଵିପାଚିତଂ ।। ୨୯୨.

ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ଗଠିଏଠାରେ, ଲୁଣ ମିଶାଇ ପ୍ରିୟଙ୍ଗୁ ଦେବା ଉଚିତ। ବାୟୁ ଶାନ୍ତ କରୁଥିବା ତେଲ ଦେବା ଉପଯୁକ୍ତ, ପିତ୍ତ ରୋଗରେ ଯଷ୍ଟିମଧୁ ଦିଆଯାଇଥିବା ତେଲ ଦେବା ଉଚିତ।

କଫେ ଵ୍ଯୋଷଞ୍ଚ ସମଧୁ ସପୁଷ୍ଟକରଜୋଽସ୍ରଜେ । ତୈଲାଜ୍ଯଂ ହରିତାଲଞ୍ଚ ଭଗ୍ନକ୍ଷତିଶ୍ରୃତନ୍ଦଦେତ୍ ।। ୨୯୨.

କଫ ରୋଗରେ ତିକ୍ତ ମସଲା, ମଧୁ ଓ ପୁଷ୍ଟିକର ଗୁଣ୍ଡ ମିଶାଇ ଦେବା ଉଚିତ। ଭାଙ୍ଗିବା, ଆଘାତ ଓ କ୍ଲାନ୍ତିରେ ତେଲ, ଘିଅ ଓ ହରିତାଳ ଦେବା ଉପଯୁକ୍ତ।

ମାଷାସ୍ତିଲାଃ ସଗୋଧୂମାଃ ପଶୁକ୍ଷୀରଂ ଘୃତଂ ତଥା । ଏଷାଂ ପିଣ୍ଡୀ ସଲଵଣା ଵତ୍ସାନାଂ ପୁଷ୍ଟିଦା ତ୍ଵିଯଂ ।। ୨୯୨.

ମାଷ, ତିଳ, ଗହୁଁ, ଗାଈ ଦୁଧ ଓ ଘିଅ—ଏମାନେ ଲୁଣ ମିଶାଇ ପିଣ୍ଡି କରି ଛୁଆଁ ଗାଈ ପାଇଁ ପୁଷ୍ଟିଦାୟକ।

ବଲପ୍ରଦା ଵିଷାଣାଂ ସ୍ଯାଦ୍ ଗ୍ରହନାଶାଯ ଧୂପକଃ । ଦେଵଦାରୁ ଵଚା ମାଂସୀ ଗୁଗ୍ଗୁଲୁହିଙ୍ଗୁସର୍ଷପାଃ ।। ୨୯୨.

ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପଶୁଙ୍କ ଶିଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ଧୂପ କରିଲେ ଗ୍ରହ ଦୋଷ ଦୂର ହୁଏ। ଦେବଦାରୁ, ବଚା, ମାଂସୀ, ଗୁଗୁଳୁ, ହିଙ୍ଗୁ ଓ ସରଷପ ଏହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ।

ଗ୍ରହାଦିଗଦନାଶାଯ ଏଷ ଧୁପୋ ଗଵାଂ ହିତଃ । ଘଷ୍ଟା ଚୈଵ ଗଵାଂ କାର୍ଯା ଧୂପେନାନେନ ଧୂପିତା ।। ୨୯୨.

ଏହି ଧୂପ ଗାଈଙ୍କ ପାଇଁ ଗ୍ରହ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରୋଗ ଦୂର କରିବାରେ ଉପକାରୀ। ଗାଈଙ୍କୁ ଭଲଭାବେ ମସାଇ ଏହି ଧୂପ ଦେଇ ଧୂପିତ କରିବା ଉଚିତ।

ଅଶ୍ଵଗନ୍ଧାତିଲୈଃ ଶୁକ୍ଲଂ ତେନ ଗୌଃ କ୍ଷୀରିଣୀ ଭଵେତ୍ । ରସାଯନଞ୍ଚ ପିନ୍ଯାକଂ ମତ୍ତୋ ଯୋ ଧାର୍ଯ୍ଯତେ ଗୃହେ ।। ୨୯୨.

ଅଶ୍ୱଗନ୍ଧା ତେଲ ବ୍ୟବହାର କଲେ ଗାଈ ଦୁଧ ଦେଇଥାଏ। ତେଲ ତିଆରି ପରେ ଥିବା ଛାଡ଼ ଘରେ ରଖିଲେ ତାହା ରସାୟନ ଭାବେ କାମ କରେ।

ଗଵାଂ ପୁରୀଷେ ପଞ୍ଚମ୍ଯାଂ ନିତ୍ଯଂ ଶାନ୍ତ୍ଯୈ ଶ୍ରିଯଂ ଯଜେତ୍ । ଵାସୁଦେଵଞ୍ଚ ଗନ୍ଧାଦ୍ଯୈରପରା ଶାନ୍ତିରୁଚ୍ଯତେ ।। ୨୯୨.

ପଞ୍ଚମୀ ତିଥିରେ ଦିନେ ଦିନେ ଗାଈ ଗୋବର ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତି ନିମିତ୍ତେ ଯଜ୍ଞ କରିବା ଉଚିତ। ଅନ୍ୟ ଏକ ଶାନ୍ତି କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ସୁଗନ୍ଧ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦେଇ କରାଯିବା।

ଅଶ୍ଵଯୁକ୍‌ଶୁକ୍ଲପକ୍ଷସ୍ଯ ପଞ୍ଚଦଶ୍ଯାଂ ଯଜେଦ୍ଧରିଂ । ହରିରୁଦ୍ରମଜଂ ସୂର୍ଯ୍ଯଂ ଶ୍ରିଯମଗ୍ନିଂ ଘୃତେନ ଚ ।। ୨୯୨.

ଅଶ୍ୱୟୁଜ ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷର ପଂଦର ତାରିଖରେ ହରିଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞ କରିବା ଉଚିତ। ହରି, ରୁଦ୍ର, ଅଜ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଶ୍ରୀ ଓ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ଘିଅ ଦେଇ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

ଦଧି ସମ୍ପ୍ରାଶ୍ଯ ଗାଃ ପୂଜ୍ଯ କାର୍ଯ୍ଯଂ ଵହ୍ନିପ୍ରଦକ୍ଷିଣଂ । ଵୃଷାଣାଂ ଯୋଜଯେଦ୍ ଯୁଦ୍ଧଂ ଗୀତଵାଦ୍ଯରଵୈର୍ଵହିଃ ।। ୨୯୨.

ଦହି ଦେଇ ଗାଈଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରିବା ଉଚିତ। ବାହାରେ ବାଜା, ଗୀତ ଓ ସଙ୍ଗୀତ ସହ ବୃଷ ମାନଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧ କରାଯିବା ଉଚିତ।

ଗଵାନ୍ତୁ ଲଵଣନ୍ଦେଯଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଞ୍ଚ ଦକ୍ଷିଣା । ନୈମିତ୍ତିକେ ମାକରାଦୌ ଯଜେଦ୍ଵିଷ୍ଣୁଂ ସହ ଶ୍ରିଯା ।। ୨୯୨.

ଗାଈଙ୍କୁ ଲୁଣ ଦେବା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣା ଦେବା ଉଚିତ। ମାକରା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିଶେଷ ଯଜ୍ଞରେ ଶ୍ରୀ ସହିତ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

ସ୍ଥଣଅଡିଲେଵ୍ଜେ ମଧ୍ଯଗତେ କଦିକ୍ଷୁ କେଶରଗାନ୍ ସୁରାନ୍ । ସୁଭଦ୍ରାଜୋ ରଵିଃ ପୂଜ୍ଯୋ ବହୁରୂପୋ ବଲିର୍ଵହିଃ ।। ୨୯୨.

ଗୋଶାଳାର ମଧ୍ୟରେ ଓ ଚାରିଦିଗରେ କେଶର ଦେବତାମାନେ ପୂଜିତ ହେବା ଉଚିତ। ଶୁଭ ରାଜା, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ତାହାଙ୍କୁ ବାହାରେ ବହୁରୂପ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବରେ ପୂଜିବା ଉଚିତ।

ଖଂ ଵିଶ୍ଵରୂପା ସିଦ୍ଧିସ୍ଚ ଋଦ୍ଧିଃ ଶାନ୍ତିଶ୍ଚ ରୋହିଣୀ । ଦିଗ୍ଧେନଵୋ ହି ପୂର୍ଵାଦ୍ଯାଃ କୃଶରୈଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଈଶ୍ଵରଃ ।। ୨୯୨.

ଆକାଶ, ସମସ୍ତ ରୂପ, ସିଦ୍ଧି, ଧନ, ଶାନ୍ତି ଓ ରୋହିଣୀ; ପୂର୍ବ ଓ ଅନ୍ୟ ଦିଗ ଗାଈ ଭାବେ ଅଛନ୍ତି, ଚନ୍ଦ୍ର ଦେବତା ଅତି କ୍ଷୀଣ।

ଦିକ୍‌ପାଲାଃ ପଦ୍ମପତ୍ରେଷୁ କୁମ୍ଭେଷ୍ଵଗ୍ନୌ ଚ ହୋମଯେତ୍ । କ୍ଷୀରଵୃକ୍ଷସ୍ଯ ସମିଧଃ ସର୍ଷପାକ୍ଷତତଣ୍ଡୁଲାନ୍ ।। ୨୯୨.

ଦିଗ୍ପାଳମାନେ ପଦ୍ମପତ୍ର, କୁମ୍ଭ ଓ ଅଗ୍ନିରେ ହୋମ କରିବା ଉଚିତ। କ୍ଷୀରବୃକ୍ଷର କାଠ, ସରଷପ, ଅଖଳିଆ ଚାଉଳ ଓ ଧାନ ଦେଇ ହୋମ କରିବା ଉଚିତ।

ଶତଂ ଶତଂ ସୁଵର୍ଣଞ୍ଚ କାଂସ୍ଯାଦିକଂ ଦ୍ଵିଜେ ଦଦେତ୍ । ଗାଵଃ ପୂଜ୍ଯା ଵିମୋକ୍ତଵ୍ଯାଃ ଶାନ୍ତ୍ଯୈ କ୍ଷୀରାଦିସଂଯୁତାଃ ।। ୨୯୨.

ଶତ ଶତ ସୁନା, କାଂସା ଓ ଏହା ସଦୃଶ ଦ୍ରବ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ। ଗାଈଙ୍କୁ ପୂଜା କରି ମୁକ୍ତ କରିବା ଓ ଦୁଧ ଓ ଏହା ସହିତ ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ଦେବା ଉଚିତ।

ଶାଲିହୋତ୍ରଃ ସୁଶ୍ରୁତାଯ ହଯାଯୁର୍ଵେଦମୁକ୍ତଵାନ୍ । ପାଲକାପ୍ଯୋଽଙ୍ଗରାଜାଯ ଗଜାଯୁର୍ଵେଦମବ୍ରଵୀତ୍ ।। ୨୯୨.

ଶାଳିହୋତ୍ର ଶୁଶ୍ରୁତଙ୍କୁ ଘୋଡ଼ା ଚିକିତ୍ସା ଶିଖାଇଥିଲେ। ପାଳକାପ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ରାଜାଙ୍କୁ ହାତୀ ଚିକିତ୍ସା ଶିଖାଇଥିଲେ।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ନାଗାଦଯୋଽଥ ଭାଵାଦିଦଶସ୍ଥାନାନି କର୍ମ୍ମ ଚ । ସୂତକଂ ଦଷ୍ଟଚେଷ୍ଟେତି ସପ୍ତଲକ୍ଷଣମୁଚ୍ଯତେ ।। ୨୯୪.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ନାଗ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ଶୁଭାଶୁଭ ଚିହ୍ନ, ଦଶଟି ସ୍ଥାନ, କାର୍ଯ୍ୟ, ଅଶୁଚି, ଓ ଦଂଶ ଲକ୍ଷଣ—ଏହି ସାତଟି ଲକ୍ଷଣ ବୋଲାଯାଏ।

ଶେଷଵାସୁକିତକ୍ଷାଖ୍ଯାଃ କର୍କଟୋଽବ୍ଜୋ ମହାମ୍ବୁଜଃ । ଶଙ୍ଖପାଲଶ୍ଚ କୁଲିକ ଇତ୍ଯାଷ୍ଟୌ ନାଗଵର୍ଯ୍ଯକାଃ ।। ୨୯୪.

ଶେଷ, ବାସୁକି, ତକ୍ଷକ, କର୍କଟ, ଅବ୍ଜ, ମହାଅମ୍ବୁଜ, ଶଂଖପାଳ ଓ କୁଳିକ—ଏହି ଆଠ ଜଣ ନାଗ ମୁଖ୍ୟ।

ଦଶାଷ୍ଟପଞ୍ଚତ୍ରିଗୁଣଶତମୂର୍ଦ୍ଧାନ୍ଵିତୌ କ୍ରମାତ୍ । ଵିପ୍ରୌ ନୃପୋ ଵିଶୌ ଶୂଦ୍ରୌ ଦ୍ଵୌ ଦ୍ଵୌ ନାଗେଷୁ କୀର୍ତ୍ତିତୌ ।। ୨୯୪.

ଦଶ, ଆଠ, ପାଞ୍ଚ, ତିନି ଓ ଏକ ଶତ, ପ୍ରତିକ୍ରମରେ ମୁଣ୍ଡ ଥିବା; ବ୍ରାହ୍ମଣ, ରାଜା, ସାଧାରଣ ଲୋକ ଓ ଶୂଦ୍ର—ସର୍ପମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୁଇ ଦୁଇ ଟି ଥିବା ବିବରଣା ଦିଆଯାଇଛି।

ତଦନ୍ଵଯାଃ ପଞ୍ଚଶତଂ ତେଭ୍ଯୋ ଜାତା ଅସଂଖ୍ଯକାଃ । ଫଣିମଣ୍ଡଲିରାଜୀଲଵାତପିତ୍ତକଫାତ୍ମକାଃ ।। ୨୯୪.

ସେମାନଙ୍କର ସନ୍ତାନ ପାଞ୍ଚ ଶତ, ସେମାନଠୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ଏହି ସଂଖ୍ୟା ଅନେକ; ସେମାନେ ସର୍ପମଣ୍ଡଳୀ, ଧାରୀ, ଓ ବାୟୁ, ପିତ୍ତ, କଫ ଗୁଣର ଅଟୁଟ ରୂପ।