ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ତଥା ଭୁକ୍ତଵତାନ୍ଦେଯା ଅତିପାନେ ତୁ ଵାରୁଣୀ । ଦୀଵନୀଯୈଃ ସମଧୁରୈର୍ମୃଦ୍ଵୀକାଶର୍କରାଯୁତୈଃ ।। ୨୮୯.

ଖାଇଥିବା ଘୋଡ଼ାକୁ ଅତିରିକ୍ତ ପାନ କଲେ ବାରୁଣୀ ଦେବା ଉଚିତ; ମୃଦୁ ଓ ମିଠା ଦ୍ରବ୍ୟ ଯେପରିକି କିସମିସ ଓ ଚିନି ସହିତ।

ସପିପ୍ପଲୀକୈଃ ଶରଦି ପ୍ରତିପାନଂ ସପଦ୍ମକୈଃ । ଵିଡ଼ଙ୍ଗାପିପ୍ପଲୀଧାନ୍ଯଶତାହ୍ଵାଲୋଧ୍ରସୈନଧଵୈଃ ।। ୨୮୯.

ଶରଦ୍‌କାଳରେ ପିପ୍ପଳୀ ଓ ପଦ୍ମବୀଜ ସହିତ ଦେବା; ବିଡ଼ଙ୍ଗ, ପିପ୍ପଳୀ, ଧାନ୍ୟା, ଶତାହ୍ୱା, ଲୋଧ୍ର ଓ ସାଇନ୍ଧବ ଲୁଣ ସହିତ।

ସଚିତ୍ରକୈସ୍ତୁରଙ୍ଗାଣଂ ପ୍ରତିପାନଂ ହିମାଗମେ । ଲୋଧ୍ରପିରିଯଙ୍ଗୁକାମୁସ୍ତାପିପ୍ପଲୀଵିଶ୍ଵଭେଷଜୈ ।। ୨୮୯.

ହିମକାଳ ଆରମ୍ଭରେ ଚିତ୍ରକ ସହିତ ଦେବା; ଲୋଧ୍ର, ପ୍ରିୟାଙ୍ଗୁ, କାମୁସ୍ତା, ପିପ୍ପଳୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଔଷଧ ସହିତ।

ସକ୍ଷୌଦ୍ରୈଃ ପ୍ରତିପାନଂ ସ୍ଯାଦ୍ଵସନ୍ତେ କଫନାଶନମ୍ । ପ୍ରିଯଙ୍ଗୁପିପ୍ପଲୀଲୋଧ୍ରଯଷ୍ଟ୍ଯାକ୍ଷୈଃ ସମହୌଷଧୈଃ ।। ୨୮୯.

ବସନ୍ତକାଳରେ ମଧୁ ସହିତ ଦେଲେ କଫ ଦୂର ହୁଏ; ପ୍ରିୟାଙ୍ଗୁ, ପିପ୍ପଳୀ, ଲୋଧ୍ର, ଯଷ୍ଟିମଧୁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଔଷଧ ସହିତ।

ନିଦାଘେ ସଗୁଡ଼ା ଦେଯା ମଦିରା ପ୍ରତିପାନକେ । ଲୋଧ୍ରକାଷ୍ଠଂ ସଲଵଣଂ ପିପ୍ପଲ୍ଯୋ ଵିଶ୍ଵଭେଷଜମ୍ ।। ୨୮୯.

ଗ୍ରୀଷ୍ମକାଳରେ ଗୁଡ଼ ସହିତ ମଦ ଦେବା ଉଚିତ; ଲୋଧ୍ର କାଠ, ଲୁଣ ଓ ପିପ୍ପଳୀ ସାଧାରଣ ଔଷଧ।

ପ୍ରାଵୃଡ୍‌ଭିନ୍ନପୁରୀଷାଶ୍ଚ ପିଵେଯୁର୍ଵାଜିନୋ ଘୃତମ୍ । ପିଵେଯୁର୍ଵାଜିନସ୍ତୈଲଂ କଫଵାଯ୍ଵଧିକାସ୍ତୁ ଯେ ।। ୨୮୯.

ବର୍ଷାକାଳରେ ଯେଉଁ ଘୋଡ଼ାର ପାଖାଳ ଢିଲା ହୋଇଯାଏ, ସେମାନେ ଘିଅ ପିଇବା ଉଚିତ; ଯେଉଁଠି କଫ ଓ ବାତ ବେଶି, ସେଉଁଠି ତେଲ ପିଇବା ଉଚିତ।

ପ୍ରାଵୃଡ୍‌ଭିନ୍ନପୁରୀଷାଶ୍ଚ ପିଵେଯୁର୍ଵାଜିନୋ ଘୃତମ୍ । ପିଵେଯୁର୍ଵାଜିନସ୍ତୈଲଂ କଫଵାଯ୍ଵଧିକାସ୍ତୁ ଯେ ।। ୨୮୯.

ବର୍ଷାକାଳରେ ଯେଉଁ ଘୋଡ଼ାର ପାଖାଳ ଢିଲା ହୋଇଯାଏ, ସେମାନେ ଘିଅ ପିଇବା ଉଚିତ; ଯେଉଁଠି କଫ ଓ ବାତ ବେଶି, ସେଉଁଠି ତେଲ ପିଇବା ଉଚିତ।

ସ୍ରେହଵ୍ଯାପଦ୍ଭ୍ଵୋ ଯେଷାଂ କାର୍ଯ୍ଯଂ ତେଷାଂ ଵିରୂକ୍ଷଣମ୍ । ତ୍ର୍ଯହଂ ଯଵାଗୂ ରୂକ୍ଷା ସ୍ଯାଦ୍ ଭୋଜନଂ ତକ୍ରସଂଯୁତମ୍ ।। ୨୮୯.

ଯେଉଁମାନଙ୍କର ଚିକିତ୍ସା ପାଇଁ ତେଲ ଓ ଘିଅ ଦରକାର, ସେମାନଙ୍କୁ ତିନି ଦିନ ଧରି ଶୁଷ୍କ ଯବ ଚୁନା ଓ ତକର ମିଶାଇ ଖାଇବାକୁ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ।

ଶରନ୍ନିଦାଘ୍ଯୋଃ ସର୍ପିସ୍ତୈଲଂ ଶୀତଵସନ୍ତଯୋଃ । ଵର୍ଷାସୁ ଶିଶିରେ ଚୈଵ ଵସ୍ତୌ ଯମକମିଷ୍ଯତେ ।। ୨୮୯.

ଶରତ ଓ ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଋତୁରେ ଘିଅ ଓ ତେଲ ଦେବାକୁ କହାଯାଇଛି; ଶୀତ ଓ ବସନ୍ତ ଋତୁ, ଏବଂ ବର୍ଷାକାଳରେ ଦୁଇ ଗୁଣା ଅଂଶ ଦେବା ଉଚିତ।

ଗୁର୍ଵଭିଷ୍ଯନ୍ଦିଭକ୍ତାନି ଵ୍ଯାଯାମଂ ସ୍ନାନମାତପମ୍ । ଵାଯୁଵର୍ଜଞ୍ଚ ଵାହସ୍ଯ ସ୍ନେହପୀତସ୍ଯ ଵର୍ଜିତମ୍ ।। ୨୮୯.

ଯେଉଁମାନେ ତେଲ ଘିଅ ଭୋଜନ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଭାରି ଓ ତେଲିଆ ଖାଦ୍ୟ, ଅଧିକ କ୍ରିୟା, ସ୍ନାନ, ଘାମ ଓ ବାତାସ ରୁ ଦୂରେଇ ରହିବା ଉଚିତ।

ସ୍ନାନଂ ପାନଂ ଶକୃତ୍କ୍ରୂଷ୍ଠମଶ୍ଵାନାଂ ସଲିଲାଗମେ । ଅତ୍ଯର୍ଥଂ ଦୁର୍ଦ୍ଦିନେ କାଲେ ପାନମେକଂ ପ୍ରଶସ୍ଯତେ ।। ୨୮୯.

ଘୋଡ଼ାମାନେ ପାଇଁ ସ୍ନାନ, ପାନୀୟ ଓ ପାଖାନି କାମ ଜଳ ମିଳିଲେ କରିବା ଉଚିତ; ବହୁତ କଷ୍ଟଦାୟକ ଦିନରେ କେବଳ ପାନୀୟ ଦେବା ଉପଯୁକ୍ତ।

ଯୁକ୍ତଶୀତାତପେ କାଲେ ଦ୍ଵିଃପାନଂ ସ୍ନପନଂ ସକୃତ୍ । ଗ୍ରୀଷ୍ମେ ତ୍ରିସ୍ନାନପାନଂ ସ୍ଯାଚ୍ଚିରଂ ତସ୍ଯାଵଗାହନମ୍ ।। ୨୮୯.

ଯେତେବେଳେ ହଳକା ଠଣ୍ଡା ଓ ହାଲୁକା ଧୂପ ଥାଏ, ସେତେବେଳେ ଦୁଇଥର ପାନୀୟ ଓ ଏକଥର ସ୍ନାନ ଉପଯୁକ୍ତ; ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ତିନିଥର ସ୍ନାନ ଓ ପାନୀୟ ଦେବା ଉଚିତ, ଏବଂ ଦୀର୍ଘ ସ୍ନାନ କରାଯିବ।

ନିସ୍ତୁଷାଣାଂ ପ୍ରଦାତଵ୍ଯା ଯଵାନାଂ ଚତୁରାଢକୀ । ଚଣକଵ୍ରୀହିମୌଦ୍‌ଗାନି କଲାଯଂ ଵାପି ଦାପଯେତ୍ ।। ୨୮୯.

ଯେଉଁମାନଙ୍କର ଚାଲି ନାହିଁ, ସେମାନେ ପାଇଁ ଚାରି ଆଢ଼କ ଯବ ଦେବା ଉଚିତ; ଚଣା, ଚାଉଳ, ମୁଗ ଓ କଳାଇ ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଇପାରେ।

ଅହୋରାତ୍ରେଣ ଚାର୍ଦ୍ଧସ୍ଯ ଯଵସସ୍ଯ ତୁଲା ଦଶ । ଅଷ୍ଟୌ ଶୁଷ୍କସ୍ଯ ଦାତଵ୍ଯାଶ୍ଚତସ୍ରୋଽଥ ଵୁଷସ୍ଯ ଵା ।। ୨୮୯.

ଏକ ଦିନ ଓ ରାତିରେ ଅର୍ଧ ଭାଗ ପାଇଁ ଦଶ ତୁଳା ଯବ ଦେବା ଉଚିତ; ଶୁଷ୍କ ଯବ ଆଠ ତୁଳା କିମ୍ବା ଚାଲି ଯବ ଚାରି ତୁଳା ଦେବା ଉପଯୁକ୍ତ।

ଦୂର୍ଵା ପିତ୍ତଂ ଯଵଃ କାସଂ ଵୁଷଶ୍ଚ ଶ୍ଲେଷ୍ମସଞ୍ଚଯମ୍ । ନାଶଯତ୍ଯର୍ଜୁନଃ ଶ୍ଵାସଂ ତଥା ମାନୋ ବଲକ୍ଷଯମ୍ ।। ୨୮୯.

ଦୁର୍ବା ଘାସ ପିତ୍ତ ଦୂର କରେ, ଯବ କାଶ ଠିକ କରେ, ଚାଲି ଯବ କଫ ହଟାଏ; ଅର୍ଜୁନ ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ ଦୂର କରେ, ମାନ ଶକ୍ତିହୀନତା ହଟାଏ।

ଵାତିକାଃ ପୈତ୍ତିକାଶ୍ଚୈଵ ଶ୍ଲେଷ୍ମଜାଃ ସାନ୍ନିପାତିକାଃ । ନ ରୋଗାଃ ପୀଡଯିଷ୍ଯନ୍ତି ଦୂର୍ଵାହାରନ୍ତୁରଙ୍ଗମମ୍ ।। ୨୮୯.

ବାତ, ପିତ୍ତ, କଫ ଓ ମିଶ୍ର ରୋଗ ଦୁର୍ବା ଘାସ ଖାଇଥିବା ଘୋଡ଼ାକୁ କେବେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେବେନି।

ଦ୍ଵୌ ରଜ୍ଜୁବନ୍ଧୌ ଦୁଷ୍ଟାନାଂ ପକ୍ଷଯୋରୁଭଯୋରପି । ପଶ୍ଚାଦ୍ଧନୁସ୍ଚ କର୍ତ୍ତର୍ଵ୍ଯୋ ଦୂରକୀଲଵ୍ଯପାଶ୍ରଯଃ ।। ୨୮୯.

ଅସୁସ୍ଥ ଘୋଡ଼ାର ଦୁଇଟି ପକ୍ଷରେ ଦୁଇଟି ରସ୍ସି ବାନ୍ଧିବା ଉଚିତ; ପରେ ଏକଟି ଧନୁଷ ତିଆରି କରି, ଦୂରରେ ଥିବା ଖୁଟି ପାଇଁ ସମର୍ଥନ ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରାଯିବ।

ଵାସେଯୁସ୍ତ୍ଵାସ୍ତୃତେ ସ୍ଥାନେ କୃତଧୂପନଭୂମଯଃ । ଯତ୍ନୋପନ୍ଯସ୍ତଯଵସାଃ ସପ୍ରଦୀପାଃ ସୁରକ୍ଷିତା ।। ୨୮୯.

ଘୋଡ଼ାମାନେ ଯେଉଁ ସ୍ଥାନରେ ରଖାଯିବେ, ସେଠାରେ ଚରାଇ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଥିବା ଭୂମି, ଧୂପ ଓ ଭଲ ଛାନା ଥିବା ଉଚିତ; ଯବ ସାବଧାନରେ ରଖିବା, ଦୀପ ଜଳାଇ ରଖିବା ଓ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବା ଦରକାର।

କୃକଵାକ୍କଜକପଯୋ ଧାର୍ଯ୍ଯାଶ୍ଚାଶ୍ଵଗୃହେ ମୃଗାଃ ।। ୨୮୯.

ଘୋଡ଼ା ଗୋଡ଼ାମାନେ ରଖାଯାଉଥିବା ଗୋଟିଏ ଘରେ କୁକୁଡ଼ା, ବାନର, ଗାଈ ଓ ହରିଣ ମଧ୍ୟ ରଖିବା ଉଚିତ।

ଶାଲିହୋତ୍ର ଉଵାଚ ଅଶ୍ଵଶାନ୍ତିଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଵାଜିରୋଗଵିମର୍ଦ୍ଦନୀଂ । ନିତ୍ଯାଂ ନୈମିତ୍ତିକୀଂ କାମ୍ଯାଂ ତ୍ରିଵିଧାଂ ଶ୍ରୃଣୁ ସୁଶ୍ରୁତ ।। ୨୯୦.

ଶାଳିହୋତ୍ର କହିଲେ: ମୁଁ ଏବେ ଘୋଡ଼ା ଶାନ୍ତି ବିଷୟରେ କହିବି, ଯାହା ଘୋଡ଼ାର ରୋଗ ଦୂର କରେ; ଏହା ତିନି ପ୍ରକାର—ନିତ୍ୟ, ନିମିତ୍ତିକ ଓ କାମ୍ୟ। ଶୁଣ, ସୁଶ୍ରୁତ।

ଶୁଭେ ଦିନେ ଶ୍ରୀଧରଞ୍ଚ ଶ୍ରିଯମୁଚ୍ଚୈଃଶ୍ରଵାଶ୍ଚ ତଂ । ହଯରାଜଂ ସମଭ୍ଯର୍ଚ୍ଯ ସାଵିତ୍ରୈର୍ଜୁହୁଯାଦ୍ଘୃତଂ ।। ୨୯୦.

ଶୁଭ ଦିନରେ ଶ୍ରୀଧର ଓ ଉଚ୍ଚୈଃଶ୍ରବାସ୍‌ଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରି, ଘୋଡ଼ାରାଜାଙ୍କୁ ପୂଜି, ସାବିତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଘିଅ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ।

ଦ୍ଵିଜେଭ୍ଯୋ ଦକ୍ଷିଣାନ୍ଦଦ୍ଯାଦଶ୍ଵଵୃଦ୍ଧିସ୍ତଥା ଭଵେତ୍ । ଅଶ୍ଵଯୁକ୍ ଶୁକ୍ଲପକ୍ଷସ୍ଯ ପଞ୍ଚଦଶ୍ଯାଞ୍ଚ ଶାନ୍ତିକଂ ।। ୨୯୦.

ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଙ୍କୁ ଦାନ ଦେଲେ ଘୋଡ଼ାର ଉନ୍ନତି ହୁଏ; ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷର ପନ୍ଦର ତାରିଖରେ ଘୋଡ଼ା ପାଇଁ ଶାନ୍ତି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ।

ବହିଃ କୁର୍ଯ୍ଯାଦ୍ଵିଶେଷେଣ ନାସତ୍ଯୌ ଵରୁଣଂ ଯଜେତ୍ । ସମୁଲ୍ଲିଖ୍ଯ ତତୋ ଦେଵୀଂ ଶାଖାଭିଃ ପରିଵାରଯେତ୍ ।। ୨୯୦.

ବାହାରେ ବିଶେଷ ଭାବେ ନାସତ୍ୟ ଓ ବରୁଣଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ; ଚିହ୍ନ ଦେଇ, ପରେ ଦେବୀଙ୍କୁ ଡାଳି ଦ୍ୱାରା ଘେରିବା ଦରକାର।

ଘଟାନ୍ସର୍ଵ୍ଵରସୈଃ ପୂର୍ଣାନ୍ ଦିକ୍ଷୁ ଦଦ୍ଯାତ୍ସଵସ୍ତ୍ରକାନ୍ । ଯଵାଜ୍ଯଂ ଜୁହୁଯାତ୍ ପ୍ରାର୍ଚ୍ଯ ଯଜେଦଶ୍ଵାଂଶ୍ଚ ସାଶ୍ଵିନାନ୍ ।। ୨୯୦.

ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ରସରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଘଡ଼ା ଦିଗ୍‌ଗୁଡ଼ିକୁ ରଖିବା ଓ ଚାଦର ଦେଇ ଢାକିବା ଉଚିତ; ଯବ ଓ ଘିଅ ଅର୍ପଣ କରି, ଘୋଡ଼ା ଓ ଆଶ୍ୱିନୀକୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ।

ଵିପ୍ରେଭ୍ଯୋ ଦକ୍ଷିଣାନ୍ଦଦ୍ଯାନ୍ନୈମିତ୍ତିକମତଃ ଶ୍ରୃଣୁ । ମକରାଦୌ ହଯାନାଞ୍ଚ ପଦ୍ମୈର୍ଵିଷ୍ଣୁଂ ଶ୍ରିଯଂ ଯଜେତ୍ ।। ୨୯୦.

ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଙ୍କୁ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ; ଏବେ ନିମିତ୍ତିକ ଶାନ୍ତି ବିଷୟରେ ଶୁଣ: ମକର ଆରମ୍ଭରେ ଘୋଡ଼ା ପାଇଁ ପଦ୍ମ ଦ୍ୱାରା ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଶ୍ରୀଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ।

ବ୍ରହ୍ମାଣଂ ଶଙ୍କରଂ ସୋମମାଦିତ୍ଯଞ୍ଚ ତଥାଶ୍ଵିନୌ । ରେଵନ୍ତମୁଚ୍ଚୈଃଶ୍ରଵସନ୍ଦିକ୍ପାଲାଂଶ୍ଚ ଦଲେଷ୍ଵପି ।। ୨୯୦.

ବ୍ରହ୍ମା, ଶଙ୍କର, ସୋମ, ଆଦିତ୍ୟ, ଦୁଇ ଅଶ୍ୱିନୀ, ରେବନ୍ତ, ଉଚ୍ଚୈଃଶ୍ରବାସ୍ ଏବଂ ଦିଗ୍ପାଳମାନେ ମଧ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ଭାଗରେ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରିବାକୁ ଉଚିତ।

ପ୍ରତ୍ଯେକଂ ପୂର୍ଣଂକୁମ୍ଭୈଶ୍ଚ ଵେଦ୍ଯାନ୍ତତ୍ସୌମ୍ଯତଃ ସ୍ଥଲେ । ତିଲାକ୍ଷତାଜ୍ଯସିଦ୍ଧାର୍ଥାନ୍ ଦେଵତାନାଂ ଶତଂ ଶତଂ ।। ୨୯୦.

ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ବେଦୀର ଶେଷରେ, ପୂର୍ଣ୍ଣ କଳଶ ରଖି, ସାନ୍ତ୍ୱନା ଭାବରେ ଭୂମିରେ, ତିଳ, ଅକ୍ଷତ, ଘିଅ ଓ ସିଦ୍ଧାର୍ଥ ଦାଣାର ସେଉଁଠି ଶତଶତ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ।

ଉପୋଷିତେନ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯଂ କର୍ମ୍ମ ଚାଶ୍ଵରୁଜାପହଂ ।। ୨୯୦.

ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ, ଯାହା ଘୋଡ଼ାର ରୋଗ ଦୂର କରେ, ଉପବାସୀ ଦ୍ୱାରା କରିବା ଉଚିତ।

ଶାଲିହୋତ୍ର ଉଵାଚ ଗଜଶାନ୍ତିଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଗଜରୋଗଵିମର୍ଦ୍ଦନୀମ୍ । ଵିଷ୍ଣୁଂ ଶ୍ରିଯଞ୍ଚ ପଞ୍ଚମ୍ଯାଂ ନାଗମୈରାଵତଂ ଯଜେତ୍ ।। ୨୯୧.

ଶାଳିହୋତ୍ର କହିଲେ: ମୁଁ ଗଜଶାନ୍ତି ବିଧି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି, ଯାହା ହାତୀର ରୋଗ ନାଶ କରେ; ପଞ୍ଚମୀ ତିଥିରେ ବିଷ୍ଣୁ, ଶ୍ରୀ ଓ ଏଇରାବତ ନାଗଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।