ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ପରିଷେକକ୍ରିଯା ତେଷାଂ ତୈଲେନାଶୁ ରୁଜାପହା । ଦୋଷକୋପାଭିଘାତାଭ୍ଯାଂ ପକ୍କଭିନ୍ନେ ବ୍ରଣକ୍ରମଃ ।। ୨୮୯.

ସେମାନଙ୍କୁ ତେଲ ଦ୍ୱାରା ତୁରନ୍ତ ପରିଷେକ କଲେ ବେଦନା ହ୍ରାସ ପାଏ; ଦୋଷ ବୃଦ୍ଧି କିମ୍ବା ଚୋଟ ଦ୍ୱାରା ଫୁଲିଯାଇଥିବା, ପକା ଏବଂ ଖୋଲିଯାଇଥିବା ଘାଉରେ ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା କରାଯିବ।

ଅଶ୍ଵତ୍ଥୋଡୁମ୍ବରପ୍ଲକ୍ଷମଧୂକଵଟକଲ୍କନୈଃ ।। ୨୮୯.

ଅଶ୍ୱଥ, ଉଦୁମ୍ବର, ପ୍ଲକ୍ଷ, ମଧୂକ ଓ ବଟ ଗଛର କଳ୍କ ଦ୍ୱାରା।

ପ୍ରଭୂତସଲିଲଃ କ୍କାଥଃ ସୁଖୋଷ୍ଣୋ ଵ୍ରଣଶୋଧନଃ । ଶତାହ୍ଵା ନାଗରଂ ରାସ୍ନା ମଞ୍ଜିଷ୍ଠାକୁଷ୍ଠସୈନ୍ଧଵୈଃ ।। ୨୮୯.

ଅଧିକ ପାଣିରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ହାଲୁକା ଗରମ କଢ଼ା ଘାଉ ଶୁଧ କରେ; ଏହି କଢ଼ାରେ ଶତାହ୍ୱା, ନାଗର, ରାସ୍ନା, ମଞ୍ଜିଷ୍ଠା, କୁଷ୍ଠ ଓ ସେଉଁଠି ସାଇନ୍ଧବ ଲୁଣ ଦିଆଯାଏ।

ଦେଵଦାରୁଵଚାଯୁଗ୍ମରଜନୀରକ୍ତଵନ୍ଦନୈଃ । ତୈଲସିଦ୍ଧଂ କଷାଯେଣ ଗୁଡୂଚ୍ଯାଃ ପଯସା ସହ ।। ୨୮୯.

ଦେବଦାରୁ, ବଚା, ଯୁଗ୍ମ, ହଳଦୀ ଓ ରକ୍ତଚନ୍ଦନ ସହିତ ତେଲ ରାନ୍ଧାଯାଏ; ଏହି ତେଲ କଢ଼ା ଓ ଗୁଡ଼ୁଚୀ ଦୁଧ ସହିତ ଦିଆଯାଏ।

ମ୍ରକ୍ଷଣେ ଵସ୍ତିନଶ୍ଯେ ଚ ଯୋଜ୍ଯଂ ସର୍ଵତ୍ର ଲିଙ୍ଗିନେ । ରକ୍ତସ୍ରାଵୋ ଜଲୌକାଭିର୍ନ୍ନେତ୍ରାନ୍ତେ ନେତ୍ରରୋଗିଣଃ ।। ୨୮୯.

ମସାଜ, ବସ୍ତି ଓ ଯେଉଁଠି ଲିଙ୍ଗିନ ଘୋଡ଼ା ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ, ସେଉଁଠି ସବୁଠାରେ ଏହି ଚିକିତ୍ସା ଲାଗୁ କରାଯିବ; ରକ୍ତସ୍ରାବ ହେଲେ ଚକ୍ଷୁରୋଗୀ ଘୋଡ଼ାର ଆଖିର କୋଣାରେ ଜଲୌକା ଲଗାଯାଏ।

ଖାଦିରୋଡୁମ୍ବରାଶ୍ଵତ୍ଥକଷାଯେଣ ଚ ସାଧନମ୍ । ଥାତ୍ରୀଦୁରାଲଭାତିକ୍ତାପ୍ରିଯଙ୍ଗୁକୁଙ୍କୁମୈଃ ।। ୨୮୯.

ଖଦିର, ଉଦୁମ୍ବର ଓ ଅଶ୍ୱଥର କଢ଼ା ଉପଯୁକ୍ତ; ଏହା ସହିତ ଥାତ୍ରୀ, ଦୁର୍ଲଭା, ତିକ୍ତା, ପ୍ରିୟାଙ୍ଗୁ ଓ କୁଙ୍କୁମ ଦିଆଯାଏ।

ଗୁଡୂଚ୍ଯା ଚ କୃତଃ କଲ୍କୋ ହିତୋ ଯୁକ୍ତାଵଲମ୍ବିନେ । ଉତ୍ପାତେ ଚ ଶିଲେ ଶ୍ରାଵ୍ଯେ ଶୁଷ୍କଶେଫେ ତଥୈଵ ଚ ।। ୨୮୯.

ଗୁଡ଼ୁଚୀର କଳ୍କ ଯେଉଁଠି ଅଂଗ ଢିଲା ପଡ଼ିଛି, ସେଠି ଲାଗି ଉପକୃତ; ଫୁଲିଯିବା, ପୁସ୍ତି ଓ ଶୁଷ୍କ ଶେଫା ରୋଗରେ ମଧ୍ୟ ଏହି କଳ୍କ ଦିଆଯାଏ।

କ୍ଷିପ୍ରକାରିଣି ଦୋଷେ ଚ ସଦ୍ଯୋ ଵିଦଲମିଷ୍ଯତେ । ଗୋଶକୃନ୍ମଞ୍ଜିକାକୁଷ୍ଠରଜନୀତିଲସର୍ଷପୈଃ ।। ୨୮୯.

ଦୋଷ ତୁରନ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ, ସତ୍ୱର ଚିରା କରିବା ଉଚିତ; ଏହି ଚିକିତ୍ସାରେ ଗାଈର ଗୋବର, ମଞ୍ଜିକା, କୁଷ୍ଠ, ହଳଦୀ, ତିଳ ଓ ସରଷେ ଦିଆଯାଏ।

ଗଵାଂ ମୂତ୍ରେଣ ପିଷ୍ଟୈଶ୍ଚ ମର୍ଦ୍ଦନଂ କଣ୍ଡୁନାଶନମ୍ । ଶୀତୋ ମଧୁଯୁତଃ କ୍କାଥୋ ନାଶିକାଯାଂ ସଶର୍କରଃ ।। ୨୮୯.

ଏହି ଦ୍ରବ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ଗାଈର ମୁତ୍ର ସହିତ ଘସି ଲଗାଇଲେ ଖଜୁଲି ଶାନ୍ତି ମିଳେ; ଶୀତଳ କଢ଼ା ମଧୁ ଓ ଚିନି ସହିତ ନାକରେ ଦିଆଯାଏ।

ରକ୍ତପିତ୍ତହରଃ ପାନାଦଶ୍ଵକର୍ଣୈସ୍ତଥୈଵ ଚ । ସପ୍ତମେ ସପ୍ତମେ ଦେଯମଶ୍ଵାନାଂ ଲଵଣଂ ଦିନେ ।। ୨୮୯.

ଅଶ୍ୱକର୍ଣ୍ଣ ପିଇଲେ ରକ୍ତପିତ୍ତ ଓ ରକ୍ତସ୍ରାବ ଶାନ୍ତି ହୁଏ; ପ୍ରତି ସପ୍ତମ ଦିନ ଘୋଡ଼ାକୁ ଲୁଣ ଦେବା ଉଚିତ।

ତଥା ଭୁକ୍ତଵତାନ୍ଦେଯା ଅତିପାନେ ତୁ ଵାରୁଣୀ । ଦୀଵନୀଯୈଃ ସମଧୁରୈର୍ମୃଦ୍ଵୀକାଶର୍କରାଯୁତୈଃ ।। ୨୮୯.

ଖାଇଥିବା ଘୋଡ଼ାକୁ ଅତିରିକ୍ତ ପାନ କଲେ ବାରୁଣୀ ଦେବା ଉଚିତ; ମୃଦୁ ଓ ମିଠା ଦ୍ରବ୍ୟ ଯେପରିକି କିସମିସ ଓ ଚିନି ସହିତ।

ସପିପ୍ପଲୀକୈଃ ଶରଦି ପ୍ରତିପାନଂ ସପଦ୍ମକୈଃ । ଵିଡ଼ଙ୍ଗାପିପ୍ପଲୀଧାନ୍ଯଶତାହ୍ଵାଲୋଧ୍ରସୈନଧଵୈଃ ।। ୨୮୯.

ଶରଦ୍‌କାଳରେ ପିପ୍ପଳୀ ଓ ପଦ୍ମବୀଜ ସହିତ ଦେବା; ବିଡ଼ଙ୍ଗ, ପିପ୍ପଳୀ, ଧାନ୍ୟା, ଶତାହ୍ୱା, ଲୋଧ୍ର ଓ ସାଇନ୍ଧବ ଲୁଣ ସହିତ।

ସଚିତ୍ରକୈସ୍ତୁରଙ୍ଗାଣଂ ପ୍ରତିପାନଂ ହିମାଗମେ । ଲୋଧ୍ରପିରିଯଙ୍ଗୁକାମୁସ୍ତାପିପ୍ପଲୀଵିଶ୍ଵଭେଷଜୈ ।। ୨୮୯.

ହିମକାଳ ଆରମ୍ଭରେ ଚିତ୍ରକ ସହିତ ଦେବା; ଲୋଧ୍ର, ପ୍ରିୟାଙ୍ଗୁ, କାମୁସ୍ତା, ପିପ୍ପଳୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଔଷଧ ସହିତ।

ସକ୍ଷୌଦ୍ରୈଃ ପ୍ରତିପାନଂ ସ୍ଯାଦ୍ଵସନ୍ତେ କଫନାଶନମ୍ । ପ୍ରିଯଙ୍ଗୁପିପ୍ପଲୀଲୋଧ୍ରଯଷ୍ଟ୍ଯାକ୍ଷୈଃ ସମହୌଷଧୈଃ ।। ୨୮୯.

ବସନ୍ତକାଳରେ ମଧୁ ସହିତ ଦେଲେ କଫ ଦୂର ହୁଏ; ପ୍ରିୟାଙ୍ଗୁ, ପିପ୍ପଳୀ, ଲୋଧ୍ର, ଯଷ୍ଟିମଧୁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଔଷଧ ସହିତ।

ନିଦାଘେ ସଗୁଡ଼ା ଦେଯା ମଦିରା ପ୍ରତିପାନକେ । ଲୋଧ୍ରକାଷ୍ଠଂ ସଲଵଣଂ ପିପ୍ପଲ୍ଯୋ ଵିଶ୍ଵଭେଷଜମ୍ ।। ୨୮୯.

ଗ୍ରୀଷ୍ମକାଳରେ ଗୁଡ଼ ସହିତ ମଦ ଦେବା ଉଚିତ; ଲୋଧ୍ର କାଠ, ଲୁଣ ଓ ପିପ୍ପଳୀ ସାଧାରଣ ଔଷଧ।

ପ୍ରାଵୃଡ୍‌ଭିନ୍ନପୁରୀଷାଶ୍ଚ ପିଵେଯୁର୍ଵାଜିନୋ ଘୃତମ୍ । ପିଵେଯୁର୍ଵାଜିନସ୍ତୈଲଂ କଫଵାଯ୍ଵଧିକାସ୍ତୁ ଯେ ।। ୨୮୯.

ବର୍ଷାକାଳରେ ଯେଉଁ ଘୋଡ଼ାର ପାଖାଳ ଢିଲା ହୋଇଯାଏ, ସେମାନେ ଘିଅ ପିଇବା ଉଚିତ; ଯେଉଁଠି କଫ ଓ ବାତ ବେଶି, ସେଉଁଠି ତେଲ ପିଇବା ଉଚିତ।

ପ୍ରାଵୃଡ୍‌ଭିନ୍ନପୁରୀଷାଶ୍ଚ ପିଵେଯୁର୍ଵାଜିନୋ ଘୃତମ୍ । ପିଵେଯୁର୍ଵାଜିନସ୍ତୈଲଂ କଫଵାଯ୍ଵଧିକାସ୍ତୁ ଯେ ।। ୨୮୯.

ବର୍ଷାକାଳରେ ଯେଉଁ ଘୋଡ଼ାର ପାଖାଳ ଢିଲା ହୋଇଯାଏ, ସେମାନେ ଘିଅ ପିଇବା ଉଚିତ; ଯେଉଁଠି କଫ ଓ ବାତ ବେଶି, ସେଉଁଠି ତେଲ ପିଇବା ଉଚିତ।

ସ୍ରେହଵ୍ଯାପଦ୍ଭ୍ଵୋ ଯେଷାଂ କାର୍ଯ୍ଯଂ ତେଷାଂ ଵିରୂକ୍ଷଣମ୍ । ତ୍ର୍ଯହଂ ଯଵାଗୂ ରୂକ୍ଷା ସ୍ଯାଦ୍ ଭୋଜନଂ ତକ୍ରସଂଯୁତମ୍ ।। ୨୮୯.

ଯେଉଁମାନଙ୍କର ଚିକିତ୍ସା ପାଇଁ ତେଲ ଓ ଘିଅ ଦରକାର, ସେମାନଙ୍କୁ ତିନି ଦିନ ଧରି ଶୁଷ୍କ ଯବ ଚୁନା ଓ ତକର ମିଶାଇ ଖାଇବାକୁ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ।

ଶରନ୍ନିଦାଘ୍ଯୋଃ ସର୍ପିସ୍ତୈଲଂ ଶୀତଵସନ୍ତଯୋଃ । ଵର୍ଷାସୁ ଶିଶିରେ ଚୈଵ ଵସ୍ତୌ ଯମକମିଷ୍ଯତେ ।। ୨୮୯.

ଶରତ ଓ ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଋତୁରେ ଘିଅ ଓ ତେଲ ଦେବାକୁ କହାଯାଇଛି; ଶୀତ ଓ ବସନ୍ତ ଋତୁ, ଏବଂ ବର୍ଷାକାଳରେ ଦୁଇ ଗୁଣା ଅଂଶ ଦେବା ଉଚିତ।

ଗୁର୍ଵଭିଷ୍ଯନ୍ଦିଭକ୍ତାନି ଵ୍ଯାଯାମଂ ସ୍ନାନମାତପମ୍ । ଵାଯୁଵର୍ଜଞ୍ଚ ଵାହସ୍ଯ ସ୍ନେହପୀତସ୍ଯ ଵର୍ଜିତମ୍ ।। ୨୮୯.

ଯେଉଁମାନେ ତେଲ ଘିଅ ଭୋଜନ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଭାରି ଓ ତେଲିଆ ଖାଦ୍ୟ, ଅଧିକ କ୍ରିୟା, ସ୍ନାନ, ଘାମ ଓ ବାତାସ ରୁ ଦୂରେଇ ରହିବା ଉଚିତ।

ସ୍ନାନଂ ପାନଂ ଶକୃତ୍କ୍ରୂଷ୍ଠମଶ୍ଵାନାଂ ସଲିଲାଗମେ । ଅତ୍ଯର୍ଥଂ ଦୁର୍ଦ୍ଦିନେ କାଲେ ପାନମେକଂ ପ୍ରଶସ୍ଯତେ ।। ୨୮୯.

ଘୋଡ଼ାମାନେ ପାଇଁ ସ୍ନାନ, ପାନୀୟ ଓ ପାଖାନି କାମ ଜଳ ମିଳିଲେ କରିବା ଉଚିତ; ବହୁତ କଷ୍ଟଦାୟକ ଦିନରେ କେବଳ ପାନୀୟ ଦେବା ଉପଯୁକ୍ତ।

ଯୁକ୍ତଶୀତାତପେ କାଲେ ଦ୍ଵିଃପାନଂ ସ୍ନପନଂ ସକୃତ୍ । ଗ୍ରୀଷ୍ମେ ତ୍ରିସ୍ନାନପାନଂ ସ୍ଯାଚ୍ଚିରଂ ତସ୍ଯାଵଗାହନମ୍ ।। ୨୮୯.

ଯେତେବେଳେ ହଳକା ଠଣ୍ଡା ଓ ହାଲୁକା ଧୂପ ଥାଏ, ସେତେବେଳେ ଦୁଇଥର ପାନୀୟ ଓ ଏକଥର ସ୍ନାନ ଉପଯୁକ୍ତ; ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ତିନିଥର ସ୍ନାନ ଓ ପାନୀୟ ଦେବା ଉଚିତ, ଏବଂ ଦୀର୍ଘ ସ୍ନାନ କରାଯିବ।

ନିସ୍ତୁଷାଣାଂ ପ୍ରଦାତଵ୍ଯା ଯଵାନାଂ ଚତୁରାଢକୀ । ଚଣକଵ୍ରୀହିମୌଦ୍‌ଗାନି କଲାଯଂ ଵାପି ଦାପଯେତ୍ ।। ୨୮୯.

ଯେଉଁମାନଙ୍କର ଚାଲି ନାହିଁ, ସେମାନେ ପାଇଁ ଚାରି ଆଢ଼କ ଯବ ଦେବା ଉଚିତ; ଚଣା, ଚାଉଳ, ମୁଗ ଓ କଳାଇ ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଇପାରେ।

ଅହୋରାତ୍ରେଣ ଚାର୍ଦ୍ଧସ୍ଯ ଯଵସସ୍ଯ ତୁଲା ଦଶ । ଅଷ୍ଟୌ ଶୁଷ୍କସ୍ଯ ଦାତଵ୍ଯାଶ୍ଚତସ୍ରୋଽଥ ଵୁଷସ୍ଯ ଵା ।। ୨୮୯.

ଏକ ଦିନ ଓ ରାତିରେ ଅର୍ଧ ଭାଗ ପାଇଁ ଦଶ ତୁଳା ଯବ ଦେବା ଉଚିତ; ଶୁଷ୍କ ଯବ ଆଠ ତୁଳା କିମ୍ବା ଚାଲି ଯବ ଚାରି ତୁଳା ଦେବା ଉପଯୁକ୍ତ।

ଦୂର୍ଵା ପିତ୍ତଂ ଯଵଃ କାସଂ ଵୁଷଶ୍ଚ ଶ୍ଲେଷ୍ମସଞ୍ଚଯମ୍ । ନାଶଯତ୍ଯର୍ଜୁନଃ ଶ୍ଵାସଂ ତଥା ମାନୋ ବଲକ୍ଷଯମ୍ ।। ୨୮୯.

ଦୁର୍ବା ଘାସ ପିତ୍ତ ଦୂର କରେ, ଯବ କାଶ ଠିକ କରେ, ଚାଲି ଯବ କଫ ହଟାଏ; ଅର୍ଜୁନ ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ ଦୂର କରେ, ମାନ ଶକ୍ତିହୀନତା ହଟାଏ।

ଵାତିକାଃ ପୈତ୍ତିକାଶ୍ଚୈଵ ଶ୍ଲେଷ୍ମଜାଃ ସାନ୍ନିପାତିକାଃ । ନ ରୋଗାଃ ପୀଡଯିଷ୍ଯନ୍ତି ଦୂର୍ଵାହାରନ୍ତୁରଙ୍ଗମମ୍ ।। ୨୮୯.

ବାତ, ପିତ୍ତ, କଫ ଓ ମିଶ୍ର ରୋଗ ଦୁର୍ବା ଘାସ ଖାଇଥିବା ଘୋଡ଼ାକୁ କେବେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେବେନି।

ଦ୍ଵୌ ରଜ୍ଜୁବନ୍ଧୌ ଦୁଷ୍ଟାନାଂ ପକ୍ଷଯୋରୁଭଯୋରପି । ପଶ୍ଚାଦ୍ଧନୁସ୍ଚ କର୍ତ୍ତର୍ଵ୍ଯୋ ଦୂରକୀଲଵ୍ଯପାଶ୍ରଯଃ ।। ୨୮୯.

ଅସୁସ୍ଥ ଘୋଡ଼ାର ଦୁଇଟି ପକ୍ଷରେ ଦୁଇଟି ରସ୍ସି ବାନ୍ଧିବା ଉଚିତ; ପରେ ଏକଟି ଧନୁଷ ତିଆରି କରି, ଦୂରରେ ଥିବା ଖୁଟି ପାଇଁ ସମର୍ଥନ ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରାଯିବ।

ଵାସେଯୁସ୍ତ୍ଵାସ୍ତୃତେ ସ୍ଥାନେ କୃତଧୂପନଭୂମଯଃ । ଯତ୍ନୋପନ୍ଯସ୍ତଯଵସାଃ ସପ୍ରଦୀପାଃ ସୁରକ୍ଷିତା ।। ୨୮୯.

ଘୋଡ଼ାମାନେ ଯେଉଁ ସ୍ଥାନରେ ରଖାଯିବେ, ସେଠାରେ ଚରାଇ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଥିବା ଭୂମି, ଧୂପ ଓ ଭଲ ଛାନା ଥିବା ଉଚିତ; ଯବ ସାବଧାନରେ ରଖିବା, ଦୀପ ଜଳାଇ ରଖିବା ଓ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବା ଦରକାର।

କୃକଵାକ୍କଜକପଯୋ ଧାର୍ଯ୍ଯାଶ୍ଚାଶ୍ଵଗୃହେ ମୃଗାଃ ।। ୨୮୯.

ଘୋଡ଼ା ଗୋଡ଼ାମାନେ ରଖାଯାଉଥିବା ଗୋଟିଏ ଘରେ କୁକୁଡ଼ା, ବାନର, ଗାଈ ଓ ହରିଣ ମଧ୍ୟ ରଖିବା ଉଚିତ।