ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

କ୍ଷୀରଂ ଵା ପଞ୍ଚକୋଲାଦ୍ଯଂ କାଶନାଦ୍ଧି ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ । ପ୍ରସ୍କନ୍ଧେଷୁ ଚ ସର୍ଵ୍ଵେଷୁ ଶ୍ରେଯ ଆଦୌ ଵିଶୋଧନମ୍ ।। ୨୮୯.

କିମ୍ବା ପଞ୍ଚକୋଳ ସହିତ ତିଆରି ଦୁଧ କାଶ ହଟାଏ। ସମସ୍ତ ରୋଗରେ ପ୍ରଥମେ ଶୋଧନ କରିବା ଉତ୍ତମ।

ଅଭ୍ଯଙ୍ଗୋଦ୍‌ଵର୍ତ୍ତନୈଃ ସ୍ନେହଂ ନସ୍ଯଵର୍ତ୍ତିକ୍ରମଃ ସ୍ମୃତଃ । ଜ୍ଵରିତାନାଂ ତୁରଙ୍ଗାଣାଂ ପଯସୈଵ କ୍ରିଯାକ୍ରମଃ ।। ୨୮୯.

ତେଲ ମାସାଜ ଓ ଉଙ୍ଗୁନ୍ତି ଲଗାଇବା, ନାସା ଚିକିତ୍ସା ଉପଯୁକ୍ତ। ଜ୍ୱର ଥିବା ଘୋଡ଼ା ପାଇଁ କେବଳ ଦୁଧ ଦେବା ଆବଶ୍ୟକ।

ଲୋଧ୍ରକନ୍ଧରଯୋର୍ମୂଲଂ ମାତୁଲାଙ୍ଗାଗ୍ନିନାଗରାଃ । କୁଷ୍ଠହିଙ୍ଗୁଵଚାରାସ୍ନାଲେପୋଯଂ ଶୋଥନାଶନଃ ।। ୨୮୯.

ଲୋଧ୍ର ଓ କନ୍ଧର ମୂଳ, ମାତୁଳୁଙ୍ଗ, ଶୁଖିଲା ଅଦା, କୁଷ୍ଠ, ହିଂଗୁ, ବଚା, ଅର୍ଷ୍ଣା—ଏହି ଲେପ ଫୁଲା ହଟାଏ।

ମଞ୍ଜିଷ୍ଠା ମଧୁକଂ ଦ୍ରାକ୍ଷାଵୃହତ୍ଯୌ ରକ୍ତଚନ୍ଦନମ୍ । ତ୍ରପୁଷୀଵୀଜମୂଲାନି ଶ୍ରୃଙ୍ଗାଟକକଶେରୁକମ୍ ।। ୨୮୯.

ମଞ୍ଜିଷ୍ଠା, ଯଷ୍ଟିମଧୁ, ଦ୍ରାକ୍ଷା, ବୃହତୀ, ରକ୍ତଚନ୍ଦନ, ତ୍ରପୁଷୀର ବିଆଁ ଓ ମୂଳ, ଶୃଙ୍ଗାଟକ ଓ କଶେରୁକା ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ।

ଅଜାପଯଃ ଶ୍ରୃତମିଦଂ ସୁଶୀତଂ ଶର୍କରାନ୍ଵିତଂ । ପୀତ୍ଵା ନୀରଶନୋ ଵାଜୀ ରକ୍ତମେହାତ୍ ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ ।। ୨୮୯.

ଛାଗ ଦୁଧ ଭଲଭାବେ ରାନ୍ଧି ଠଣ୍ଡା କରି ଚିନି ମିଶାଇ ଦେଲେ, ଘୋଡ଼ା ପିଇଲେ ପିଶାବରେ ରକ୍ତ ହଟିଯାଏ।

ମନ୍ଯାହନୁନିଗାଲସ୍ଥଶିରାଶୋଥୋ ଗଲଗ୍ରହଃ । ଅଭ୍ଯଙ୍ଗଃ କଟୁତୈଲେନ ତତ୍ର ତେଷ୍ଵେଵ ଶସ୍ଯତେ ।। ୨୮୯.

ଗଳା, ମଣ୍ଡିବା ଓ ଗଳାର ଶିରା ଫୁଲିବା, ଗଳା ଟାଣି ହେବା—ଏଠାରେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତେଲ ଦେଇ ମାସାଜ କରିବା ଉପଯୁକ୍ତ।

ଗଲଗ୍ରହଗଦୀ ଶୋଥଃ ପ୍ରାଯଶୋ ଗଲଦେଶକେ । ପ୍ରତ୍ଯକ୍ପୁଷ୍ପୀ ତଥା ଵହ୍ନିଃ ସୈନ୍ଧଵଂ ସୌରସୋ ରସଃ ।। ୨୮୯.

ଗଳା ଟାଣି ଓ ଫୁଲା ସାଧାରଣତଃ ଗଳା ଅଞ୍ଚଳରେ ଦେଖାଯାଏ; ପ୍ରତ୍ୟକ୍ପୁଷ୍ପୀ, ଅଗ୍ନି, ସେନ୍ଧା ଲୁଣ ଓ ତିକ୍ତ ରସ ଉପଚାର ହେଉଛି।

କୃଷ୍ଣାହିଙ୍ଗୁଯୁତୈରେଭିଃ କୃତ୍ଵା ନସ୍ଯଂ ନ ସୀଦତି । ନିଶେ ଜ୍ଯୋତିଷ୍ମତୀ ପାଠା କୃଷ୍ଣା କୁଷ୍ଠଂ ଵଚା ମଧୁ ।। ୨୮୯.

କୃଷ୍ଣ ହିଂଗୁ ସହିତ ଏହି ଔଷଧ ନାସାରେ ଦେଲେ ଅସଫଳତା ହେବ ନାହିଁ। ରାତିରେ ଜ୍ୟୋତିଷ୍ମତୀ, ପାଠା, କୃଷ୍ଣା, କୁଷ୍ଠ, ବଚା ଓ ମଧୁ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ।

ଜିହ୍ଵାସ୍ତମ୍ଭେ ଚ ଲୋପୋଽଯଂ ଗୁଡ଼ମୂତ୍ରଯୁତୋ ହିତଃ । ତିଲୈର୍ଯଷ୍ଟ୍ଯା ରଜନ୍ଯା ଚ ନିମ୍ବପତ୍ରୈଶ୍ଚ ଯୋଜିତା ।। ୨୮୯.

ଜିଭ ଟାଣି ହେଲେ ଗୁଡ଼ ଓ ମୂତ୍ର ମିଶାଇ ଏହି ମିଶ୍ରଣ ଉପଯୁକ୍ତ; ତିଳ, ଯଷ୍ଟିମଧୁ, ହଳଦୀ ଓ ନିମ୍ବ ପତ୍ର ସହିତ ଯୋଗ କରିବା ଉଚିତ।

କ୍ଷୌଦ୍ରେଣ ଶୋଧନୀ ପିଣ୍ଡୀ ସର୍ପିଷା ଵ୍ରଣରୋପଣୀ । ଅଭିଘାତେନ ଖଞ୍ଜନ୍ତି ଯେ ହ୍ଯଶ୍ଵାସ୍ତୀଵ୍ରଵେଦନାଃ ।। ୨୮୯.

ମଧୁ ଦ୍ୱାରା ପିଣ୍ଡିକା ଶୋଧନ କରାଯାଏ, ଘିଅ ଦ୍ୱାରା ଘାଉ ଭଲ କରାଯାଏ; ଯେଉଁ ଘୋଡ଼ା ଚୋଟ ଲାଗି ଲଙ୍ଗଡ଼ା ହୋଇଯାନ୍ତି ଏବଂ ତୀବ୍ର ବେଦନାରେ ପୀଡ଼ିତ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଚିକିତ୍ସା ଉପଯୁକ୍ତ।

ପରିଷେକକ୍ରିଯା ତେଷାଂ ତୈଲେନାଶୁ ରୁଜାପହା । ଦୋଷକୋପାଭିଘାତାଭ୍ଯାଂ ପକ୍କଭିନ୍ନେ ବ୍ରଣକ୍ରମଃ ।। ୨୮୯.

ସେମାନଙ୍କୁ ତେଲ ଦ୍ୱାରା ତୁରନ୍ତ ପରିଷେକ କଲେ ବେଦନା ହ୍ରାସ ପାଏ; ଦୋଷ ବୃଦ୍ଧି କିମ୍ବା ଚୋଟ ଦ୍ୱାରା ଫୁଲିଯାଇଥିବା, ପକା ଏବଂ ଖୋଲିଯାଇଥିବା ଘାଉରେ ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା କରାଯିବ।

ଅଶ୍ଵତ୍ଥୋଡୁମ୍ବରପ୍ଲକ୍ଷମଧୂକଵଟକଲ୍କନୈଃ ।। ୨୮୯.

ଅଶ୍ୱଥ, ଉଦୁମ୍ବର, ପ୍ଲକ୍ଷ, ମଧୂକ ଓ ବଟ ଗଛର କଳ୍କ ଦ୍ୱାରା।

ପ୍ରଭୂତସଲିଲଃ କ୍କାଥଃ ସୁଖୋଷ୍ଣୋ ଵ୍ରଣଶୋଧନଃ । ଶତାହ୍ଵା ନାଗରଂ ରାସ୍ନା ମଞ୍ଜିଷ୍ଠାକୁଷ୍ଠସୈନ୍ଧଵୈଃ ।। ୨୮୯.

ଅଧିକ ପାଣିରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ହାଲୁକା ଗରମ କଢ଼ା ଘାଉ ଶୁଧ କରେ; ଏହି କଢ଼ାରେ ଶତାହ୍ୱା, ନାଗର, ରାସ୍ନା, ମଞ୍ଜିଷ୍ଠା, କୁଷ୍ଠ ଓ ସେଉଁଠି ସାଇନ୍ଧବ ଲୁଣ ଦିଆଯାଏ।

ଦେଵଦାରୁଵଚାଯୁଗ୍ମରଜନୀରକ୍ତଵନ୍ଦନୈଃ । ତୈଲସିଦ୍ଧଂ କଷାଯେଣ ଗୁଡୂଚ୍ଯାଃ ପଯସା ସହ ।। ୨୮୯.

ଦେବଦାରୁ, ବଚା, ଯୁଗ୍ମ, ହଳଦୀ ଓ ରକ୍ତଚନ୍ଦନ ସହିତ ତେଲ ରାନ୍ଧାଯାଏ; ଏହି ତେଲ କଢ଼ା ଓ ଗୁଡ଼ୁଚୀ ଦୁଧ ସହିତ ଦିଆଯାଏ।

ମ୍ରକ୍ଷଣେ ଵସ୍ତିନଶ୍ଯେ ଚ ଯୋଜ୍ଯଂ ସର୍ଵତ୍ର ଲିଙ୍ଗିନେ । ରକ୍ତସ୍ରାଵୋ ଜଲୌକାଭିର୍ନ୍ନେତ୍ରାନ୍ତେ ନେତ୍ରରୋଗିଣଃ ।। ୨୮୯.

ମସାଜ, ବସ୍ତି ଓ ଯେଉଁଠି ଲିଙ୍ଗିନ ଘୋଡ଼ା ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ, ସେଉଁଠି ସବୁଠାରେ ଏହି ଚିକିତ୍ସା ଲାଗୁ କରାଯିବ; ରକ୍ତସ୍ରାବ ହେଲେ ଚକ୍ଷୁରୋଗୀ ଘୋଡ଼ାର ଆଖିର କୋଣାରେ ଜଲୌକା ଲଗାଯାଏ।

ଖାଦିରୋଡୁମ୍ବରାଶ୍ଵତ୍ଥକଷାଯେଣ ଚ ସାଧନମ୍ । ଥାତ୍ରୀଦୁରାଲଭାତିକ୍ତାପ୍ରିଯଙ୍ଗୁକୁଙ୍କୁମୈଃ ।। ୨୮୯.

ଖଦିର, ଉଦୁମ୍ବର ଓ ଅଶ୍ୱଥର କଢ଼ା ଉପଯୁକ୍ତ; ଏହା ସହିତ ଥାତ୍ରୀ, ଦୁର୍ଲଭା, ତିକ୍ତା, ପ୍ରିୟାଙ୍ଗୁ ଓ କୁଙ୍କୁମ ଦିଆଯାଏ।

ଗୁଡୂଚ୍ଯା ଚ କୃତଃ କଲ୍କୋ ହିତୋ ଯୁକ୍ତାଵଲମ୍ବିନେ । ଉତ୍ପାତେ ଚ ଶିଲେ ଶ୍ରାଵ୍ଯେ ଶୁଷ୍କଶେଫେ ତଥୈଵ ଚ ।। ୨୮୯.

ଗୁଡ଼ୁଚୀର କଳ୍କ ଯେଉଁଠି ଅଂଗ ଢିଲା ପଡ଼ିଛି, ସେଠି ଲାଗି ଉପକୃତ; ଫୁଲିଯିବା, ପୁସ୍ତି ଓ ଶୁଷ୍କ ଶେଫା ରୋଗରେ ମଧ୍ୟ ଏହି କଳ୍କ ଦିଆଯାଏ।

କ୍ଷିପ୍ରକାରିଣି ଦୋଷେ ଚ ସଦ୍ଯୋ ଵିଦଲମିଷ୍ଯତେ । ଗୋଶକୃନ୍ମଞ୍ଜିକାକୁଷ୍ଠରଜନୀତିଲସର୍ଷପୈଃ ।। ୨୮୯.

ଦୋଷ ତୁରନ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ, ସତ୍ୱର ଚିରା କରିବା ଉଚିତ; ଏହି ଚିକିତ୍ସାରେ ଗାଈର ଗୋବର, ମଞ୍ଜିକା, କୁଷ୍ଠ, ହଳଦୀ, ତିଳ ଓ ସରଷେ ଦିଆଯାଏ।

ଗଵାଂ ମୂତ୍ରେଣ ପିଷ୍ଟୈଶ୍ଚ ମର୍ଦ୍ଦନଂ କଣ୍ଡୁନାଶନମ୍ । ଶୀତୋ ମଧୁଯୁତଃ କ୍କାଥୋ ନାଶିକାଯାଂ ସଶର୍କରଃ ।। ୨୮୯.

ଏହି ଦ୍ରବ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ଗାଈର ମୁତ୍ର ସହିତ ଘସି ଲଗାଇଲେ ଖଜୁଲି ଶାନ୍ତି ମିଳେ; ଶୀତଳ କଢ଼ା ମଧୁ ଓ ଚିନି ସହିତ ନାକରେ ଦିଆଯାଏ।

ରକ୍ତପିତ୍ତହରଃ ପାନାଦଶ୍ଵକର୍ଣୈସ୍ତଥୈଵ ଚ । ସପ୍ତମେ ସପ୍ତମେ ଦେଯମଶ୍ଵାନାଂ ଲଵଣଂ ଦିନେ ।। ୨୮୯.

ଅଶ୍ୱକର୍ଣ୍ଣ ପିଇଲେ ରକ୍ତପିତ୍ତ ଓ ରକ୍ତସ୍ରାବ ଶାନ୍ତି ହୁଏ; ପ୍ରତି ସପ୍ତମ ଦିନ ଘୋଡ଼ାକୁ ଲୁଣ ଦେବା ଉଚିତ।

ତଥା ଭୁକ୍ତଵତାନ୍ଦେଯା ଅତିପାନେ ତୁ ଵାରୁଣୀ । ଦୀଵନୀଯୈଃ ସମଧୁରୈର୍ମୃଦ୍ଵୀକାଶର୍କରାଯୁତୈଃ ।। ୨୮୯.

ଖାଇଥିବା ଘୋଡ଼ାକୁ ଅତିରିକ୍ତ ପାନ କଲେ ବାରୁଣୀ ଦେବା ଉଚିତ; ମୃଦୁ ଓ ମିଠା ଦ୍ରବ୍ୟ ଯେପରିକି କିସମିସ ଓ ଚିନି ସହିତ।

ସପିପ୍ପଲୀକୈଃ ଶରଦି ପ୍ରତିପାନଂ ସପଦ୍ମକୈଃ । ଵିଡ଼ଙ୍ଗାପିପ୍ପଲୀଧାନ୍ଯଶତାହ୍ଵାଲୋଧ୍ରସୈନଧଵୈଃ ।। ୨୮୯.

ଶରଦ୍‌କାଳରେ ପିପ୍ପଳୀ ଓ ପଦ୍ମବୀଜ ସହିତ ଦେବା; ବିଡ଼ଙ୍ଗ, ପିପ୍ପଳୀ, ଧାନ୍ୟା, ଶତାହ୍ୱା, ଲୋଧ୍ର ଓ ସାଇନ୍ଧବ ଲୁଣ ସହିତ।

ସଚିତ୍ରକୈସ୍ତୁରଙ୍ଗାଣଂ ପ୍ରତିପାନଂ ହିମାଗମେ । ଲୋଧ୍ରପିରିଯଙ୍ଗୁକାମୁସ୍ତାପିପ୍ପଲୀଵିଶ୍ଵଭେଷଜୈ ।। ୨୮୯.

ହିମକାଳ ଆରମ୍ଭରେ ଚିତ୍ରକ ସହିତ ଦେବା; ଲୋଧ୍ର, ପ୍ରିୟାଙ୍ଗୁ, କାମୁସ୍ତା, ପିପ୍ପଳୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଔଷଧ ସହିତ।

ସକ୍ଷୌଦ୍ରୈଃ ପ୍ରତିପାନଂ ସ୍ଯାଦ୍ଵସନ୍ତେ କଫନାଶନମ୍ । ପ୍ରିଯଙ୍ଗୁପିପ୍ପଲୀଲୋଧ୍ରଯଷ୍ଟ୍ଯାକ୍ଷୈଃ ସମହୌଷଧୈଃ ।। ୨୮୯.

ବସନ୍ତକାଳରେ ମଧୁ ସହିତ ଦେଲେ କଫ ଦୂର ହୁଏ; ପ୍ରିୟାଙ୍ଗୁ, ପିପ୍ପଳୀ, ଲୋଧ୍ର, ଯଷ୍ଟିମଧୁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଔଷଧ ସହିତ।

ନିଦାଘେ ସଗୁଡ଼ା ଦେଯା ମଦିରା ପ୍ରତିପାନକେ । ଲୋଧ୍ରକାଷ୍ଠଂ ସଲଵଣଂ ପିପ୍ପଲ୍ଯୋ ଵିଶ୍ଵଭେଷଜମ୍ ।। ୨୮୯.

ଗ୍ରୀଷ୍ମକାଳରେ ଗୁଡ଼ ସହିତ ମଦ ଦେବା ଉଚିତ; ଲୋଧ୍ର କାଠ, ଲୁଣ ଓ ପିପ୍ପଳୀ ସାଧାରଣ ଔଷଧ।

ପ୍ରାଵୃଡ୍‌ଭିନ୍ନପୁରୀଷାଶ୍ଚ ପିଵେଯୁର୍ଵାଜିନୋ ଘୃତମ୍ । ପିଵେଯୁର୍ଵାଜିନସ୍ତୈଲଂ କଫଵାଯ୍ଵଧିକାସ୍ତୁ ଯେ ।। ୨୮୯.

ବର୍ଷାକାଳରେ ଯେଉଁ ଘୋଡ଼ାର ପାଖାଳ ଢିଲା ହୋଇଯାଏ, ସେମାନେ ଘିଅ ପିଇବା ଉଚିତ; ଯେଉଁଠି କଫ ଓ ବାତ ବେଶି, ସେଉଁଠି ତେଲ ପିଇବା ଉଚିତ।

ପ୍ରାଵୃଡ୍‌ଭିନ୍ନପୁରୀଷାଶ୍ଚ ପିଵେଯୁର୍ଵାଜିନୋ ଘୃତମ୍ । ପିଵେଯୁର୍ଵାଜିନସ୍ତୈଲଂ କଫଵାଯ୍ଵଧିକାସ୍ତୁ ଯେ ।। ୨୮୯.

ବର୍ଷାକାଳରେ ଯେଉଁ ଘୋଡ଼ାର ପାଖାଳ ଢିଲା ହୋଇଯାଏ, ସେମାନେ ଘିଅ ପିଇବା ଉଚିତ; ଯେଉଁଠି କଫ ଓ ବାତ ବେଶି, ସେଉଁଠି ତେଲ ପିଇବା ଉଚିତ।

ସ୍ରେହଵ୍ଯାପଦ୍ଭ୍ଵୋ ଯେଷାଂ କାର୍ଯ୍ଯଂ ତେଷାଂ ଵିରୂକ୍ଷଣମ୍ । ତ୍ର୍ଯହଂ ଯଵାଗୂ ରୂକ୍ଷା ସ୍ଯାଦ୍ ଭୋଜନଂ ତକ୍ରସଂଯୁତମ୍ ।। ୨୮୯.

ଯେଉଁମାନଙ୍କର ଚିକିତ୍ସା ପାଇଁ ତେଲ ଓ ଘିଅ ଦରକାର, ସେମାନଙ୍କୁ ତିନି ଦିନ ଧରି ଶୁଷ୍କ ଯବ ଚୁନା ଓ ତକର ମିଶାଇ ଖାଇବାକୁ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ।

ଶରନ୍ନିଦାଘ୍ଯୋଃ ସର୍ପିସ୍ତୈଲଂ ଶୀତଵସନ୍ତଯୋଃ । ଵର୍ଷାସୁ ଶିଶିରେ ଚୈଵ ଵସ୍ତୌ ଯମକମିଷ୍ଯତେ ।। ୨୮୯.

ଶରତ ଓ ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଋତୁରେ ଘିଅ ଓ ତେଲ ଦେବାକୁ କହାଯାଇଛି; ଶୀତ ଓ ବସନ୍ତ ଋତୁ, ଏବଂ ବର୍ଷାକାଳରେ ଦୁଇ ଗୁଣା ଅଂଶ ଦେବା ଉଚିତ।