ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଶୁକେନ୍ଦ୍ରଗୋପଚନ୍ଦ୍ରାଭା ଯେ ଚ ଵାଯସସନ୍ନିଭାଃ । ସୁଵର୍ଣଵର୍ଣାଃ ସ୍ନିଗ୍ଧାଶ୍ଚ ପ୍ରଶସ୍ଯାସ୍ତୁ ସଦୈଵ ହି ।। ୨୮୯.

ଚନ୍ଦ୍ର, ଇନ୍ଦ୍ରଗୋପ କୀଟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ରଙ୍ଗ, କାକ ସଦୃଶ ରଙ୍ଗ, ସୁନା ରଙ୍ଗ ଓ ତେଲେ ତେଲେ ଦେଖାଯାଏ — ଏମିତି ଘୋଡ଼ା ସଦା ପ୍ରଶଂସିତ।

ଦୀର୍ଘଗ୍ରୀଵାକ୍ଷିକୂଟାଶ୍ଚ ହ୍ରସ୍ଵକର୍ଣାଶ୍ଚ ଶୋଭନାଃ । ରାଜ୍ଞାନ୍ତୁରଙ୍ଗମା ଯତ୍ର ଵିଜଯଂ ଵର୍ଜଯେତ୍ତତଃ ।। ୨୮୯.

ଯେଉଁଠାରେ ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କର ଗଳା ଲମ୍ବା ଓ ଆଖିର ଅଞ୍ଚଳ ଉଚ୍ଚ ଥାଏ, ଏବଂ କାନ ଛୋଟ ହେଉଥିବା ସୁନ୍ଦର ଦେଖାଯାଏ, ସେଠାକୁ ରାଜାଙ୍କର ଅଶ୍ୱସେନା ପଠାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ସେଠାରେ ବିଜୟ ମିଳିବ ନାହିଁ।

ପାଲିତସ୍ତୁ ହଯୋ ଦନ୍ତୋ ଶୁଭଦୋ ଦୁଃଖଦୋଽନ୍ଯଥା । କ୍ଷିଯଃ ପୁତ୍ରାସ୍ତୁ ଗନ୍ଧର୍ଵ୍ଵା ଵାଜିନୋ ରତ୍ନମୁତ୍ତମମ୍ ।। ୨୮୯.

ଭଲ ଶିକ୍ଷିତ ଓ ଆଜ୍ଞାକାରୀ ଘୋଡ଼ା ଭାଗ୍ୟ ଆଣେ, ଯଦି ତାହା ନୁହେଁ ତେବେ ଦୁଃଖ ଦେଉଛି; ପୁଅମାନେ ଗନ୍ଧର୍ବ ସମାନ, ଘୋଡ଼ା ହେଉଛି ସର୍ବୋତ୍ତମ ଧନ।

ଅଶ୍ଵମେଧେ ତୁ ତୁରଗଃ ପଵିତ୍ରତ୍ଵାତ୍ତୁ ହୂଯତେ । ଵୃଷୋ ନିମ୍ବଵୃହତ୍ଯୌ ଚ ଗୁଡୂଚୀ ଚ ସମାକ୍ଷିକା ।। ୨୮୯.

ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞରେ ଶୁଦ୍ଧତା ପାଇଁ ଘୋଡ଼ା, ବଳଦ, ନିମ୍ବ, ବୃହତୀ, ଗୁଡ଼ୁଚୀ ଓ ମଧୁ ଆହୁତି ଦିଆଯାଏ।

ସିଂହା ଗନ୍ଧକରୀ ପିଣ୍ଡୀ ସ୍ଵେଦଶ୍ଚ ଶିରସସ୍ତଥା । ହିଙ୍ଗୁ ପୁଷ୍କରମୂଲଞ୍ଚ ନାଗରଂ ସାମ୍ଲଵେତସଂ ।। ୨୮୯.

ସିଂହ, ଗନ୍ଧକରୀ, ପିଣ୍ଡୀ, ମୁଣ୍ଡର ଘାମ, ହିଂଗୁ, ପୁଷ୍କରମୂଳ ଓ ଆମ୍ଳ ଭେଟସ ସହିତ ଶୁଖିଲା ଅଦା ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଏ।

ପିପ୍ପଲୀସୈନ୍ଧଵଯୁତଂ ଶୂଲଘ୍ନଂ ଚୋଷ୍ଣଵାରିଣା । ନାଗରାତିଵିଷା ମୁସ୍ତା ସାନନ୍ତା ଵିଲ୍ଵମାଲିକା ।। ୨୮୯.

ପିପ୍ପଳୀ ଓ ସେନ୍ଧା ଲୁଣ, ଯାହା ପେଟ ଯନ୍ତ୍ରଣା ହଟାଏ, ଉଷ୍ଣ ପାଣି ସହିତ; ଶୁଖିଲା ଅଦା, ଅତିବିଷା, ମୁସ୍ତା, ସାନନ୍ତା, ବେଲ ଓ ମାଲିକା ଦେବା ଉଚିତ।

କ୍କାଥମେଷାଂ ପିଵେଦ୍ଵାଜୀ ସର୍ଵ୍ଵାତୀସାରନାଶନମ୍ । ପ୍ରିଯଙ୍ଗୁସାରିଵାଭ୍ଯାଞ୍ଚ ଯୁକ୍ତମାଜଂ ଶ୍ରୃତଂ ପଯଃ ।। ୨୮୯.

ଏହି ଔଷଧ କିପରି ଘୋଡ଼ାକୁ ଦେବେ? ଏହା ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଦସ୍ତ ହଟାଏ। ପ୍ରିୟଙ୍ଗୁ ଓ ସାରିବା ସହିତ ଛାଗ ଦୁଧ ମିଶାଇ ରାନ୍ଧିବା ଉଚିତ।

ପର୍ଯ୍ଯାପ୍ତଶର୍କରଂ ପୀତ୍ଵା ଶ୍ରମାଦ୍ଵାଜୀ ଵିମୁଚ୍ଯତେ । ଦ୍ରୋଣିକାଯାନ୍ତୁ ଦାତଵ୍ଯା ତୈଲଵସ୍ତିସ୍ତୁରଙ୍ଗମେ ।। ୨୮୯.

ଯଥେଷ୍ଟ ଚିନି ଖାଇଲେ ଘୋଡ଼ା ଶ୍ରମ ରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ। ଏକ ଡୋଳିରେ ତେଲ ଓ ଚର୍ବି ଘୋଡ଼ାକୁ ଦେବା ଉଚିତ।

କୋଷ୍ଠଜା ଚ ଶିରା ଵେଧ୍ଯା ତେନ ତସ୍ଯ ସୁଖଂ ଭଵେତ୍ । ଦାଡ଼ିମଂ ତ୍ରିଫଲା ଵ୍ଯୋଷଂ ଗୁଡ଼ଞ୍ଚ ସମଭାଵିକମ୍ ।। ୨୮୯.

ପେଟର ଶିରା କାଟିଲେ ଘୋଡ଼ାକୁ ସୁଖ ମିଳେ। ଦାଡିମ୍ବ, ତ୍ରିଫଳା, ବ୍ୟୋଷ ଓ ଗୁଡ଼ ସମପ୍ରମାଣରେ ଦେବା ଉଚିତ।

ପିଣ୍ଡମେତତ୍ ପ୍ରଦାତଵ୍ଯମଶ୍ଵାନାଂ କାଶନାଶନମ୍ । ପ୍ରିଯଙ୍ଗୁଲୋଧ୍ରମଧୁଭିଃ ପିଵେଦ୍ଵୃଷରସଂ ହଯଃ ।। ୨୮୯.

ଏହି ଗୋଳି ଘୋଡ଼ାକୁ ଦେଲେ କାଶ ହଟିଯାଏ। ପ୍ରିୟଙ୍ଗୁ, ଲୋଧ୍ର ଓ ମଧୁ ମିଶାଇ ବଳଦର ରସ ପିଇବା ଉଚିତ।

କ୍ଷୀରଂ ଵା ପଞ୍ଚକୋଲାଦ୍ଯଂ କାଶନାଦ୍ଧି ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ । ପ୍ରସ୍କନ୍ଧେଷୁ ଚ ସର୍ଵ୍ଵେଷୁ ଶ୍ରେଯ ଆଦୌ ଵିଶୋଧନମ୍ ।। ୨୮୯.

କିମ୍ବା ପଞ୍ଚକୋଳ ସହିତ ତିଆରି ଦୁଧ କାଶ ହଟାଏ। ସମସ୍ତ ରୋଗରେ ପ୍ରଥମେ ଶୋଧନ କରିବା ଉତ୍ତମ।

ଅଭ୍ଯଙ୍ଗୋଦ୍‌ଵର୍ତ୍ତନୈଃ ସ୍ନେହଂ ନସ୍ଯଵର୍ତ୍ତିକ୍ରମଃ ସ୍ମୃତଃ । ଜ୍ଵରିତାନାଂ ତୁରଙ୍ଗାଣାଂ ପଯସୈଵ କ୍ରିଯାକ୍ରମଃ ।। ୨୮୯.

ତେଲ ମାସାଜ ଓ ଉଙ୍ଗୁନ୍ତି ଲଗାଇବା, ନାସା ଚିକିତ୍ସା ଉପଯୁକ୍ତ। ଜ୍ୱର ଥିବା ଘୋଡ଼ା ପାଇଁ କେବଳ ଦୁଧ ଦେବା ଆବଶ୍ୟକ।

ଲୋଧ୍ରକନ୍ଧରଯୋର୍ମୂଲଂ ମାତୁଲାଙ୍ଗାଗ୍ନିନାଗରାଃ । କୁଷ୍ଠହିଙ୍ଗୁଵଚାରାସ୍ନାଲେପୋଯଂ ଶୋଥନାଶନଃ ।। ୨୮୯.

ଲୋଧ୍ର ଓ କନ୍ଧର ମୂଳ, ମାତୁଳୁଙ୍ଗ, ଶୁଖିଲା ଅଦା, କୁଷ୍ଠ, ହିଂଗୁ, ବଚା, ଅର୍ଷ୍ଣା—ଏହି ଲେପ ଫୁଲା ହଟାଏ।

ମଞ୍ଜିଷ୍ଠା ମଧୁକଂ ଦ୍ରାକ୍ଷାଵୃହତ୍ଯୌ ରକ୍ତଚନ୍ଦନମ୍ । ତ୍ରପୁଷୀଵୀଜମୂଲାନି ଶ୍ରୃଙ୍ଗାଟକକଶେରୁକମ୍ ।। ୨୮୯.

ମଞ୍ଜିଷ୍ଠା, ଯଷ୍ଟିମଧୁ, ଦ୍ରାକ୍ଷା, ବୃହତୀ, ରକ୍ତଚନ୍ଦନ, ତ୍ରପୁଷୀର ବିଆଁ ଓ ମୂଳ, ଶୃଙ୍ଗାଟକ ଓ କଶେରୁକା ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ।

ଅଜାପଯଃ ଶ୍ରୃତମିଦଂ ସୁଶୀତଂ ଶର୍କରାନ୍ଵିତଂ । ପୀତ୍ଵା ନୀରଶନୋ ଵାଜୀ ରକ୍ତମେହାତ୍ ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ ।। ୨୮୯.

ଛାଗ ଦୁଧ ଭଲଭାବେ ରାନ୍ଧି ଠଣ୍ଡା କରି ଚିନି ମିଶାଇ ଦେଲେ, ଘୋଡ଼ା ପିଇଲେ ପିଶାବରେ ରକ୍ତ ହଟିଯାଏ।

ମନ୍ଯାହନୁନିଗାଲସ୍ଥଶିରାଶୋଥୋ ଗଲଗ୍ରହଃ । ଅଭ୍ଯଙ୍ଗଃ କଟୁତୈଲେନ ତତ୍ର ତେଷ୍ଵେଵ ଶସ୍ଯତେ ।। ୨୮୯.

ଗଳା, ମଣ୍ଡିବା ଓ ଗଳାର ଶିରା ଫୁଲିବା, ଗଳା ଟାଣି ହେବା—ଏଠାରେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତେଲ ଦେଇ ମାସାଜ କରିବା ଉପଯୁକ୍ତ।

ଗଲଗ୍ରହଗଦୀ ଶୋଥଃ ପ୍ରାଯଶୋ ଗଲଦେଶକେ । ପ୍ରତ୍ଯକ୍ପୁଷ୍ପୀ ତଥା ଵହ୍ନିଃ ସୈନ୍ଧଵଂ ସୌରସୋ ରସଃ ।। ୨୮୯.

ଗଳା ଟାଣି ଓ ଫୁଲା ସାଧାରଣତଃ ଗଳା ଅଞ୍ଚଳରେ ଦେଖାଯାଏ; ପ୍ରତ୍ୟକ୍ପୁଷ୍ପୀ, ଅଗ୍ନି, ସେନ୍ଧା ଲୁଣ ଓ ତିକ୍ତ ରସ ଉପଚାର ହେଉଛି।

କୃଷ୍ଣାହିଙ୍ଗୁଯୁତୈରେଭିଃ କୃତ୍ଵା ନସ୍ଯଂ ନ ସୀଦତି । ନିଶେ ଜ୍ଯୋତିଷ୍ମତୀ ପାଠା କୃଷ୍ଣା କୁଷ୍ଠଂ ଵଚା ମଧୁ ।। ୨୮୯.

କୃଷ୍ଣ ହିଂଗୁ ସହିତ ଏହି ଔଷଧ ନାସାରେ ଦେଲେ ଅସଫଳତା ହେବ ନାହିଁ। ରାତିରେ ଜ୍ୟୋତିଷ୍ମତୀ, ପାଠା, କୃଷ୍ଣା, କୁଷ୍ଠ, ବଚା ଓ ମଧୁ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ।

ଜିହ୍ଵାସ୍ତମ୍ଭେ ଚ ଲୋପୋଽଯଂ ଗୁଡ଼ମୂତ୍ରଯୁତୋ ହିତଃ । ତିଲୈର୍ଯଷ୍ଟ୍ଯା ରଜନ୍ଯା ଚ ନିମ୍ବପତ୍ରୈଶ୍ଚ ଯୋଜିତା ।। ୨୮୯.

ଜିଭ ଟାଣି ହେଲେ ଗୁଡ଼ ଓ ମୂତ୍ର ମିଶାଇ ଏହି ମିଶ୍ରଣ ଉପଯୁକ୍ତ; ତିଳ, ଯଷ୍ଟିମଧୁ, ହଳଦୀ ଓ ନିମ୍ବ ପତ୍ର ସହିତ ଯୋଗ କରିବା ଉଚିତ।

କ୍ଷୌଦ୍ରେଣ ଶୋଧନୀ ପିଣ୍ଡୀ ସର୍ପିଷା ଵ୍ରଣରୋପଣୀ । ଅଭିଘାତେନ ଖଞ୍ଜନ୍ତି ଯେ ହ୍ଯଶ୍ଵାସ୍ତୀଵ୍ରଵେଦନାଃ ।। ୨୮୯.

ମଧୁ ଦ୍ୱାରା ପିଣ୍ଡିକା ଶୋଧନ କରାଯାଏ, ଘିଅ ଦ୍ୱାରା ଘାଉ ଭଲ କରାଯାଏ; ଯେଉଁ ଘୋଡ଼ା ଚୋଟ ଲାଗି ଲଙ୍ଗଡ଼ା ହୋଇଯାନ୍ତି ଏବଂ ତୀବ୍ର ବେଦନାରେ ପୀଡ଼ିତ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଚିକିତ୍ସା ଉପଯୁକ୍ତ।

ପରିଷେକକ୍ରିଯା ତେଷାଂ ତୈଲେନାଶୁ ରୁଜାପହା । ଦୋଷକୋପାଭିଘାତାଭ୍ଯାଂ ପକ୍କଭିନ୍ନେ ବ୍ରଣକ୍ରମଃ ।। ୨୮୯.

ସେମାନଙ୍କୁ ତେଲ ଦ୍ୱାରା ତୁରନ୍ତ ପରିଷେକ କଲେ ବେଦନା ହ୍ରାସ ପାଏ; ଦୋଷ ବୃଦ୍ଧି କିମ୍ବା ଚୋଟ ଦ୍ୱାରା ଫୁଲିଯାଇଥିବା, ପକା ଏବଂ ଖୋଲିଯାଇଥିବା ଘାଉରେ ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା କରାଯିବ।

ଅଶ୍ଵତ୍ଥୋଡୁମ୍ବରପ୍ଲକ୍ଷମଧୂକଵଟକଲ୍କନୈଃ ।। ୨୮୯.

ଅଶ୍ୱଥ, ଉଦୁମ୍ବର, ପ୍ଲକ୍ଷ, ମଧୂକ ଓ ବଟ ଗଛର କଳ୍କ ଦ୍ୱାରା।

ପ୍ରଭୂତସଲିଲଃ କ୍କାଥଃ ସୁଖୋଷ୍ଣୋ ଵ୍ରଣଶୋଧନଃ । ଶତାହ୍ଵା ନାଗରଂ ରାସ୍ନା ମଞ୍ଜିଷ୍ଠାକୁଷ୍ଠସୈନ୍ଧଵୈଃ ।। ୨୮୯.

ଅଧିକ ପାଣିରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ହାଲୁକା ଗରମ କଢ଼ା ଘାଉ ଶୁଧ କରେ; ଏହି କଢ଼ାରେ ଶତାହ୍ୱା, ନାଗର, ରାସ୍ନା, ମଞ୍ଜିଷ୍ଠା, କୁଷ୍ଠ ଓ ସେଉଁଠି ସାଇନ୍ଧବ ଲୁଣ ଦିଆଯାଏ।

ଦେଵଦାରୁଵଚାଯୁଗ୍ମରଜନୀରକ୍ତଵନ୍ଦନୈଃ । ତୈଲସିଦ୍ଧଂ କଷାଯେଣ ଗୁଡୂଚ୍ଯାଃ ପଯସା ସହ ।। ୨୮୯.

ଦେବଦାରୁ, ବଚା, ଯୁଗ୍ମ, ହଳଦୀ ଓ ରକ୍ତଚନ୍ଦନ ସହିତ ତେଲ ରାନ୍ଧାଯାଏ; ଏହି ତେଲ କଢ଼ା ଓ ଗୁଡ଼ୁଚୀ ଦୁଧ ସହିତ ଦିଆଯାଏ।

ମ୍ରକ୍ଷଣେ ଵସ୍ତିନଶ୍ଯେ ଚ ଯୋଜ୍ଯଂ ସର୍ଵତ୍ର ଲିଙ୍ଗିନେ । ରକ୍ତସ୍ରାଵୋ ଜଲୌକାଭିର୍ନ୍ନେତ୍ରାନ୍ତେ ନେତ୍ରରୋଗିଣଃ ।। ୨୮୯.

ମସାଜ, ବସ୍ତି ଓ ଯେଉଁଠି ଲିଙ୍ଗିନ ଘୋଡ଼ା ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ, ସେଉଁଠି ସବୁଠାରେ ଏହି ଚିକିତ୍ସା ଲାଗୁ କରାଯିବ; ରକ୍ତସ୍ରାବ ହେଲେ ଚକ୍ଷୁରୋଗୀ ଘୋଡ଼ାର ଆଖିର କୋଣାରେ ଜଲୌକା ଲଗାଯାଏ।

ଖାଦିରୋଡୁମ୍ବରାଶ୍ଵତ୍ଥକଷାଯେଣ ଚ ସାଧନମ୍ । ଥାତ୍ରୀଦୁରାଲଭାତିକ୍ତାପ୍ରିଯଙ୍ଗୁକୁଙ୍କୁମୈଃ ।। ୨୮୯.

ଖଦିର, ଉଦୁମ୍ବର ଓ ଅଶ୍ୱଥର କଢ଼ା ଉପଯୁକ୍ତ; ଏହା ସହିତ ଥାତ୍ରୀ, ଦୁର୍ଲଭା, ତିକ୍ତା, ପ୍ରିୟାଙ୍ଗୁ ଓ କୁଙ୍କୁମ ଦିଆଯାଏ।

ଗୁଡୂଚ୍ଯା ଚ କୃତଃ କଲ୍କୋ ହିତୋ ଯୁକ୍ତାଵଲମ୍ବିନେ । ଉତ୍ପାତେ ଚ ଶିଲେ ଶ୍ରାଵ୍ଯେ ଶୁଷ୍କଶେଫେ ତଥୈଵ ଚ ।। ୨୮୯.

ଗୁଡ଼ୁଚୀର କଳ୍କ ଯେଉଁଠି ଅଂଗ ଢିଲା ପଡ଼ିଛି, ସେଠି ଲାଗି ଉପକୃତ; ଫୁଲିଯିବା, ପୁସ୍ତି ଓ ଶୁଷ୍କ ଶେଫା ରୋଗରେ ମଧ୍ୟ ଏହି କଳ୍କ ଦିଆଯାଏ।

କ୍ଷିପ୍ରକାରିଣି ଦୋଷେ ଚ ସଦ୍ଯୋ ଵିଦଲମିଷ୍ଯତେ । ଗୋଶକୃନ୍ମଞ୍ଜିକାକୁଷ୍ଠରଜନୀତିଲସର୍ଷପୈଃ ।। ୨୮୯.

ଦୋଷ ତୁରନ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ, ସତ୍ୱର ଚିରା କରିବା ଉଚିତ; ଏହି ଚିକିତ୍ସାରେ ଗାଈର ଗୋବର, ମଞ୍ଜିକା, କୁଷ୍ଠ, ହଳଦୀ, ତିଳ ଓ ସରଷେ ଦିଆଯାଏ।

ଗଵାଂ ମୂତ୍ରେଣ ପିଷ୍ଟୈଶ୍ଚ ମର୍ଦ୍ଦନଂ କଣ୍ଡୁନାଶନମ୍ । ଶୀତୋ ମଧୁଯୁତଃ କ୍କାଥୋ ନାଶିକାଯାଂ ସଶର୍କରଃ ।। ୨୮୯.

ଏହି ଦ୍ରବ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ଗାଈର ମୁତ୍ର ସହିତ ଘସି ଲଗାଇଲେ ଖଜୁଲି ଶାନ୍ତି ମିଳେ; ଶୀତଳ କଢ଼ା ମଧୁ ଓ ଚିନି ସହିତ ନାକରେ ଦିଆଯାଏ।