ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଶର୍କ୍କରାମଧୁଲାଜାଦଃ ସୁଗନ୍ଧୋଽସ୍ଵ ଶୁଚିର୍ଦ୍ଵିଜଃ । ତେଜସ୍ଵୀ କ୍ଷତ୍ରିଯଶ୍ଚାଶ୍ଵୋ ଵିନୀତୋ ବୁଦ୍ଧିମାଂଶ୍ଚ ଯଃ ।। ୨୮୮.

ଚିନି, ମଧୁ ଓ ଯବ ଦ୍ୱାରା ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଘୋଡ଼ା ସୁଗନ୍ଧିତ, ପବିତ୍ର ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶ୍ରେଣୀର। ତେଜସ୍ବୀ ଘୋଡ଼ା କ୍ଷତ୍ରିୟ ଶ୍ରେଣୀର, ଶିଷ୍ଟ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ।

ଶୂଦ୍ରୋଽଶୁଚିଶ୍ଚଲୋ ମନ୍ଦୋ ଵିରୂପୋ ଵିମତିଃ ଖଲଃ । ଵଲ୍ଗଯା ଧାର୍ଯ୍ଯମାଣୋଽଶ୍ଵୋ ଲାଲକଂ ଯଶ୍ଚ ଦର୍ଶଯେତ୍ ।। ୨୮୮.

ଶୂଦ୍ର ଘୋଡ଼ା ଅପବିତ୍ର, ଅସ୍ଥିର, ଧୀର ନୁହେଁ, ବିକୃତ ଦେହ, ମୂର୍ଖ ଓ ଦୁଷ୍ଟ। ବାଗ ଦ୍ୱାରା ଧରିଥିବା ଘୋଡ଼ା ଲାଲ ଝରାଏ।

ଧାରାସୁ ଯୋଜନୀଯୋଽସୌ ପ୍ରଗ୍ରହଗ୍ରହମୋକ୍ଷଣୈଃ । ଅଶ୍ଵାଦିଲକ୍ଷଣଂ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ଶାଲିହୋତ୍ରୋ ଯଥାଵଦତ୍ ।। ୨୮୮.

ଏହି ଘୋଡ଼ାକୁ ଯୁଝାରେ ଯୋଗ କରିବା, ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ମୁକ୍ତି ଦେବା ଉଚିତ। ଏବେ ମୁଁ ଶାଳିହୋତ୍ରଙ୍କ କଥା ଅନୁଯାୟୀ ଘୋଡ଼ାର ଲକ୍ଷଣ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି।

ଶାଲିହୋତ୍ର ଉଵାଚ ଅଶ୍ଵାନାଂ ଲକ୍ଷଣଂ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ଚିକିତ୍ସାଞ୍ଚୈଵ ସୁଶ୍ରୁତ୍ । ହୀନଦନ୍ତୋ ଵିଦନ୍ତଶ୍ଚ କରାଲୀ କୃଷ୍ଣତାଲୁକଃ ।। ୨୮୯.

ଶାଳିହୋତ୍ର କହିଲେ: ଘୋଡ଼ାର ଲକ୍ଷଣ ଓ ଚିକିତ୍ସା ବିଷୟରେ ମୁଁ କହିବି, ହେ ବିଦ୍ୱାନ। ଯେଉଁ ଘୋଡ଼ାର ଦାନ୍ତ କମ୍, ବଡ଼ ଦାନ୍ତ, ଭୟଙ୍କର ମୁହଁ ଓ କଳା ତାଳୁ ଥାଏ।

କୃଷ୍ଣଜିହ୍ଵଶ୍ଚ ଯମଜୋ ଜାତମୁଷ୍କଶ୍ଚ ଯସ୍ତଥା । ଦ୍ଵିଶଫଶ୍ଚ ତଥା ଶ୍ରୃଙ୍ଗୀ ତ୍ରିଵର୍ଣୋ ଵ୍ଯାଘ୍ରଵର୍ଣକଃ ।। ୨୮୯.

କଳା ଜିଭ୍ବା, ଯମର ସନ୍ତାନ, ଅଣ୍ଡ ଝୁଲିଥିବା, ଦୁଇ ଭାଗର ଖୁର, ଶିଂ ଥିବା, ତିନି ରଙ୍ଗର ଓ ବାଘ ରଙ୍ଗର ଘୋଡ଼ା।

ଶରଵର୍ଣୋ ଭସ୍ମଵର୍ଣୋ ଜାତଵର୍ଣଶ୍ଚ କାକୁଦୀ । ଶ୍ଵିତ୍ରୀ ଚ କାକସାଦୀ ଚ ଖରସାରସ୍ତଥୈଵ ଚ ।। ୨୮୯.

ବାଣ ରଙ୍ଗ, ଭସ୍ମ ରଙ୍ଗ, ଜନ୍ମର ରଙ୍ଗ, କୁବା ଦେହ, ଶ୍ୱିତ୍ର ରୋଗ, କାକ ମୁହଁ ଓ ଖର ଦେହ ଥିବା ଘୋଡ଼ା।

ଵାନରାକ୍ଷଃ କୃଷ୍ଣଶଟଃ କୃଷ୍ଣଗୁହ୍ଯସ୍ତଥୈଵ ଚ । କୃଷ୍ଣପ୍ରୋଥଶ୍ଚ ଯଶ୍ଚ ତିତ୍ତିରିସନ୍ନିଭଃ ।। ୨୮୯.

ବାନର ମୁହଁ, କଳା ଖୋପ, କଳା ଗୁପ୍ତାଙ୍ଗ, କଳା ଠୋଠ ଓ ଟିଟିରି ପକ୍ଷୀ ସଦୃଶ ଘୋଡ଼ା।

ଵିଷମଃ ଶ୍ଵେତପାଦଶ୍ଚ ଧ୍ରୁଵାଵର୍ତ୍ତଵିଵର୍ଜିତଃ । ଅଶୁଭାଵର୍ତ୍ତସଂଯୁକ୍ତୋ ଵର୍ଜନୀଯସ୍ତୁରଙ୍ଗମଃ ।। ୨୮୯.

ଅସମ, ଧଳା ପାଦ, ନିଶ୍ଚିତ ଚକ୍ର ବିନା ଓ ଅଶୁଭ ଚକ୍ର ଥିବା ଘୋଡ଼ାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ।

ରନ୍ଧ୍ରୋପରନ୍ଧ୍ରଯୋର୍ଦ୍ଵୌ ଦ୍ଵୌ ଦ୍ଵୌ ଦ୍ଵୌ ମସ୍ତକଵକ୍ଷସୋଃ । ପ୍ରଯାଣୋ ଚ ଲଲାଟେ ଚ କଣ୍ଠାଵର୍ତ୍ତାଃ ଶୁଭା ଦଶ ।। ୨୮୯.

ନାକର ଦୁଇ ପାଖରେ, ମୁଣ୍ଡ ଓ ଛାତିରେ ଦୁଇଟି ଚକ୍ର, ଲଳାଟ ଓ କଣ୍ଠରେ ଚକ୍ର — ଏହି ଦଶଟି ଶୁଭ ଚକ୍ର।

ସୃକ୍କଣ୍ଯାଞ୍ଚ ଲଲାଟେ ଚ କର୍ଣମୂଲେ ନିଗାଲକେ । ବାହୁମୂଲେ ଗଲେ ଶ୍ରେଷ୍ଠା ଆଵର୍ତ୍ତାସ୍ତ୍ଵଶୁଭାଃ ପରେ ।। ୨୮୯.

ନିତମ୍ଭ, ଲଳାଟ, କାନର ମୂଳ, ବାହୁର ମୂଳ ଓ ଗଳାରେ ଥିବା ଚକ୍ର ସର୍ବୋତ୍ତମ। ଅନ୍ୟ ଚକ୍ର ଅଶୁଭ।

ଶୁକେନ୍ଦ୍ରଗୋପଚନ୍ଦ୍ରାଭା ଯେ ଚ ଵାଯସସନ୍ନିଭାଃ । ସୁଵର୍ଣଵର୍ଣାଃ ସ୍ନିଗ୍ଧାଶ୍ଚ ପ୍ରଶସ୍ଯାସ୍ତୁ ସଦୈଵ ହି ।। ୨୮୯.

ଚନ୍ଦ୍ର, ଇନ୍ଦ୍ରଗୋପ କୀଟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ରଙ୍ଗ, କାକ ସଦୃଶ ରଙ୍ଗ, ସୁନା ରଙ୍ଗ ଓ ତେଲେ ତେଲେ ଦେଖାଯାଏ — ଏମିତି ଘୋଡ଼ା ସଦା ପ୍ରଶଂସିତ।

ଦୀର୍ଘଗ୍ରୀଵାକ୍ଷିକୂଟାଶ୍ଚ ହ୍ରସ୍ଵକର୍ଣାଶ୍ଚ ଶୋଭନାଃ । ରାଜ୍ଞାନ୍ତୁରଙ୍ଗମା ଯତ୍ର ଵିଜଯଂ ଵର୍ଜଯେତ୍ତତଃ ।। ୨୮୯.

ଯେଉଁଠାରେ ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କର ଗଳା ଲମ୍ବା ଓ ଆଖିର ଅଞ୍ଚଳ ଉଚ୍ଚ ଥାଏ, ଏବଂ କାନ ଛୋଟ ହେଉଥିବା ସୁନ୍ଦର ଦେଖାଯାଏ, ସେଠାକୁ ରାଜାଙ୍କର ଅଶ୍ୱସେନା ପଠାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ସେଠାରେ ବିଜୟ ମିଳିବ ନାହିଁ।

ପାଲିତସ୍ତୁ ହଯୋ ଦନ୍ତୋ ଶୁଭଦୋ ଦୁଃଖଦୋଽନ୍ଯଥା । କ୍ଷିଯଃ ପୁତ୍ରାସ୍ତୁ ଗନ୍ଧର୍ଵ୍ଵା ଵାଜିନୋ ରତ୍ନମୁତ୍ତମମ୍ ।। ୨୮୯.

ଭଲ ଶିକ୍ଷିତ ଓ ଆଜ୍ଞାକାରୀ ଘୋଡ଼ା ଭାଗ୍ୟ ଆଣେ, ଯଦି ତାହା ନୁହେଁ ତେବେ ଦୁଃଖ ଦେଉଛି; ପୁଅମାନେ ଗନ୍ଧର୍ବ ସମାନ, ଘୋଡ଼ା ହେଉଛି ସର୍ବୋତ୍ତମ ଧନ।

ଅଶ୍ଵମେଧେ ତୁ ତୁରଗଃ ପଵିତ୍ରତ୍ଵାତ୍ତୁ ହୂଯତେ । ଵୃଷୋ ନିମ୍ବଵୃହତ୍ଯୌ ଚ ଗୁଡୂଚୀ ଚ ସମାକ୍ଷିକା ।। ୨୮୯.

ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞରେ ଶୁଦ୍ଧତା ପାଇଁ ଘୋଡ଼ା, ବଳଦ, ନିମ୍ବ, ବୃହତୀ, ଗୁଡ଼ୁଚୀ ଓ ମଧୁ ଆହୁତି ଦିଆଯାଏ।

ସିଂହା ଗନ୍ଧକରୀ ପିଣ୍ଡୀ ସ୍ଵେଦଶ୍ଚ ଶିରସସ୍ତଥା । ହିଙ୍ଗୁ ପୁଷ୍କରମୂଲଞ୍ଚ ନାଗରଂ ସାମ୍ଲଵେତସଂ ।। ୨୮୯.

ସିଂହ, ଗନ୍ଧକରୀ, ପିଣ୍ଡୀ, ମୁଣ୍ଡର ଘାମ, ହିଂଗୁ, ପୁଷ୍କରମୂଳ ଓ ଆମ୍ଳ ଭେଟସ ସହିତ ଶୁଖିଲା ଅଦା ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଏ।

ପିପ୍ପଲୀସୈନ୍ଧଵଯୁତଂ ଶୂଲଘ୍ନଂ ଚୋଷ୍ଣଵାରିଣା । ନାଗରାତିଵିଷା ମୁସ୍ତା ସାନନ୍ତା ଵିଲ୍ଵମାଲିକା ।। ୨୮୯.

ପିପ୍ପଳୀ ଓ ସେନ୍ଧା ଲୁଣ, ଯାହା ପେଟ ଯନ୍ତ୍ରଣା ହଟାଏ, ଉଷ୍ଣ ପାଣି ସହିତ; ଶୁଖିଲା ଅଦା, ଅତିବିଷା, ମୁସ୍ତା, ସାନନ୍ତା, ବେଲ ଓ ମାଲିକା ଦେବା ଉଚିତ।

କ୍କାଥମେଷାଂ ପିଵେଦ୍ଵାଜୀ ସର୍ଵ୍ଵାତୀସାରନାଶନମ୍ । ପ୍ରିଯଙ୍ଗୁସାରିଵାଭ୍ଯାଞ୍ଚ ଯୁକ୍ତମାଜଂ ଶ୍ରୃତଂ ପଯଃ ।। ୨୮୯.

ଏହି ଔଷଧ କିପରି ଘୋଡ଼ାକୁ ଦେବେ? ଏହା ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଦସ୍ତ ହଟାଏ। ପ୍ରିୟଙ୍ଗୁ ଓ ସାରିବା ସହିତ ଛାଗ ଦୁଧ ମିଶାଇ ରାନ୍ଧିବା ଉଚିତ।

ପର୍ଯ୍ଯାପ୍ତଶର୍କରଂ ପୀତ୍ଵା ଶ୍ରମାଦ୍ଵାଜୀ ଵିମୁଚ୍ଯତେ । ଦ୍ରୋଣିକାଯାନ୍ତୁ ଦାତଵ୍ଯା ତୈଲଵସ୍ତିସ୍ତୁରଙ୍ଗମେ ।। ୨୮୯.

ଯଥେଷ୍ଟ ଚିନି ଖାଇଲେ ଘୋଡ଼ା ଶ୍ରମ ରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ। ଏକ ଡୋଳିରେ ତେଲ ଓ ଚର୍ବି ଘୋଡ଼ାକୁ ଦେବା ଉଚିତ।

କୋଷ୍ଠଜା ଚ ଶିରା ଵେଧ୍ଯା ତେନ ତସ୍ଯ ସୁଖଂ ଭଵେତ୍ । ଦାଡ଼ିମଂ ତ୍ରିଫଲା ଵ୍ଯୋଷଂ ଗୁଡ଼ଞ୍ଚ ସମଭାଵିକମ୍ ।। ୨୮୯.

ପେଟର ଶିରା କାଟିଲେ ଘୋଡ଼ାକୁ ସୁଖ ମିଳେ। ଦାଡିମ୍ବ, ତ୍ରିଫଳା, ବ୍ୟୋଷ ଓ ଗୁଡ଼ ସମପ୍ରମାଣରେ ଦେବା ଉଚିତ।

ପିଣ୍ଡମେତତ୍ ପ୍ରଦାତଵ୍ଯମଶ୍ଵାନାଂ କାଶନାଶନମ୍ । ପ୍ରିଯଙ୍ଗୁଲୋଧ୍ରମଧୁଭିଃ ପିଵେଦ୍ଵୃଷରସଂ ହଯଃ ।। ୨୮୯.

ଏହି ଗୋଳି ଘୋଡ଼ାକୁ ଦେଲେ କାଶ ହଟିଯାଏ। ପ୍ରିୟଙ୍ଗୁ, ଲୋଧ୍ର ଓ ମଧୁ ମିଶାଇ ବଳଦର ରସ ପିଇବା ଉଚିତ।

କ୍ଷୀରଂ ଵା ପଞ୍ଚକୋଲାଦ୍ଯଂ କାଶନାଦ୍ଧି ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ । ପ୍ରସ୍କନ୍ଧେଷୁ ଚ ସର୍ଵ୍ଵେଷୁ ଶ୍ରେଯ ଆଦୌ ଵିଶୋଧନମ୍ ।। ୨୮୯.

କିମ୍ବା ପଞ୍ଚକୋଳ ସହିତ ତିଆରି ଦୁଧ କାଶ ହଟାଏ। ସମସ୍ତ ରୋଗରେ ପ୍ରଥମେ ଶୋଧନ କରିବା ଉତ୍ତମ।

ଅଭ୍ଯଙ୍ଗୋଦ୍‌ଵର୍ତ୍ତନୈଃ ସ୍ନେହଂ ନସ୍ଯଵର୍ତ୍ତିକ୍ରମଃ ସ୍ମୃତଃ । ଜ୍ଵରିତାନାଂ ତୁରଙ୍ଗାଣାଂ ପଯସୈଵ କ୍ରିଯାକ୍ରମଃ ।। ୨୮୯.

ତେଲ ମାସାଜ ଓ ଉଙ୍ଗୁନ୍ତି ଲଗାଇବା, ନାସା ଚିକିତ୍ସା ଉପଯୁକ୍ତ। ଜ୍ୱର ଥିବା ଘୋଡ଼ା ପାଇଁ କେବଳ ଦୁଧ ଦେବା ଆବଶ୍ୟକ।

ଲୋଧ୍ରକନ୍ଧରଯୋର୍ମୂଲଂ ମାତୁଲାଙ୍ଗାଗ୍ନିନାଗରାଃ । କୁଷ୍ଠହିଙ୍ଗୁଵଚାରାସ୍ନାଲେପୋଯଂ ଶୋଥନାଶନଃ ।। ୨୮୯.

ଲୋଧ୍ର ଓ କନ୍ଧର ମୂଳ, ମାତୁଳୁଙ୍ଗ, ଶୁଖିଲା ଅଦା, କୁଷ୍ଠ, ହିଂଗୁ, ବଚା, ଅର୍ଷ୍ଣା—ଏହି ଲେପ ଫୁଲା ହଟାଏ।

ମଞ୍ଜିଷ୍ଠା ମଧୁକଂ ଦ୍ରାକ୍ଷାଵୃହତ୍ଯୌ ରକ୍ତଚନ୍ଦନମ୍ । ତ୍ରପୁଷୀଵୀଜମୂଲାନି ଶ୍ରୃଙ୍ଗାଟକକଶେରୁକମ୍ ।। ୨୮୯.

ମଞ୍ଜିଷ୍ଠା, ଯଷ୍ଟିମଧୁ, ଦ୍ରାକ୍ଷା, ବୃହତୀ, ରକ୍ତଚନ୍ଦନ, ତ୍ରପୁଷୀର ବିଆଁ ଓ ମୂଳ, ଶୃଙ୍ଗାଟକ ଓ କଶେରୁକା ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ।

ଅଜାପଯଃ ଶ୍ରୃତମିଦଂ ସୁଶୀତଂ ଶର୍କରାନ୍ଵିତଂ । ପୀତ୍ଵା ନୀରଶନୋ ଵାଜୀ ରକ୍ତମେହାତ୍ ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ ।। ୨୮୯.

ଛାଗ ଦୁଧ ଭଲଭାବେ ରାନ୍ଧି ଠଣ୍ଡା କରି ଚିନି ମିଶାଇ ଦେଲେ, ଘୋଡ଼ା ପିଇଲେ ପିଶାବରେ ରକ୍ତ ହଟିଯାଏ।

ମନ୍ଯାହନୁନିଗାଲସ୍ଥଶିରାଶୋଥୋ ଗଲଗ୍ରହଃ । ଅଭ୍ଯଙ୍ଗଃ କଟୁତୈଲେନ ତତ୍ର ତେଷ୍ଵେଵ ଶସ୍ଯତେ ।। ୨୮୯.

ଗଳା, ମଣ୍ଡିବା ଓ ଗଳାର ଶିରା ଫୁଲିବା, ଗଳା ଟାଣି ହେବା—ଏଠାରେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତେଲ ଦେଇ ମାସାଜ କରିବା ଉପଯୁକ୍ତ।

ଗଲଗ୍ରହଗଦୀ ଶୋଥଃ ପ୍ରାଯଶୋ ଗଲଦେଶକେ । ପ୍ରତ୍ଯକ୍ପୁଷ୍ପୀ ତଥା ଵହ୍ନିଃ ସୈନ୍ଧଵଂ ସୌରସୋ ରସଃ ।। ୨୮୯.

ଗଳା ଟାଣି ଓ ଫୁଲା ସାଧାରଣତଃ ଗଳା ଅଞ୍ଚଳରେ ଦେଖାଯାଏ; ପ୍ରତ୍ୟକ୍ପୁଷ୍ପୀ, ଅଗ୍ନି, ସେନ୍ଧା ଲୁଣ ଓ ତିକ୍ତ ରସ ଉପଚାର ହେଉଛି।

କୃଷ୍ଣାହିଙ୍ଗୁଯୁତୈରେଭିଃ କୃତ୍ଵା ନସ୍ଯଂ ନ ସୀଦତି । ନିଶେ ଜ୍ଯୋତିଷ୍ମତୀ ପାଠା କୃଷ୍ଣା କୁଷ୍ଠଂ ଵଚା ମଧୁ ।। ୨୮୯.

କୃଷ୍ଣ ହିଂଗୁ ସହିତ ଏହି ଔଷଧ ନାସାରେ ଦେଲେ ଅସଫଳତା ହେବ ନାହିଁ। ରାତିରେ ଜ୍ୟୋତିଷ୍ମତୀ, ପାଠା, କୃଷ୍ଣା, କୁଷ୍ଠ, ବଚା ଓ ମଧୁ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ।

ଜିହ୍ଵାସ୍ତମ୍ଭେ ଚ ଲୋପୋଽଯଂ ଗୁଡ଼ମୂତ୍ରଯୁତୋ ହିତଃ । ତିଲୈର୍ଯଷ୍ଟ୍ଯା ରଜନ୍ଯା ଚ ନିମ୍ବପତ୍ରୈଶ୍ଚ ଯୋଜିତା ।। ୨୮୯.

ଜିଭ ଟାଣି ହେଲେ ଗୁଡ଼ ଓ ମୂତ୍ର ମିଶାଇ ଏହି ମିଶ୍ରଣ ଉପଯୁକ୍ତ; ତିଳ, ଯଷ୍ଟିମଧୁ, ହଳଦୀ ଓ ନିମ୍ବ ପତ୍ର ସହିତ ଯୋଗ କରିବା ଉଚିତ।